ઋષય ઊચુઃ-। જંબૂખંડસ્ત્વયા પ્રોક્તો યથાવદિહ સત્તમઃ । વિષ્કંભસ્ય ચ પ્રબ્રૂહિ પરિમાણં હિ તત્ત્વતઃ
ઋષિઓએ કહ્યું: હે શ્રેષ્ઠ, તમે અહીં જાંબૂખંડનું વર્ણન યોગ્ય રીતે કર્યું છે; હવે તેની વ્યાસની સાચી માપણી જણાવો.
સમુદ્રસ્ય પ્રમાણં ચ સમ્યગચ્છિદ્ર દર્શનઃ । શાકદ્વીપં ચ નો બ્રૂહિ કુશદ્વીપં ચ ધાર્મિકમ્
અને સમુદ્રની માપણી પણ જણાવો, હે સ્પષ્ટ દૃષ્ટિવાળા; તેમજ શાકદ્વીપ અને ધર્મમય કુશદ્વીપ વિશે પણ કહો.
શાલ્મલં ચૈવ તત્ત્વેન ક્રૌંચદ્વીપં તથૈવ ચ । સૂત ઉવાચ-। વિપ્રાઃ સુબહવો દ્વીપાઃ યૈરિદં સંતતં જગત્ । સપ્તદ્વીપાન્પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુધ્વં દ્વિજપુંગવાઃ
શાલમલ અને ક્રૌંચદ્વીપ વિશે પણ સાચું વર્ણન કરો; સૂતાએ કહ્યું: હે બ્રાહ્મણો, અનેક દ્વીપો છે, જેના દ્વારા આ જગત ઘેરાયેલું છે; હું સાત દ્વીપોનું વર્ણન કરું છું, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, સાંભળો.
અષ્ટાદશસહસ્રાણિ યોજનાનિ દ્વિજોત્તમાઃ । ષટ્શતાનિ ચ પૂર્ણાનિ વિષ્કંભો જંબુપર્વતઃ
જાંબૂપર્વતની વ્યાસ અઢાર હજાર યોજન અને છસો પૂર્ણ છે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો.
લવણસ્ય સમુદ્રસ્ય વિષ્કંભો દ્વિગુણઃ સ્મૃતઃ । નાનાજનપદાકીર્ણો મણિવિદ્રુમચિત્રિતઃ
લવણ સમુદ્રની વ્યાસ તેનાથી બે ગણી માનવામાં આવે છે; તે અનેક જાતિના લોકોથી ભરેલો છે અને મણિ-વિદ્રુમથી શોભાયમાન છે.
નૈકધાતુવિચિત્રૈશ્ચ પર્વતૈરુપશોભિતઃ । સિદ્ધચારણસંકીર્ણૈઃ સાગરઃ પરિમંડલઃ
તે વિવિધ ધાતુઓના પરવતોથી શોભાયમાન છે, અને સિદ્ધો તથા ચારણો દ્વારા ઘેરાયેલો છે, એ સાગર પરિપૂર્ણ ગોળાકાર છે.
શાકદ્વીપં ચ વક્ષ્યામિ યથાવદિહ સત્તમાઃ । શૃણુતાદ્ય યથાન્યાયં બ્રુવતો મમ ધાર્મિકાઃ
હવે હું અહીં શાકદ્વીપનું યોગ્ય રીતે વર્ણન કરું છું, હે શ્રેષ્ઠો; આજે નિયમ પ્રમાણે મારા બોલને સાંભળો, હે ધર્મમયો.
જંબુદ્વીપપ્રમાણેન દ્વિગુણઃ સ દ્વિજર્ષભાઃ । વિષ્કંભેન મહાભાગાઃ સાગરોઽપિ વિભાગશઃ
શાકદ્વીપની વ્યાસ જાંબૂદ્વીપથી બે ગણી છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો; અને સાગર પણ પોતાના વિભાગ પ્રમાણે એટલો જ છે, હે મહાભાગો.
ક્ષીરોદો મુનિશાર્દૂલા યેન સંપરિવારિતઃ । તત્ર પુણ્યાજનપદાસ્તત્ર ન મ્રિયતે જનઃ
તે દુધના સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે, હે ઋષિ સિંહ; ત્યાં પવિત્ર પ્રદેશો છે, અને લોકો ત્યાં મરતા નથી.
કુત એવ હિ દુર્ભિક્ષં ક્ષમા તેજોયુતા હિ તે । શાકદ્વીપસ્ય સંક્ષેપો યથાવન્મુનિસત્તમાઃ । ઉક્ત એષ મહાભાગાઃ કિમન્યત્કથયામિ વઃ
ત્યાં દુર્ભિક્ષ કેમ થાય? કારણ કે તેઓ ધરતી અને તેજથી ભરેલા છે. શાકદ્વીપનો સંક્ષિપ્ત વર્ણન આપ્યો છે, હે શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ; હવે શું કહું?
ઋષય ઊચુઃ-। શાકદ્વીપસ્ય સંક્ષેપો યથાવદિહ ધાર્મિક । ઉક્તસ્ત્વયા મહાપ્રાજ્ઞ વિસ્તરં બ્રૂહિ તત્ત્વતઃ
ઋષિઓએ કહ્યું: શાકદ્વીપનો સંક્ષિપ્ત વર્ણન તમે અહીં આપ્યો છે, હે ધર્મમય; હવે, હે મહાપ્રજ્ઞ, સાચા રીતે વિગતવાર કહો.
સૂત ઉવાચ-। તથૈવ પર્વતા વિપ્રાઃ સપ્તાત્ર મણિપર્વતાઃ । રત્નાકરાસ્તથા નદ્યસ્તેષાં નામાનિ વર્ણયે
સૂતાએ કહ્યું: એ જ રીતે, હે બ્રાહ્મણો, અહીં સાત મણિપરવતો છે; હું તેમના નામ અને રત્નોથી ભરેલી નદીઓનું વર્ણન કરું છું.
અતીવગુણવત્સર્વં તત્ત્વં પૃચ્છથ ધાર્મિકાઃ । દેવર્ષિગંધર્વયુતઃ પ્રથમો મેરુરુચ્યતે
હે ધર્મપરાયણો, તમે જે સત્ય વિશે પુછો છો, તે ખૂબ જ ગુણવત્તાપૂર્વક છે. સૌ પ્રથમ, મેરુ પર્વત છે, જે દેવો, ઋષિઓ અને ગંધર્વોથી ઘેરાયેલો અને પ્રસિદ્ધ છે.
પ્રાગાયતો મહાભાગા મલયોનામ પર્વતઃ । તતો મેઘાઃ પ્રવર્ત્તંતે પ્રભવંતિ ચ સર્વશઃ
તેના પૂર્વમાં, હે ભાગ્યશાળી લોકો, મલય નામનો પર્વત છે; ત્યાંથી વાદળો ઉદ્ભવે છે અને સર્વત્ર ફેલાય છે.
તતઃ પરેણ મુનયો જલધારો મહાગિરિઃ । તતો નિત્યમુપાદત્તે વાસવઃ પરમં જલમ્
તે પછી, હે ઋષિઓ, જલધાર નામનો મહાપર્વત છે; ત્યાંથી ઇન્દ્ર હંમેશા શ્રેષ્ઠ જળ લે છે.
તતો વર્ષં પ્રભવતિ વર્ષાકાલે દ્વિજોત્તમાઃ । ઉચ્ચૈર્ગિરી રૈવતકો યત્ર નિત્યં પ્રતિષ્ઠિતમ્
તે પછી, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, વરસાદી ઋતુમાં વરસાદ થાય છે; ત્યાં રૈવતક નામનો ઊંચો પર્વત હંમેશા સ્થિર છે.
રેવતી દિવિ નક્ષત્રં પિતામહકૃતો વિધિઃ । ઉત્તરેણ તુ વિપ્રેંદ્રાઃ શ્યામો નામ મહાગિરિઃ
આકાશમાં રેવતી નામનું નક્ષત્ર છે, જે પિતામહે નક્કી કર્યું છે; ઉત્તર તરફ, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, શ્યામ નામનો મહાપર્વત છે.
નવમેઘપ્રભઃ પ્રાંશુઃ શ્રીમાનુજ્જ્વલવિગ્રહઃ । યતઃ શ્યામત્વમાપન્નાઃ પ્રજા મુદિતમાનસાઃ
તે પર્વત નવા વાદળ જેવી તેજસ્વી, ઊંચો, સુંદર અને ઝળહળતો છે; ત્યાંથી લોકો આનંદિત હૃદય સાથે શ્યામ રંગ પામ્યા છે.
ઋષય ઊચુઃ-। સુમહાન્સંશયોઽસ્માકં પ્રાપ્તોયં સૂત યત્ત્વયા । પ્રજાઃ કથં સૂત સમ્યક્સંપ્રાપ્તાઃ શ્યામતામિહ
ઋષિઓએ કહ્યું: હે સૂત, તારા વચનથી અમને મોટું સંશય થયું છે; અહીંના લોકો કેવી રીતે શ્યામ રંગ પામ્યા?
સૂત ઉવાચ-। સર્વેષ્વેવ મહાપ્રાજ્ઞા દ્વીપેષુ મુનિપુંગવાઃ । ગૌરઃ કૃષ્ણશ્ચ પતગસ્તયોર્વર્ણાંતરે દ્વિજાઃ
સૂત બોલ્યા: હે મહાપંડિત ઋષિઓ, બધા દ્વીપોમાં સફેદ અને કાળાં પક્ષીઓ છે; તેમા, હે દ્વિજો, એક અલગ રંગ પણ છે.
શ્યામો યસ્માત્પ્રવૃત્તો વૈ તસ્માત્શ્યામગિરિઃ સ્મૃતઃ । તતઃ પરં મુનિશ્રેષ્ઠા દુર્ગશૈલો મહોદયઃ
શ્યામતા ત્યાંથી શરૂ થઈ હોવાથી તેને શ્યામ પર્વત કહેવામાં આવે છે; પછી, હે શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ, દુર્ગ નામનો મહાપર્વત છે.
કેશરી કેશરયુતો યતો વાતઃ પ્રવર્ત્તતે । તેષાં યોજનવિષ્કંભો દ્વિગુણઃ પ્રવિભાગશઃ
કેશરી, કેશર સાથે, જ્યાંથી પવન ઉદ્ભવે છે; તેમનો પહોળાઈ, હે દ્વિજો, બે ગણી છે, દરેક અલગ રીતે માપવામાં આવે છે.
વર્ષાણિ તેષુ વિપ્રેંદ્રાઃ સંપ્રોક્તાનિ મનીષિભિઃ । મહામેરુર્મહાકાશો જલદઃ કુમુદોત્તરમ્
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, ત્યાંના પ્રદેશો વિદ્વાનો દ્વારા જણાવવામાં આવ્યા છે: મહામેરુ, મહાકાશ, જલધા અને કુમુદોત્તર.
જલધારો મહાપ્રાજ્ઞઃ સુકુમાર ઇતિ સ્મૃતઃ । રેવતસ્ય તુ કૌમારઃ શ્યામશ્ચ મણિકાંચનઃ
જલધારને સુકુમાર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, હે મહાપંડિત; રૈવતકના પ્રદેશને કૌમાર કહેવામાં આવે છે, અને શ્યામ પર્વત મણિ અને સોનાથી શોભાયમાન છે.
કેશરસ્યાથ મૌદાકી પરેણ તુ મહાન્પુમાન્ । પરિવાર્ય્યં તુ વિપ્રેંદ્રા દૈર્ઘ્યં હ્રસ્વત્વમેવ ચ
કેશર પછી મૌદાકી છે, અને પછી મહાન પુમાન પર્વત છે; હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, તેઓ ઘેરાયેલા છે, તેમનું લંબાઈ અને ટૂંકાઈ જેમ જણાવાયું છે તેમ છે.
જંબૂદ્વીપેન સંખ્યાતસ્તસ્ય મધ્યે મહાદ્રુમઃ । શાકો નામ મહાપ્રાજ્ઞાઃ પ્રજાસ્તસ્ય સહાનુગાઃ
તે જાંબુદ્વીપમાં ગણાય છે, અને તેના મધ્યમાં મહાન વૃક્ષ છે; હે મહાપંડિતો, તેને શાકા કહેવામાં આવે છે, અને તેના લોકો પોતાના અનુયાયીઓ સાથે ત્યાં રહે છે.
તત્ર પુણ્યા જનપદાઃ પૂજ્યતે તત્ર શંકરઃ । તત્ર ગચ્છંતિ સિદ્ધાશ્ચ ચારણા દૈવતાનિ ચ
ત્યાં પવિત્ર પ્રદેશ અને લોકો છે; ત્યાં શંકરાની પૂજા થાય છે; ત્યાં સિદ્ધો, ચારણો અને દેવતાઓ જાય છે.
ધાર્મિકાશ્ચ પ્રજાઃ સર્વાઃ ચત્વારો ગતમત્સરાઃ । વર્ણાઃ સ્વકર્મનિરતા ન ચ સ્તેનોઽત્ર દૃશ્યતે
ત્યાંની તમામ પ્રજાઓ ધર્મપરાયણ છે, ચાર વર્ણો ઈર્ષ્યા વગર છે; દરેક પોતાનાં કર્મમાં નિમગ્ન છે, અને ત્યાં કોઈ ચોર દેખાતો નથી.
દીર્ઘાયુષો મહાપ્રાજ્ઞા જરામૃત્યુવિવર્જિતાઃ । પ્રજાસ્તત્ર વિવર્દ્ધંતે વર્ષાસ્વિવ સમુદ્રગાઃ
ત્યાંના લોકો દીર્ઘાયુ, મહાપંડિત અને વૃદ્ધાપણ તથા મૃત્યુથી મુક્ત છે; તેઓ વરસાદી ઋતુમાં સમુદ્ર તરફ વહેતી નદીઓની જેમ ફૂલી ફળી રહ્યા છે.
નદ્યઃ પુણ્યજલાસ્તત્ર ગંગા ચ બહુધા ગતા । સુકુમારી કુમારી ચ શીતા શીતોદકા તથા
ત્યાં પવિત્ર જળવાળી નદીઓ છે, અને ગંગા અનેક પ્રવાહમાં વહે છે; સુકુમારી, કુમારી, શીત અને શીતોદક પણ છે.