શ્યામો યસ્માત્પ્રવૃત્તો વૈ તસ્માત્શ્યામગિરિઃ સ્મૃતઃ । તતઃ પરં મુનિશ્રેષ્ઠા દુર્ગશૈલો મહોદયઃ
શ્યામતા ત્યાંથી શરૂ થઈ હોવાથી તેને શ્યામ પર્વત કહેવામાં આવે છે; પછી, હે શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ, દુર્ગ નામનો મહાપર્વત છે.
કેશરી કેશરયુતો યતો વાતઃ પ્રવર્ત્તતે । તેષાં યોજનવિષ્કંભો દ્વિગુણઃ પ્રવિભાગશઃ
કેશરી, કેશર સાથે, જ્યાંથી પવન ઉદ્ભવે છે; તેમનો પહોળાઈ, હે દ્વિજો, બે ગણી છે, દરેક અલગ રીતે માપવામાં આવે છે.
વર્ષાણિ તેષુ વિપ્રેંદ્રાઃ સંપ્રોક્તાનિ મનીષિભિઃ । મહામેરુર્મહાકાશો જલદઃ કુમુદોત્તરમ્
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, ત્યાંના પ્રદેશો વિદ્વાનો દ્વારા જણાવવામાં આવ્યા છે: મહામેરુ, મહાકાશ, જલધા અને કુમુદોત્તર.
જલધારો મહાપ્રાજ્ઞઃ સુકુમાર ઇતિ સ્મૃતઃ । રેવતસ્ય તુ કૌમારઃ શ્યામશ્ચ મણિકાંચનઃ
જલધારને સુકુમાર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, હે મહાપંડિત; રૈવતકના પ્રદેશને કૌમાર કહેવામાં આવે છે, અને શ્યામ પર્વત મણિ અને સોનાથી શોભાયમાન છે.
કેશરસ્યાથ મૌદાકી પરેણ તુ મહાન્પુમાન્ । પરિવાર્ય્યં તુ વિપ્રેંદ્રા દૈર્ઘ્યં હ્રસ્વત્વમેવ ચ
કેશર પછી મૌદાકી છે, અને પછી મહાન પુમાન પર્વત છે; હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, તેઓ ઘેરાયેલા છે, તેમનું લંબાઈ અને ટૂંકાઈ જેમ જણાવાયું છે તેમ છે.
જંબૂદ્વીપેન સંખ્યાતસ્તસ્ય મધ્યે મહાદ્રુમઃ । શાકો નામ મહાપ્રાજ્ઞાઃ પ્રજાસ્તસ્ય સહાનુગાઃ
તે જાંબુદ્વીપમાં ગણાય છે, અને તેના મધ્યમાં મહાન વૃક્ષ છે; હે મહાપંડિતો, તેને શાકા કહેવામાં આવે છે, અને તેના લોકો પોતાના અનુયાયીઓ સાથે ત્યાં રહે છે.
તત્ર પુણ્યા જનપદાઃ પૂજ્યતે તત્ર શંકરઃ । તત્ર ગચ્છંતિ સિદ્ધાશ્ચ ચારણા દૈવતાનિ ચ
ત્યાં પવિત્ર પ્રદેશ અને લોકો છે; ત્યાં શંકરાની પૂજા થાય છે; ત્યાં સિદ્ધો, ચારણો અને દેવતાઓ જાય છે.
ધાર્મિકાશ્ચ પ્રજાઃ સર્વાઃ ચત્વારો ગતમત્સરાઃ । વર્ણાઃ સ્વકર્મનિરતા ન ચ સ્તેનોઽત્ર દૃશ્યતે
ત્યાંની તમામ પ્રજાઓ ધર્મપરાયણ છે, ચાર વર્ણો ઈર્ષ્યા વગર છે; દરેક પોતાનાં કર્મમાં નિમગ્ન છે, અને ત્યાં કોઈ ચોર દેખાતો નથી.
દીર્ઘાયુષો મહાપ્રાજ્ઞા જરામૃત્યુવિવર્જિતાઃ । પ્રજાસ્તત્ર વિવર્દ્ધંતે વર્ષાસ્વિવ સમુદ્રગાઃ
ત્યાંના લોકો દીર્ઘાયુ, મહાપંડિત અને વૃદ્ધાપણ તથા મૃત્યુથી મુક્ત છે; તેઓ વરસાદી ઋતુમાં સમુદ્ર તરફ વહેતી નદીઓની જેમ ફૂલી ફળી રહ્યા છે.
નદ્યઃ પુણ્યજલાસ્તત્ર ગંગા ચ બહુધા ગતા । સુકુમારી કુમારી ચ શીતા શીતોદકા તથા
ત્યાં પવિત્ર જળવાળી નદીઓ છે, અને ગંગા અનેક પ્રવાહમાં વહે છે; સુકુમારી, કુમારી, શીત અને શીતોદક પણ છે.
મહાનદી ચ ભો વિપ્રાસ્તથા મણિજલા નદી । ઇક્ષુવર્દ્ધનિકા ચૈવ નદી મુનિવરાઃ સ્મૃતાઃ
હે વિદ્વાન બ્રાહ્મણો, ત્યાં મહાનદી છે, અને મણિજલા નદી પણ છે; ઇક્ષુવર્ધનિકા નદી પણ મહાન ઋષિઓ દ્વારા યાદ કરવામાં આવે છે.
તતઃ પ્રવૃત્તાઃ પુણ્યોદા નદ્યઃ પરમશોભનાઃ । સહસ્રાણાં શતાન્યેવ યતો વર્ષતિ વાસવઃ
ત્યાંથી પવિત્ર અને અતિ સુંદર નદીઓ વહે છે, હજારો-હજારો, જ્યાં-જ્યાં ઇન્દ્ર વરસાદ વરસાવે છે.
ન તાસાં નામધેયાનિ પરિસ્મર્તું તથૈવ ચ । શક્યંતે પરિસંખ્યાતું પુણ્યાસ્તા હિ સરિદ્વરાઃ
આ નદીઓના નામો પૂરેપૂરા યાદ રાખી શકાય તેમ નથી, અને તેમનો સંખ્યા પણ ગણવી અશક્ય છે; એ પવિત્ર નદીઓ ખરેખર અનગણત છે.
તતઃ પુણ્યા જનપદાશ્ચત્વારો લોકવિશ્રુતાઃ । મૃગાશ્ચ મશકાશ્ચૈવ માનસા મલ્લકાસ્તથા
પછી ચાર પવિત્ર પ્રદેશો છે, જે દુનિયામાં પ્રસિદ્ધ છે; અને ત્યાં મૃગ, મશક, માનસ અને મલ્લક નામના લોકો રહે છે.
મૃગાશ્ચ બ્રહ્મભૂયિષ્ઠાઃ સ્વકર્મનિરતા દ્વિજાઃ । મશકેષુ તુ રાજન્યા ધાર્મિકાઃ સર્વકામદાઃ
મૃગોમાં બ્રાહ્મણો છે, જે પોતાના કર્મમાં નિરત રહે છે; મશકોમાં ધર્મનિષ્ઠ ક્ષત્રિયો છે, જે સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરી કરે છે.
માનસાશ્ચ મહાભાગા વૈશ્યધર્મોપજીવિનઃ । સર્વકામસમાયુક્તાઃ શૂરા ધર્માર્થનિશ્ચિતાઃ
માનસ લોકો ખૂબ ભાગ્યશાળી છે, તેઓ વૈશ્યના ધર્મથી જીવન જીવે છે; સર્વ સુખ-સંપત્તિથી યુક્ત, શૂરવીર અને ધર્મ-અર્થમાં નિશ્ચિત છે.
શૂદ્રાસ્તુ મલ્લકા નિત્યં પુરુષા ધર્મશીલિનઃ । ન તત્ર રાજા વિપ્રેંદ્રા ન દંડો ન ચ દંડિકાઃ
મલ્લક લોકો હંમેશા શૂદ્ર છે, અને સદાય ધર્મશીલ પુરુષો છે; ત્યાં, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, રાજા નથી, દંડ નથી, અને દંડ આપનાર પણ નથી.
સ્વધર્મેણૈવ ધર્મજ્ઞાસ્તે રક્ષંતિ પરસ્પરમ્ । એતાવદેવ શક્યં તુ તત્ર દ્વીપે પ્રભાષિતુમ્
તેઓ પોતપોતાના ધર્મથી, ધર્મ જાણીને, એકબીજાની રક્ષા કરે છે; એ દ્વીપ વિશે એટલું જ કહી શકાય છે.
એતદેવ ચ શ્રોતવ્યં શાકદ્વીપે મહૌજસિ
મહાન શાકદ્વીપ વિશે એટલું જ સાંભળવું જોઈએ.
સૂત ઉવાચ-। ઉત્તરેષુ ચ ભો વિપ્રા દ્વીપેષુ શ્રૂયતે કથા । એવં તત્ર મહાભાગા બ્રુવતસ્તન્નિબોધત
સૂત કહે છે: હે બ્રાહ્મણો, ઉત્તર તરફના દ્વીપોમાં એક કથા સાંભળવામાં આવે છે; એ રીતે, હે મહાભાગ્યશાળી, હું જે કહું છું તે ધ્યાનથી સાંભળો.
ઘૃતતોયઃ સમુદ્રોથ દધિમંડોદકોપરઃ । સુરોદસાગરશ્ચૈવ તથાન્યો દુગ્ધસાગરઃ
ત્યાં ઘીનો સમુદ્ર છે, અને એક દહીંથી ભરેલો સમુદ્ર છે; સુરોદ સમુદ્ર પણ છે, અને એક દૂધનો સમુદ્ર છે.
પરસ્પરેણ દ્વિગુણાઃ સર્વે દ્વીપા દ્વિજર્ષભાઃ । પર્વતાશ્ચ મહાપ્રાજ્ઞાઃ સમુદ્રૈઃ પરિવારિતાઃ
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, દરેક દ્વીપ પહેલાથી બે ગણા મોટો છે; અને હે મહાપ્રજ્ઞ, પર્વતો સમુદ્રોથી ઘેરાયેલા છે.
ગૌરસ્તુ મધ્યમે દ્વીપે ગિરિર્મનઃશિલો મહાન્ । પર્વતઃ પશ્ચિમે કૃષ્ણો નારાયણસખો દ્વિજાઃ
મધ્યના દ્વીપમાં મન:શિલા નામનો મહાન લાલ પર્વત છે; પશ્ચિમમાં કાળો પર્વત છે, જે નારાયણનો મિત્ર છે, હે બ્રાહ્મણો.
તત્ર રત્નાનિ દિવ્યાનિ સ્વયં રક્ષતિ કેશવઃ । પ્રસન્નશ્ચાભવત્તત્ર પ્રજાનાં વ્યદધાત્સુખમ્
ત્યાં દિવ્ય રત્નો છે, જે કેશવ પોતે રક્ષે છે; અને pleased થઈને, તેમણે ત્યાંના લોકો માટે સુખ આપ્યું.
શરદ્વીપે કુશસ્તંબો મધ્યે જનપદસ્ય હ । સંપૂજ્યતે શાલ્મલિશ્ચ દ્વીપે શાલ્મલિકે દ્વિજાઃ
શાક દ્વીપમાં, મધ્યમાં કુશનો ડાંટ પૂજાય છે; અને શાલમલી દ્વીપમાં, હે બ્રાહ્મણો, શાલમલી વૃક્ષનું પૂજન થાય છે.
ક્રૌંચદ્વીપે મહાક્રૌંચો ગિરી રત્નચયાકરઃ । સંપૂજ્યતે ભો વિપ્રેંદ્રાશ્ચાતુર્વર્ણ્યેન નિત્યદા
ક્રૌંચ દ્વીપમાં, મહાક્રૌંચ નામનો રત્નોથી ભરેલો પર્વત છે, જે ચારેય વર્ણના લોકો હંમેશા પૂજે છે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો.
ગોમંતઃ પર્વતો વિપ્રાઃ સુમહાન્સર્વધાતુકઃ । યત્ર નિત્યં નિવસતિ શ્રીમાન્કમલલોચનઃ
ગોમંત પર્વત, હે બ્રાહ્મણો, બહુ મોટો છે અને સર્વ ધાતુઓથી ભરેલો છે; ત્યાં શ્રીમંત કમલનેત્ર હંમેશા રહે છે.
મોક્ષિભિઃ સંગતો નિત્યં પ્રભુર્નારાયણોહરિઃ । કુશદ્વીપે તુ વિપ્રેંદ્રાઃ પર્વતો વિદ્રુમૈશ્ચિતઃ
મોક્ષ ઇચ્છનાર લોકો સાથે નારાયણ હરિ હંમેશા રહે છે; અને કુશ દ્વીપમાં, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, વિદ્રુમથી શોભતો પર્વત છે.
સુનામા ચ સુદુર્ધર્ષો દ્વિતીયો હેમપર્વતઃ । દ્યુતિમાન્નામ વિપ્રેંદ્રાસ્તૃતીયઃ કુમુદો ગિરિઃ
પહેલો પર્વત સુનામા છે, જે જીતવું બહુ જ અઘરું છે; બીજો હેમપર્વત છે, જે તેજથી ચમકે છે; ત્રીજો, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, કુમુદ નામનો પર્વત છે.
ચતુર્થઃ પુષ્પવાન્નામ પંચમસ્તુ કુશેશયઃ । ષષ્ટો હરિગિરિર્નામ ષડેતે પર્વતોત્તમાઃ
ચોથો પર્વત પુષ્પવાન કહેવાય છે, પાંછમો કુશેશય છે, અને છઠ્ઠો હરિગિરિ છે — આ છ પર્વતો શ્રેષ્ઠ છે.