ચખાદ પિશિતં તેષાં પપૌ કોશાચ્ચ શોણિતમ્ । કુત્ર યાસ્યતિ રોગાર્તો નરોઽયં પુરતો મમ
એ તેમના માંસ ખાધું અને વાસણમાંથી લોહી પીધું. 'આ રોગી માણસ, જે મારા આગળ છે, હવે ક્યાં જશે?'
એનં તુ ભક્ષયિષ્યામિ પશ્ચાદંબુ પિબામ્યહમ્ । ઇતિ કૃત્વા મતિર્વારિતીર્થસ્યાસ્ય કમંડલોઃ
'હું એને ખાઈશ, પછી પાણી પીશ.' એવું મનમાં નક્કી કરીને, એ નદી કાંઠે કમંડળ લઈને ગયો.
મુખે ચિક્ષેપ સ તદા રજનીચરપુંગવઃ । ક્ષિપ્તમાત્રે જલે તસ્ય પૂર્વજન્મભવા સ્મૃતિઃ
પછી રાત્રે ફરતા રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ એ જળ પોતાના મોઢામાં નાખી લીધું. પાણી પીતા જ, તેને પોતાના પૂર્વજન્મની યાદ આવી ગઈ.
જાતા સ તુ વધાત્તસ્ય શરભસ્ય ન્યવર્તત । પૂર્વજન્મકૃતં પાપં તદપિ સ્મૃતિમાગમત્
એ શરભને મારીને જન્મેલો પાપ પણ તેને યાદ આવી ગયો અને હવે તે શરભને મારવાની ઇચ્છા છોડીને પાછો ફર્યો.
યેન રાક્ષસભાવસ્તુ ભૂતો વિપ્રોદ્ભવાદપિ । સ્મૃત્વા પાપમુપેત્યાશુ સમીપે શરભસ્ય તુ । ઉવાચ જ્ઞાનમાપન્નો રાક્ષસઃ પિતરં મમ
જે પાપના કારણે, બ્રાહ્મણકુળમાં જન્મ્યા છતાં, તે રાક્ષસ બન્યો હતો—એ પાપ યાદ આવતા, તે તરત જ શરભ પાસે ગયો અને જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને એ રાક્ષસે મારા પિતાને કહ્યું:
રાક્ષસ ઉવાચ- ભો ભો મનુષ્યશાર્દૂલ કસ્ત્વં કે ચ જના અમી । ભક્ષિતા યે મયા ઘોર રૂપેણાધમરક્ષસા
રાક્ષસે કહ્યું: 'હે મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, તું કોણ છે? અને આ લોકો કોણ છે, જેમને હું ભયાનક રૂપ ધરાવતો, નીચ રાક્ષસ, ભક્ષી ગયો છું?'
કસ્ય તીર્થવરસ્યેદં જલં યસ્ય પ્રભાવતઃ । પાપિનોઽપિ સ્મૃતિર્જાતા પૂર્વજન્મભવા મમ
'આ કયા પવિત્ર તીર્થનું પાણી છે, જેના પ્રભાવથી હું પાપી પણ, મારા પૂર્વજન્મની યાદ પાછી મેળવી શક્યો છું?'
વૈશ્ય ઉવાચ- વૈશ્યોઽહં રાક્ષસશ્રેષ્ઠ કાન્યકુબ્જે ગૃહં મમ । તીર્થાનિ પર્યટન્નિંદ્રપ્રસ્થેઽહં સમુપાગતઃ
વૈશ્યે કહ્યું: 'હું વૈશ્ય છું, હે રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ; મારું ઘર કાન્યકુભજમાં છે. તીર્થયાત્રા કરતાં હું હવે ઇન્દ્રપ્રસ્થમાં આવ્યો છું.'
તત્રાહમભવં દુઃખી જ્વરેણ વિધિયોગતઃ । તતો મે બુદ્ધિરુત્પન્ના ગંતું ગૃહમસત્પથ । તત્ર કશ્ચિત્સમાયાતઃ પાંથો વર્ષેણ પીડિતઃ
'ત્યાં હું ભાગ્યના કારણે તીવ્ર તાવથી પીડાતો હતો; પછી મને ખોટા રસ્તે ઘરે જવાની ઇચ્છા થઈ. એ સમયે, વરસાદથી પીડાતો એક મુસાફર ત્યાં આવ્યો.'
પ્રાર્થિતઃ સ મયાનીય શિબિકાં માં ગૃહં નય । સ ચાયં શિબિકાં પાંથઃ સમુપાનીય સત્વરઃ
'મેં તેને વિનંતી કરી: "શિબિકા લાવી મને ઘરે લઈ જા." એ મુસાફરે તરત જ શિબિકા લાવી.'
મામારોપ્ય ચ તાં ધીરશ્ચલિતો મદ્ગૃહં પ્રતિ । સ પાંથસ્તે ચ શિબિકાવાહાઃ સંપ્રતિ ભક્ષિતાઃ
'એ ધીરજવંતે મને શિબિકામાં બેસાડ્યો અને મારા ઘરની દિશામાં ચાલ્યો; હવે એ મુસાફર અને શિબિકા વહેંચનાર સૌ તારા ભક્ષ બન્યા છે.'
ત્વયા જલમિદં યસ્ય તીર્થસ્યાપિ ચ તચ્છૃણુ । ઇંદ્રસ્ય ખાંડવવને યમુનાસ્તિ સરિદ્વરા
'તું જે પાણી પીધું, એ કયા તીર્થનું છે—એ સાંભળ: ઇન્દ્રના ખાંડવવનમાં યમુના નામની શ્રેષ્ઠ નદી વહે છે.'
તત્તીરેઽસ્તિ હરિપ્રસ્થં તીર્થં તીર્થોત્તમોત્તમમ્ । સુરાચાર્યસ્ય તત્રાસ્તિ તીર્થં સર્વાર્થસાધકમ્
'એના કાંઠે હરિપ્રસ્થ નામનું ઉત્તમ તીર્થ છે; ત્યાં દેવગુરુનું તીર્થ પણ છે, જે સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ કરે છે.'
નિગમોદ્બોધકં જાતા સ્મૃતિસ્તે યજ્જલાશનાત્ । એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યત્પૃષ્ટોઽહંમિહ ત્વયા
'એ જળ પીવાથી તારી સ્મૃતિ જાગી, જે વેદોને પણ ઉજાગર કરે છે; તું જે પૂછ્યું, એ બધું મેં તને કહી દીધું.'
પૃચ્છામિ ત્વામહં કિંચિત્તદ્વદાશુ નિશાચર । પૂર્વજન્મકૃતં કર્મ સ્મરસિ ત્વમિહાધુના । વદ કિં તે કૃતં પાપં યેન જાતોઽસિ રાક્ષસઃ
'હવે હું તને એક વાત પૂછું છું—હે રાત્રે ફરનારા, તું જલદી કહેજે: શું તને હવે તારા પૂર્વજન્મના કર્મો યાદ છે? કયું પાપ કર્યું હતું, જેના કારણે તું રાક્ષસ થયો?'
રાક્ષસ ઉવાચ- પુરાહમભવં વિપ્રઃ પુણ્યે વેદવિદાં કુલે । દુરાચારો હ્યધર્માત્મા શૃણુ સર્વં વદામિ તે
રાક્ષસે કહ્યું: 'હું પહેલાં પુણ્યશાળી વેદજ્ઞ બ્રાહ્મણકુળમાં જન્મેલો હતો; પણ મારા આચરણ ખરાબ હતા અને હું અધર્મી હતો—બધી વાત હું તને કહું છું, સાંભળ.'
ક્રીડતા હિ મયા નિત્યં દ્યૂતેન સહ તદ્વિદૈઃ । હારિતં દ્રવિણં ભૂરિ સ્વકીયં પિતુરેવ ચ
'હું હંમેશા જુગાર રમતો અને જુગાર રમવામાં કુશળ લોકો સાથે રમતો; મારું અને પિતાનું ઘણું ધન હું હારી ગયો હતો.'
પિત્રા નિવેદ્ય ભૂપાય મામકં કર્મ તજ્જનૈઃ । પુરાન્નિઃસારિતો નિઃસ્વો ગતોઽહં ગ્રામમંતિકે
'પિતાએ મારા કર્મો રાજાને જાણ કર્યા, અને એ લોકો મારફતે મને શહેરમાંથી કાઢી મૂક્યો; હું નિર્ધન બની ગામની બહાર ગયો.'
તત્રાસીન્મે સખા નામ દેવકો બ્રાહ્મણોત્તમઃ । તેનાઽહં રક્ષિતો ગેહે કુર્વતા ચિરમાદરમ્
'ત્યાં મારો મિત્ર દેવક નામનો એક ઉત્તમ બ્રાહ્મણ હતો; તેણે મને પોતાના ઘરમાં લાંબા સમય સુધી પ્રેમપૂર્વક રાખ્યો.'
વસ્તું તત્ર સુખેનાહં તદ્ભાર્યાં રૂપશાલિનીમ્ । કામાતુરોઽહમભજં બલાન્મિત્રે ગતે ક્વચિત્
'ત્યાં સુખથી રહેતો, હું કામવશ થઈ, એક દિવસ મિત્ર ઘરેથી બહાર ગયો ત્યારે તેની રૂપાળી પત્ની સાથે બળજબરી કરી.'
સા મૃતા તત્ક્ષણાત્સાધ્વી ભક્ષયિત્વા મહાવિષમ્ । તાં દૃષ્ટ્વા તમસાયુક્તે નિશીથેઽહં પલાયિતઃ
એ સતી સ્ત્રીએ ભારે ઝેર પીધું અને તરત જ મૃત્યુ પામી. અંધારી મધરાતે હું એ દૃશ્ય જોઈને ત્યાંથી ભાગી ગયો.
પલાયમાનસ્તરસા ધૃતોઽહં રાજકિંકરૈઃ । ચૌરોઽયમિતિ ખઙ્ગેન ચિચ્છિદુસ્તે શિરો મમ
હું ઝડપથી ભાગતો હતો ત્યારે રાજાના સેવકોએ મને પકડી લીધો. તેઓએ મને ચોર સમજી તલવારથી મારું માથું કાપી નાખ્યું.
મૃતં માં યાતનાદેહમાવેશ્ય યમકિંકરાઃ । રૌરવે નિરયઘોરે ચિક્ષિપુર્યમશાસનાત્
મારા મૃત્યુ પછી યમના દૂતોએ મને યાતનાના શરીરમાં મૂકી દીધો અને યમરાજના આદેશે મને ભયાનક રૌરવ નરકમાં ફેંકી દીધો.
ષષ્ટિવર્ષસહસ્રાણિ તત્રાઽહં તીવ્રયાતનામ્ । ભુક્ત્વા તેનૈવ પાપેન રાક્ષસત્વમુપાગતઃ
ત્યાં મેં છ હજાર વર્ષ સુધી ભારે દુઃખ સહન કર્યું. એ જ પાપના કારણે હું રાક્ષસ તરીકે જન્મ્યો.
શતવર્ષાણ્યતીતાનિ રાક્ષસત્વે વિશાંપતે । વદામિ તમુપાયં મે યેનાસ્માન્મુક્તિમાપ્નુયામ્
હવે રાક્ષસ રૂપમાં મને સો વર્ષ થઈ ગયા છે, હે રાજન! હવે હું તમને એ ઉપાય કહું છું, જેના દ્વારા હું આથી મુક્તિ મેળવી શકું.
પુણ્યં તદર્પિતે સાધો વદામિ શૃણુ સાદરમ્ । યેન તીર્થવરસ્યેદં જલં મમ મુખે ગતમ્
હે સજ્જન, હું તમને શ્રદ્ધાપૂર્વક એ પુણ્ય કાર્ય કહું છું, જેના કારણે આ પવિત્ર તીર્થનું પાણી મારા મોઢામાં આવ્યું છે.
તત્રૈવ જન્મનિ મયા કૃત્વા હરિદિને વ્રતમ્ । સંસર્ગાન્નેચ્છયા વૈશ્ય રાત્રૌ જાગરણં કૃતમ્
એ જ જન્મમાં, હરિના પવિત્ર દિવસે મેં એક વ્રત કર્યું હતું. એક વૈશ્ય સાથે, ઇચ્છા વિરુદ્ધ, રાત્રે જાગરણ પણ કર્યું.
દ્વાદશ્યામથ સંસ્નાત્વા ભોક્તુંમપિ સમુદ્યતે । મદ્ગૃહે કશ્ચિદાયાતો વૈષ્ણવો વિષ્ણુરૂપધૃક્
પછી દ્વાદશી દિવસે સ્નાન કરીને જ્યારે હું ભોજન માટે બેઠો ત્યારે મારા ઘરે એક વૈષ્ણવ આવ્યા, જે વિષ્ણુ સ્વરૂપે હતા.
કુપિતોઽહં તમાલોક્ય દુર્વચો વદમગ્રતઃ । ક્વ ગચ્છસિ દુરાચાર દાંભિકસ્ત્રીજનાંતરે
હું તેમને જોઈને ગુસ્સે થયો અને તેમના સામે કડવા શબ્દો બોલ્યા: 'ક્યાં જાય છે, દુશ્ચરિત્ર, દંભી, સ્ત્રીઓમાં ભળવા?'
ઇત્યુક્તં સ મયા ધીરસ્તુલ્યો માનાપમાનયોઃ । તૂષ્ણીમેવ નિકેતાન્મે નિર્ગત્ય ચલિતો યદા
મારા આવા શબ્દો સાંભળીને પણ તે ધીરજવાન પુરુષ માન-અપમાનમાં સમાન રહ્યો અને ચૂપચાપ મારા ઘરેથી નીકળી ગયો.