મામારોપ્ય ચ તાં ધીરશ્ચલિતો મદ્ગૃહં પ્રતિ । સ પાંથસ્તે ચ શિબિકાવાહાઃ સંપ્રતિ ભક્ષિતાઃ
'એ ધીરજવંતે મને શિબિકામાં બેસાડ્યો અને મારા ઘરની દિશામાં ચાલ્યો; હવે એ મુસાફર અને શિબિકા વહેંચનાર સૌ તારા ભક્ષ બન્યા છે.'
ત્વયા જલમિદં યસ્ય તીર્થસ્યાપિ ચ તચ્છૃણુ । ઇંદ્રસ્ય ખાંડવવને યમુનાસ્તિ સરિદ્વરા
'તું જે પાણી પીધું, એ કયા તીર્થનું છે—એ સાંભળ: ઇન્દ્રના ખાંડવવનમાં યમુના નામની શ્રેષ્ઠ નદી વહે છે.'
તત્તીરેઽસ્તિ હરિપ્રસ્થં તીર્થં તીર્થોત્તમોત્તમમ્ । સુરાચાર્યસ્ય તત્રાસ્તિ તીર્થં સર્વાર્થસાધકમ્
'એના કાંઠે હરિપ્રસ્થ નામનું ઉત્તમ તીર્થ છે; ત્યાં દેવગુરુનું તીર્થ પણ છે, જે સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ કરે છે.'
નિગમોદ્બોધકં જાતા સ્મૃતિસ્તે યજ્જલાશનાત્ । એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યત્પૃષ્ટોઽહંમિહ ત્વયા
'એ જળ પીવાથી તારી સ્મૃતિ જાગી, જે વેદોને પણ ઉજાગર કરે છે; તું જે પૂછ્યું, એ બધું મેં તને કહી દીધું.'
પૃચ્છામિ ત્વામહં કિંચિત્તદ્વદાશુ નિશાચર । પૂર્વજન્મકૃતં કર્મ સ્મરસિ ત્વમિહાધુના । વદ કિં તે કૃતં પાપં યેન જાતોઽસિ રાક્ષસઃ
'હવે હું તને એક વાત પૂછું છું—હે રાત્રે ફરનારા, તું જલદી કહેજે: શું તને હવે તારા પૂર્વજન્મના કર્મો યાદ છે? કયું પાપ કર્યું હતું, જેના કારણે તું રાક્ષસ થયો?'
રાક્ષસ ઉવાચ- પુરાહમભવં વિપ્રઃ પુણ્યે વેદવિદાં કુલે । દુરાચારો હ્યધર્માત્મા શૃણુ સર્વં વદામિ તે
રાક્ષસે કહ્યું: 'હું પહેલાં પુણ્યશાળી વેદજ્ઞ બ્રાહ્મણકુળમાં જન્મેલો હતો; પણ મારા આચરણ ખરાબ હતા અને હું અધર્મી હતો—બધી વાત હું તને કહું છું, સાંભળ.'
ક્રીડતા હિ મયા નિત્યં દ્યૂતેન સહ તદ્વિદૈઃ । હારિતં દ્રવિણં ભૂરિ સ્વકીયં પિતુરેવ ચ
'હું હંમેશા જુગાર રમતો અને જુગાર રમવામાં કુશળ લોકો સાથે રમતો; મારું અને પિતાનું ઘણું ધન હું હારી ગયો હતો.'
પિત્રા નિવેદ્ય ભૂપાય મામકં કર્મ તજ્જનૈઃ । પુરાન્નિઃસારિતો નિઃસ્વો ગતોઽહં ગ્રામમંતિકે
'પિતાએ મારા કર્મો રાજાને જાણ કર્યા, અને એ લોકો મારફતે મને શહેરમાંથી કાઢી મૂક્યો; હું નિર્ધન બની ગામની બહાર ગયો.'
તત્રાસીન્મે સખા નામ દેવકો બ્રાહ્મણોત્તમઃ । તેનાઽહં રક્ષિતો ગેહે કુર્વતા ચિરમાદરમ્
'ત્યાં મારો મિત્ર દેવક નામનો એક ઉત્તમ બ્રાહ્મણ હતો; તેણે મને પોતાના ઘરમાં લાંબા સમય સુધી પ્રેમપૂર્વક રાખ્યો.'
વસ્તું તત્ર સુખેનાહં તદ્ભાર્યાં રૂપશાલિનીમ્ । કામાતુરોઽહમભજં બલાન્મિત્રે ગતે ક્વચિત્
'ત્યાં સુખથી રહેતો, હું કામવશ થઈ, એક દિવસ મિત્ર ઘરેથી બહાર ગયો ત્યારે તેની રૂપાળી પત્ની સાથે બળજબરી કરી.'
સા મૃતા તત્ક્ષણાત્સાધ્વી ભક્ષયિત્વા મહાવિષમ્ । તાં દૃષ્ટ્વા તમસાયુક્તે નિશીથેઽહં પલાયિતઃ
એ સતી સ્ત્રીએ ભારે ઝેર પીધું અને તરત જ મૃત્યુ પામી. અંધારી મધરાતે હું એ દૃશ્ય જોઈને ત્યાંથી ભાગી ગયો.
પલાયમાનસ્તરસા ધૃતોઽહં રાજકિંકરૈઃ । ચૌરોઽયમિતિ ખઙ્ગેન ચિચ્છિદુસ્તે શિરો મમ
હું ઝડપથી ભાગતો હતો ત્યારે રાજાના સેવકોએ મને પકડી લીધો. તેઓએ મને ચોર સમજી તલવારથી મારું માથું કાપી નાખ્યું.
મૃતં માં યાતનાદેહમાવેશ્ય યમકિંકરાઃ । રૌરવે નિરયઘોરે ચિક્ષિપુર્યમશાસનાત્
મારા મૃત્યુ પછી યમના દૂતોએ મને યાતનાના શરીરમાં મૂકી દીધો અને યમરાજના આદેશે મને ભયાનક રૌરવ નરકમાં ફેંકી દીધો.
ષષ્ટિવર્ષસહસ્રાણિ તત્રાઽહં તીવ્રયાતનામ્ । ભુક્ત્વા તેનૈવ પાપેન રાક્ષસત્વમુપાગતઃ
ત્યાં મેં છ હજાર વર્ષ સુધી ભારે દુઃખ સહન કર્યું. એ જ પાપના કારણે હું રાક્ષસ તરીકે જન્મ્યો.
શતવર્ષાણ્યતીતાનિ રાક્ષસત્વે વિશાંપતે । વદામિ તમુપાયં મે યેનાસ્માન્મુક્તિમાપ્નુયામ્
હવે રાક્ષસ રૂપમાં મને સો વર્ષ થઈ ગયા છે, હે રાજન! હવે હું તમને એ ઉપાય કહું છું, જેના દ્વારા હું આથી મુક્તિ મેળવી શકું.
પુણ્યં તદર્પિતે સાધો વદામિ શૃણુ સાદરમ્ । યેન તીર્થવરસ્યેદં જલં મમ મુખે ગતમ્
હે સજ્જન, હું તમને શ્રદ્ધાપૂર્વક એ પુણ્ય કાર્ય કહું છું, જેના કારણે આ પવિત્ર તીર્થનું પાણી મારા મોઢામાં આવ્યું છે.
તત્રૈવ જન્મનિ મયા કૃત્વા હરિદિને વ્રતમ્ । સંસર્ગાન્નેચ્છયા વૈશ્ય રાત્રૌ જાગરણં કૃતમ્
એ જ જન્મમાં, હરિના પવિત્ર દિવસે મેં એક વ્રત કર્યું હતું. એક વૈશ્ય સાથે, ઇચ્છા વિરુદ્ધ, રાત્રે જાગરણ પણ કર્યું.
દ્વાદશ્યામથ સંસ્નાત્વા ભોક્તુંમપિ સમુદ્યતે । મદ્ગૃહે કશ્ચિદાયાતો વૈષ્ણવો વિષ્ણુરૂપધૃક્
પછી દ્વાદશી દિવસે સ્નાન કરીને જ્યારે હું ભોજન માટે બેઠો ત્યારે મારા ઘરે એક વૈષ્ણવ આવ્યા, જે વિષ્ણુ સ્વરૂપે હતા.
કુપિતોઽહં તમાલોક્ય દુર્વચો વદમગ્રતઃ । ક્વ ગચ્છસિ દુરાચાર દાંભિકસ્ત્રીજનાંતરે
હું તેમને જોઈને ગુસ્સે થયો અને તેમના સામે કડવા શબ્દો બોલ્યા: 'ક્યાં જાય છે, દુશ્ચરિત્ર, દંભી, સ્ત્રીઓમાં ભળવા?'
ઇત્યુક્તં સ મયા ધીરસ્તુલ્યો માનાપમાનયોઃ । તૂષ્ણીમેવ નિકેતાન્મે નિર્ગત્ય ચલિતો યદા
મારા આવા શબ્દો સાંભળીને પણ તે ધીરજવાન પુરુષ માન-અપમાનમાં સમાન રહ્યો અને ચૂપચાપ મારા ઘરેથી નીકળી ગયો.
તદાભિમુખમાયાંતી પત્ની મમ પતિવ્રતા । પતિત્વા પાદયોસ્તસ્ય તં સાધું ગૃહમાનયત્
પછી મારી પતિવ્રતા પત્ની તેના પાસે ગઈ, તેના પગે પડી અને એ સાધુને ફરી ઘરે લઈ આવી.
મયાપમાનિતસ્યાપિ ન ક્રોધોઽભૂન્મહાત્મનઃ । તયાદૃતસ્યાપ્યાનંદો યતઃ સોરિ સુહૃત્સમઃ
મારે તેને અપમાન આપ્યું છતાં પણ એ મહાન આત્માને રોષ આવ્યો નહીં. પત્નીએ શ્રદ્ધાથી સન્માન આપ્યું એટલે એ આનંદિત થયા, જાણે મિત્ર વચ્ચે બેઠા હોય.
તમર્ચયિત્વા વિધિવદ્વિષ્ટરે ચોપવેશ્ય સા । ભોજ્યં ભોજય જીવેશ જયતાદ્ભુવનત્રયમ્
પત્નીએ યોગ્ય રીતે તેની પૂજા કરી, તેને આસન પર બેસાડ્યો અને કહ્યું: 'હે જીવનના સ્વામી, ત્રણેય લોકને જીતનારા, કૃપા કરીને આ ભોજન ગ્રહણ કરો.'
ઇત્યુક્તોઽહં તયા સાધ્વ્યા ન્યગદં તં મહાશયમ્ । મ્લાનવક્ત્રઃ પ્રસન્નાસ્યમુત્તિષ્ઠ શમય ક્ષુધામ્
એ સતી સ્ત્રીએ મને આમ કહ્યું ત્યારે હું શરમથી નમ્ર થઈને, મુંહ નીચે કરી, એ મહાન પુરુષને વિનંતી કરી: 'મહેરબાની કરીને ઊઠો અને ભૂખ શમાવો.'
ઇત્યુક્ત્વા તસ્ય ચરણૌ નોદિતસ્તનુમધ્યમા । પ્રાક્ષાલયં પુનસ્તં તુ નિવેશ્યાસનમુત્તમમ્
આવી વિનંતી કર્યા પછી, એ પાતળી કમરની સ્ત્રીએ પોતે જ તેના પગ ધોઈ, તેને ફરી શ્રેષ્ઠ આસન પર બેસાડ્યો.
અદદાં પાત્રમન્નેન પૂર્ણં તસ્મૈ વિવેકિને । જલં ચ તત્કરે સાધ્વ્યા પ્રેરિતોઽહં તયા મુહુઃ
પછી મેં તેને ભોજનથી ભરેલું વાસણ આપ્યું અને એ જ્ઞાનીને પાણી પણ આપ્યું; એ સતી સ્ત્રીએ વારંવાર મને પ્રેરણા આપી.
ઉપભુજ્ય સ ધર્માત્મા સ્વૈરં વિગતવિક્રિયઃ । હરેરામ હરેકૃષ્ણ જપન્નિતિ જગામ હ
ભોજન કર્યા પછી એ ધર્મનિષ્ઠ પુરુષ શાંતિથી, નિર્વિકાર રહી, 'હરે રામ, હરે કૃષ્ણ' બોલતો ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો.
કૃતં પુણ્યમિદં વૈશ્ય નોદિતેન મયા સ્ત્રિયા । પૂર્વજન્મનિ યેનેદં પ્રાપિતં તીર્થવારિ મે
હે વૈશ્ય, આ પુણ્ય કાર્ય મેં કર્યું, પણ એ સ્ત્રીના પ્રેરણે; જેના કારણે આ જન્મમાં મને તીર્થનું પવિત્ર પાણી પ્રાપ્ત થયું છે.
શિવશર્મોવાચ- વિષ્ણુશર્મન્નિદં વાક્યમુક્ત્વા તિષ્ઠતિ રાક્ષસે । પથિકઃ સ ચ તે વાહાઃ પ્રાહુઃ ખે દિવ્યદેહિનઃ
શિવશર્માએ કહ્યું: વિષ્ણુશર્મણે આ વાત કહીને રાક્ષસ સામે ઊભો રહ્યો. એ મુસાફરો, જે પહેલાં તારી વાહી હતી, હવે દેવરૂપે આકાશમાંથી તને બોલ્યા.
પથિકવાહા ઊચુઃ ભો ભો વિશાંપતે સાધો પ્રાપ્તા અપ્યપમૃત્યુતામ્ । ત્વત્પ્રસાદાદિદં વારિ પીત્વા દેવત્વમાગતાઃ
મુસાફરો બોલ્યા: હે રાજાઓના રાજા, હે સારા માણસ, અમે અકાળમૃત્યુ પામ્યા હતા, પણ તારી કૃપાથી આ પાણી પીધા પછી અમને દેવત્વ મળ્યું છે.