તથા ત્રીણિ સહસ્રાણિ ત્રેતાયામાયુષો વિદુઃ । દ્વે સહસ્રે દ્વાપરે તુ ભુવિ તિષ્ઠંતિ સાંપ્રતમ્
ત્રેતાયુગમાં જીવન ત્રણ હજાર વર્ષ ગણાતું, દ્વાપર યુગમાં બે હજાર વર્ષ, અને અત્યારે પણ પૃથ્વી પર એ જ છે.
તત્પ્રમાણસ્થિતિર્હ્યસ્તિ તિષ્યે તુ મુનિપુંગવાઃ । ગર્ભસ્થાશ્ચ મ્રિયંતેઽત્ર તથા જાતા મ્રિયંતિ ચ
તિષ્ય યુગમાં પણ એ જ મર્યાદા અને સમય છે, હે મહાન મુનિ; અહીં કેટલાક ગર્ભમાં જ મરી જાય છે અને જન્મેલા પણ મરી જાય છે.
મહાબલા મહાસત્ત્વાઃ પ્રજ્ઞાગુણસમન્વિતાઃ । પ્રજાયંતે ચ જાતાશ્ચ શતશોઽથ સહસ્રશઃ
મહાન બળ, ઊંચી શક્તિ અને જ્ઞાન ધરાવતા લોકો, અહીં સૈંકડો અને હજારોમાં જન્મે છે.
દ્વિજાઃ કૃતયુગે વિપ્રા બલિનઃ પ્રિયદર્શનાઃ । પ્રજાયંતે ચ જાતાશ્ચ મુનયો વૈ તપોધનાઃ
હે દ્વિજો, કૃતયુગમાં બળવાન અને સૌમ્ય બ્રાહ્મણો જન્મે છે, અને તપસ્વી મુનિઓ પણ જન્મે છે.
મહોત્સાહા મહાત્માનો ધાર્મિકાઃ સત્યવાદિનઃ । પ્રિયદર્શા વપુષ્મંતો મહાવીર્ય્યા ધનુર્ધરાઃ
મહાન ઉત્સાહવાળા, ઉદાર હૃદયવાળા, ધર્મમાં સ્થિર, સત્ય બોલનાર, સૌમ્ય અને સુંદર દેખાવ ધરાવનાર, શક્તિશાળી અને ધનુષ્ય ચલાવવામાં નિપુણ એવા લોકો છે.
વીરા હિ યુધિ જાયંતે ક્ષત્રિયાઃ શૂરસંમતાઃ । ત્રેતાયાં ક્ષત્રિયાસ્તાવત્સર્વે વૈ ચક્રવર્તિનઃ
યુદ્ધમાં શૂરવીર ક્ષત્રિયોએ જન્મ લીધો છે, અને તેઓ બહાદુરીથી માન્ય છે; ત્રેતાયુગમાં બધા ક્ષત્રિયો રાજાધિરાજ બનેલા છે.
સર્વવર્ણાશ્ચ જાયંતે સદૈવ દ્વાપરે યુગે । મહોત્સાહા વીર્યવંતઃ પરસ્પરવધૈષિણઃ
દ્વાપરયુગમાં બધા વર્ણના લોકો હંમેશા જન્મે છે, તેઓમાં મહાન ઉત્સાહ અને શક્તિ હોય છે, અને એકબીજાને મારવા ઈચ્છા રાખે છે.
તેજસાંધેનસંયુક્તાઃ ક્રોધનાઃ પુરુષાઃ કિલ । લુબ્ધાશ્ચાનૃતકાશ્ચૈવ તિષ્યે જાયંતિ ભો દ્વિજાઃ
તીષ્યકાળમાં પુરુષો તેજ અને અહંકારથી ભરેલા હોય છે, ક્રોધી, લોભી અને અસત્ય બોલનાર હોય છે, હે દ્વિજ, એવા લોકો જન્મે છે.
ઈર્ષ્યા માનસ્તથા ક્રોધો માયાસૂયા તથૈવ ચ । તિષ્યે ભવંતિ ભૂતાનાં રાગો લોભશ્ચ સત્તમાઃ
તીષ્યકાળમાં ઈર્ષ્યા, માન, ક્રોધ, માયા, દુશ્મનાવટ, રાગ અને લોભ જેવા ભાવો જીવોમાં ઉદ્ભવતા હોય છે, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષો.
સંક્ષેપો વર્ત્તતે વિપ્રા દ્વાપરે યુગમધ્યગે । ગુણોત્તરં હૈમવતં હરિવર્ષં તતઃ પરમ્
દ્વાપરયુગના મધ્યમાં સંકોચ આવે છે, હે બ્રાહ્મણો; ત્યારબાદ હૈમવત અને હરિવર્ષની ભૂમિ ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ બને છે.
ઋષય ઊચુઃ-। જંબૂખંડસ્ત્વયા પ્રોક્તો યથાવદિહ સત્તમઃ । વિષ્કંભસ્ય ચ પ્રબ્રૂહિ પરિમાણં હિ તત્ત્વતઃ
ઋષિઓએ કહ્યું: હે શ્રેષ્ઠ, તમે અહીં જાંબૂખંડનું વર્ણન યોગ્ય રીતે કર્યું છે; હવે તેની વ્યાસની સાચી માપણી જણાવો.
સમુદ્રસ્ય પ્રમાણં ચ સમ્યગચ્છિદ્ર દર્શનઃ । શાકદ્વીપં ચ નો બ્રૂહિ કુશદ્વીપં ચ ધાર્મિકમ્
અને સમુદ્રની માપણી પણ જણાવો, હે સ્પષ્ટ દૃષ્ટિવાળા; તેમજ શાકદ્વીપ અને ધર્મમય કુશદ્વીપ વિશે પણ કહો.
શાલ્મલં ચૈવ તત્ત્વેન ક્રૌંચદ્વીપં તથૈવ ચ । સૂત ઉવાચ-। વિપ્રાઃ સુબહવો દ્વીપાઃ યૈરિદં સંતતં જગત્ । સપ્તદ્વીપાન્પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુધ્વં દ્વિજપુંગવાઃ
શાલમલ અને ક્રૌંચદ્વીપ વિશે પણ સાચું વર્ણન કરો; સૂતાએ કહ્યું: હે બ્રાહ્મણો, અનેક દ્વીપો છે, જેના દ્વારા આ જગત ઘેરાયેલું છે; હું સાત દ્વીપોનું વર્ણન કરું છું, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, સાંભળો.
અષ્ટાદશસહસ્રાણિ યોજનાનિ દ્વિજોત્તમાઃ । ષટ્શતાનિ ચ પૂર્ણાનિ વિષ્કંભો જંબુપર્વતઃ
જાંબૂપર્વતની વ્યાસ અઢાર હજાર યોજન અને છસો પૂર્ણ છે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો.
લવણસ્ય સમુદ્રસ્ય વિષ્કંભો દ્વિગુણઃ સ્મૃતઃ । નાનાજનપદાકીર્ણો મણિવિદ્રુમચિત્રિતઃ
લવણ સમુદ્રની વ્યાસ તેનાથી બે ગણી માનવામાં આવે છે; તે અનેક જાતિના લોકોથી ભરેલો છે અને મણિ-વિદ્રુમથી શોભાયમાન છે.
નૈકધાતુવિચિત્રૈશ્ચ પર્વતૈરુપશોભિતઃ । સિદ્ધચારણસંકીર્ણૈઃ સાગરઃ પરિમંડલઃ
તે વિવિધ ધાતુઓના પરવતોથી શોભાયમાન છે, અને સિદ્ધો તથા ચારણો દ્વારા ઘેરાયેલો છે, એ સાગર પરિપૂર્ણ ગોળાકાર છે.
શાકદ્વીપં ચ વક્ષ્યામિ યથાવદિહ સત્તમાઃ । શૃણુતાદ્ય યથાન્યાયં બ્રુવતો મમ ધાર્મિકાઃ
હવે હું અહીં શાકદ્વીપનું યોગ્ય રીતે વર્ણન કરું છું, હે શ્રેષ્ઠો; આજે નિયમ પ્રમાણે મારા બોલને સાંભળો, હે ધર્મમયો.
જંબુદ્વીપપ્રમાણેન દ્વિગુણઃ સ દ્વિજર્ષભાઃ । વિષ્કંભેન મહાભાગાઃ સાગરોઽપિ વિભાગશઃ
શાકદ્વીપની વ્યાસ જાંબૂદ્વીપથી બે ગણી છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો; અને સાગર પણ પોતાના વિભાગ પ્રમાણે એટલો જ છે, હે મહાભાગો.
ક્ષીરોદો મુનિશાર્દૂલા યેન સંપરિવારિતઃ । તત્ર પુણ્યાજનપદાસ્તત્ર ન મ્રિયતે જનઃ
તે દુધના સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે, હે ઋષિ સિંહ; ત્યાં પવિત્ર પ્રદેશો છે, અને લોકો ત્યાં મરતા નથી.
કુત એવ હિ દુર્ભિક્ષં ક્ષમા તેજોયુતા હિ તે । શાકદ્વીપસ્ય સંક્ષેપો યથાવન્મુનિસત્તમાઃ । ઉક્ત એષ મહાભાગાઃ કિમન્યત્કથયામિ વઃ
ત્યાં દુર્ભિક્ષ કેમ થાય? કારણ કે તેઓ ધરતી અને તેજથી ભરેલા છે. શાકદ્વીપનો સંક્ષિપ્ત વર્ણન આપ્યો છે, હે શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ; હવે શું કહું?
ઋષય ઊચુઃ-। શાકદ્વીપસ્ય સંક્ષેપો યથાવદિહ ધાર્મિક । ઉક્તસ્ત્વયા મહાપ્રાજ્ઞ વિસ્તરં બ્રૂહિ તત્ત્વતઃ
ઋષિઓએ કહ્યું: શાકદ્વીપનો સંક્ષિપ્ત વર્ણન તમે અહીં આપ્યો છે, હે ધર્મમય; હવે, હે મહાપ્રજ્ઞ, સાચા રીતે વિગતવાર કહો.
સૂત ઉવાચ-। તથૈવ પર્વતા વિપ્રાઃ સપ્તાત્ર મણિપર્વતાઃ । રત્નાકરાસ્તથા નદ્યસ્તેષાં નામાનિ વર્ણયે
સૂતાએ કહ્યું: એ જ રીતે, હે બ્રાહ્મણો, અહીં સાત મણિપરવતો છે; હું તેમના નામ અને રત્નોથી ભરેલી નદીઓનું વર્ણન કરું છું.
અતીવગુણવત્સર્વં તત્ત્વં પૃચ્છથ ધાર્મિકાઃ । દેવર્ષિગંધર્વયુતઃ પ્રથમો મેરુરુચ્યતે
હે ધર્મપરાયણો, તમે જે સત્ય વિશે પુછો છો, તે ખૂબ જ ગુણવત્તાપૂર્વક છે. સૌ પ્રથમ, મેરુ પર્વત છે, જે દેવો, ઋષિઓ અને ગંધર્વોથી ઘેરાયેલો અને પ્રસિદ્ધ છે.
પ્રાગાયતો મહાભાગા મલયોનામ પર્વતઃ । તતો મેઘાઃ પ્રવર્ત્તંતે પ્રભવંતિ ચ સર્વશઃ
તેના પૂર્વમાં, હે ભાગ્યશાળી લોકો, મલય નામનો પર્વત છે; ત્યાંથી વાદળો ઉદ્ભવે છે અને સર્વત્ર ફેલાય છે.
તતઃ પરેણ મુનયો જલધારો મહાગિરિઃ । તતો નિત્યમુપાદત્તે વાસવઃ પરમં જલમ્
તે પછી, હે ઋષિઓ, જલધાર નામનો મહાપર્વત છે; ત્યાંથી ઇન્દ્ર હંમેશા શ્રેષ્ઠ જળ લે છે.
તતો વર્ષં પ્રભવતિ વર્ષાકાલે દ્વિજોત્તમાઃ । ઉચ્ચૈર્ગિરી રૈવતકો યત્ર નિત્યં પ્રતિષ્ઠિતમ્
તે પછી, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, વરસાદી ઋતુમાં વરસાદ થાય છે; ત્યાં રૈવતક નામનો ઊંચો પર્વત હંમેશા સ્થિર છે.
રેવતી દિવિ નક્ષત્રં પિતામહકૃતો વિધિઃ । ઉત્તરેણ તુ વિપ્રેંદ્રાઃ શ્યામો નામ મહાગિરિઃ
આકાશમાં રેવતી નામનું નક્ષત્ર છે, જે પિતામહે નક્કી કર્યું છે; ઉત્તર તરફ, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, શ્યામ નામનો મહાપર્વત છે.
નવમેઘપ્રભઃ પ્રાંશુઃ શ્રીમાનુજ્જ્વલવિગ્રહઃ । યતઃ શ્યામત્વમાપન્નાઃ પ્રજા મુદિતમાનસાઃ
તે પર્વત નવા વાદળ જેવી તેજસ્વી, ઊંચો, સુંદર અને ઝળહળતો છે; ત્યાંથી લોકો આનંદિત હૃદય સાથે શ્યામ રંગ પામ્યા છે.
ઋષય ઊચુઃ-। સુમહાન્સંશયોઽસ્માકં પ્રાપ્તોયં સૂત યત્ત્વયા । પ્રજાઃ કથં સૂત સમ્યક્સંપ્રાપ્તાઃ શ્યામતામિહ
ઋષિઓએ કહ્યું: હે સૂત, તારા વચનથી અમને મોટું સંશય થયું છે; અહીંના લોકો કેવી રીતે શ્યામ રંગ પામ્યા?
સૂત ઉવાચ-। સર્વેષ્વેવ મહાપ્રાજ્ઞા દ્વીપેષુ મુનિપુંગવાઃ । ગૌરઃ કૃષ્ણશ્ચ પતગસ્તયોર્વર્ણાંતરે દ્વિજાઃ
સૂત બોલ્યા: હે મહાપંડિત ઋષિઓ, બધા દ્વીપોમાં સફેદ અને કાળાં પક્ષીઓ છે; તેમા, હે દ્વિજો, એક અલગ રંગ પણ છે.