વનાયવોદશાઃ પાર્શ્વરોમાણઃ કુશબિંદવઃ । કાચ્છા ગોપાલકચ્છાશ્ચ જાંગલાઃ કુરુવર્ણકાઃ
વનાયવોદ, પાર્શ્વલોમાન, કુશબિંદવ, કચ્છ, ગોપાલકચ્છ, જાંગલ અને કુરુવર્ણક લોકો.
કિરાતાબર્બરાઃ સિદ્ધા વૈદેહાસ્તામ્રલિપ્તિકાઃ । ઔડ્રમ્લેચ્છાઃ સસૈરિંદ્રાઃ પાર્વતીયાશ્ચ સત્તમાઃ
કિરાત, બરબર, સિદ્ધ, વૈદેહ, તામ્રલિપ્તિક, ઓડ્ર, મ્લેચ્છ, સૈરિન્દ્ર અને શ્રેષ્ઠ પર્વતીય લોકો.
અથાપરે જનપદા દક્ષિણા મુનિપુંગવાઃ । દ્રવિડાઃ કેરલાઃ પ્રાચ્યા મૂષિકા બાલમૂષિકાઃ
પછી દક્ષિણના અન્ય જનપદો, હે મુનિશ્રેષ્ઠ: દ્રવિડ, કેરળ, પૂર્વીય, મૂષિક અને બાલમૂષિક લોકો.
કર્ણાટકા માહિષકા વિકંધા મૂષિકાસ્તથા । ઝલ્લિકાઃ કુંતલાશ્ચૈવ સૌહૃદાનલકાનનાઃ
કર્ણાટક, માહિષક, વિકંધ, મૂષિક, ઝલ્લિક, કુંતલ, સૌહૃદ અને અલકાનન લોકો.
કૌક્કુટકાસ્તથા બોલાઃ કોકણા મણિવાલકાઃ । સમંગા કનકાશ્ચૈવ કુંકુરાંગારમારિષાઃ
કોક્કુટક, બોલ, કોકણ, મણિવાલક, સમંગ, કનક, કુંકુરાંગ અને રમારિષ લોકો.
ધ્વજિન્યુત્સવસંકેતાસ્ત્રિવર્ગા માલ્યસેનયઃ । વ્યૂઢકાઃ કોરકાઃ પ્રોષ્ટાઃ સંગવેગધરાસ્તથા
ધ્વજધારી, ઉત્સવ સંકેતવાળા, ત્રણ પ્રકારના સમૂહ, માલ્યસેન યોદ્ધા, વ્યૂઢક, કોરક, પ્રોષ્ટ અને સંગવેગધારી લોકો.
તથૈવ વિંદ્યરુલિકાઃ પુલિંદા બલ્વલૈઃ સહ । માલવા મલરાશ્ચૈવ તથૈવાપરવર્તકાઃ
વિંધ્યમાં વસતા લોકો, પુલિન્દો, બલવલાઓ, માલવો, મલરો અને અપરવર્તકાઓ પણ આવી રીતે ઉલ્લેખાયા છે.
કુલિંદાઃ કાલદાશ્ચૈવ ચંડકાઃ કુરટાસ્તથા । મુશલાસ્તનવાલાશ્ચ સતીર્થા પૂતિસૃંજયાઃ
કુલિન્દો, કાલદો, ચંડકો, કુરાટો, મુશલો, તનવાલો, સતીર્થો અને પૂતિસૃંજયો પણ અહીં ઉલ્લેખાયા છે.
અનિદાયાઃ શિવાટાશ્ચ તપનાઃ સૂતપાસ્તથા । ઋષિકાશ્ચ વિદર્ભાશ્ચ સ્તંગના પરતંગકાઃ
અનિદાયો, શિવાટો, તપનો, સૂતાપો, ઋષિકો, વિદર્ભો, સ્તંગનો અને પરતંગકો પણ અહીં ઉલ્લેખાયા છે.
ઉત્તરાશ્ચાપરેમ્લેચ્છા જના હિ મુનિપુંગવાઃ । જવનાશ્ચ સકાંબોજા દારુણા મ્લેચ્છજાતયઃ
ઉત્તર અને બીજા વિદેશી લોકો, હે મહાન મુનિ, જવનો, કમ્બોજો અને કઠોર વિદેશી જાતિઓ પણ અહીં ઉલ્લેખાયા છે.
સકૃઘૃહાઃ કુલટ્યાશ્ચ હૂણા પારસિકૈઃ સહ । તથૈવ રમણાશ્ચાન્યાસ્તથા ચ દશમાલિકાઃ
એક જ ઘરવાળા, કુલટ્યો, હૂણો, પારસીઓ, અને અન્ય રમણો તથા દશમાલિકાઓ પણ અહીં ઉલ્લેખાયા છે.
ક્ષત્રિયોપનિવેશાશ્ચ વૈશ્યશૂદ્ર કુલાનિ ચ । શૂરાભીરાશ્ચ દરદાઃ કાશ્મીરાઃ પશુભિઃ સહ
ક્ષત્રિયોની વસાહતો, વૈશ્ય અને શૂદ્ર કુળો, શૂરો, અભીરો, દરદો, કાશ્મીરીઓ અને તેમના પશુઓ સાથે પણ અહીં ઉલ્લેખાયા છે.
ખાંડીકાશ્ચ તુષારાશ્ચ પદ્મગા ગિરિગહ્વરાઃ । આદ્રેયાઃ સભિરાદાજાસ્તથૈવ સ્તનપોષકાઃ
ખાંડીકો, તુષારો, પદમગો, પર્વતના ગુફાઓમાં રહેતા, આદ્રેયો, સભિરાદો અને સ્તનપોષકો પણ અહીં ઉલ્લેખાયા છે.
દ્રોષકાશ્ચ કલિંગાશ્ચ કિરાતાનાં ચ જાતયઃ । તોમરા હન્યમાનાશ્ચ તથૈવ કરભંજકાઃ
દ્રોશકો, કલીંગો, કિરાતોની વિવિધ જાતિઓ, મારાતા તોમરો અને કરભંઝકો પણ અહીં ઉલ્લેખાયા છે.
એતે ચાન્યે જનપદાઃ પ્રાચ્યોદીચ્યાસ્તથૈવ ચ । ઉદ્દેશમાત્રેણ મયા દેશાઃ સંકીર્તિતા દ્વિજાઃ । યથાગુણબલં ચાપિ ત્રિવર્ગસ્ય મહાફલમ્
આ અને બીજા લોકો, પૂર્વ અને ઉત્તરના, મેં માત્ર પ્રદેશ મુજબ સંક્ષિપ્તમાં ઉલ્લેખ કર્યા છે, હે દ્વિજો; અને તેમના ગુણ અને શક્તિ પ્રમાણે, ત્રણ પુરુષાર્થનો મહાન ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
ઋષય ઊચુઃ-। ભારતસ્યાસ્ય વર્ષસ્ય તથા હૈમવતસ્ય ચ । પ્રમાણમાયુષઃ સૂત બલં ચાપિ શુભાશુભમ્
ઋષિઓએ કહ્યું: હે સૂત, આ ભારત અને હિમાલય પ્રદેશમાં જીવનની મર્યાદા, શક્તિ, શુભ અને અશુભ પાસાં જણાવો.
અનાગતમતિક્રાંતં વર્તમાનં ચ સત્તમ । આચક્ષ્વ નો વિસ્તરેણ હરિવર્ષં તથૈવ ચ
હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાનની વિગતવાર વાત કરો, અને હરિવર્ષ વિશે પણ જણાવો.
સૂત ઉવાચ-। ચત્વારિ ભારતે વર્ષે યુગાનિ મુનિપુંગવાઃ । કૃતં ત્રેતા દ્વાપરં ચ તિષ્યં ચ દ્વિજસત્તમાઃ
સૂત બોલ્યા: હે મહાન મુનિ, ભારત દેશમાં ચાર યુગો છે: કૃત, ત્રેત, દ્વાપર અને તિષ્ય, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો.
પૂર્વે કૃતયુગં નામ તતસ્ત્રેતાયુગં દ્વિજાઃ । તત્પશ્ચાદ્દ્વાપરં ચાથ તતસ્તિષ્યઃ પ્રવર્તતે
પહેલા કૃતયુગ હતું, પછી ત્રેતાયુગ, હે દ્વિજો; ત્યારબાદ દ્વાપર યુગ અને પછી તિષ્ય યુગ શરૂ થયો.
ચત્વારિ તુ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં મુનિપુંગવાઃ । આયુઃ સંખ્યા કૃતયુગે સંખ્યાતા હિ તપોધનાઃ
કૃતયુગમાં, હે મહાન મુનિ, જીવનની ગણતરી ચાર હજાર વર્ષ હતી, હે તપસ્વી.
તથા ત્રીણિ સહસ્રાણિ ત્રેતાયામાયુષો વિદુઃ । દ્વે સહસ્રે દ્વાપરે તુ ભુવિ તિષ્ઠંતિ સાંપ્રતમ્
ત્રેતાયુગમાં જીવન ત્રણ હજાર વર્ષ ગણાતું, દ્વાપર યુગમાં બે હજાર વર્ષ, અને અત્યારે પણ પૃથ્વી પર એ જ છે.
તત્પ્રમાણસ્થિતિર્હ્યસ્તિ તિષ્યે તુ મુનિપુંગવાઃ । ગર્ભસ્થાશ્ચ મ્રિયંતેઽત્ર તથા જાતા મ્રિયંતિ ચ
તિષ્ય યુગમાં પણ એ જ મર્યાદા અને સમય છે, હે મહાન મુનિ; અહીં કેટલાક ગર્ભમાં જ મરી જાય છે અને જન્મેલા પણ મરી જાય છે.
મહાબલા મહાસત્ત્વાઃ પ્રજ્ઞાગુણસમન્વિતાઃ । પ્રજાયંતે ચ જાતાશ્ચ શતશોઽથ સહસ્રશઃ
મહાન બળ, ઊંચી શક્તિ અને જ્ઞાન ધરાવતા લોકો, અહીં સૈંકડો અને હજારોમાં જન્મે છે.
દ્વિજાઃ કૃતયુગે વિપ્રા બલિનઃ પ્રિયદર્શનાઃ । પ્રજાયંતે ચ જાતાશ્ચ મુનયો વૈ તપોધનાઃ
હે દ્વિજો, કૃતયુગમાં બળવાન અને સૌમ્ય બ્રાહ્મણો જન્મે છે, અને તપસ્વી મુનિઓ પણ જન્મે છે.
મહોત્સાહા મહાત્માનો ધાર્મિકાઃ સત્યવાદિનઃ । પ્રિયદર્શા વપુષ્મંતો મહાવીર્ય્યા ધનુર્ધરાઃ
મહાન ઉત્સાહવાળા, ઉદાર હૃદયવાળા, ધર્મમાં સ્થિર, સત્ય બોલનાર, સૌમ્ય અને સુંદર દેખાવ ધરાવનાર, શક્તિશાળી અને ધનુષ્ય ચલાવવામાં નિપુણ એવા લોકો છે.
વીરા હિ યુધિ જાયંતે ક્ષત્રિયાઃ શૂરસંમતાઃ । ત્રેતાયાં ક્ષત્રિયાસ્તાવત્સર્વે વૈ ચક્રવર્તિનઃ
યુદ્ધમાં શૂરવીર ક્ષત્રિયોએ જન્મ લીધો છે, અને તેઓ બહાદુરીથી માન્ય છે; ત્રેતાયુગમાં બધા ક્ષત્રિયો રાજાધિરાજ બનેલા છે.
સર્વવર્ણાશ્ચ જાયંતે સદૈવ દ્વાપરે યુગે । મહોત્સાહા વીર્યવંતઃ પરસ્પરવધૈષિણઃ
દ્વાપરયુગમાં બધા વર્ણના લોકો હંમેશા જન્મે છે, તેઓમાં મહાન ઉત્સાહ અને શક્તિ હોય છે, અને એકબીજાને મારવા ઈચ્છા રાખે છે.
તેજસાંધેનસંયુક્તાઃ ક્રોધનાઃ પુરુષાઃ કિલ । લુબ્ધાશ્ચાનૃતકાશ્ચૈવ તિષ્યે જાયંતિ ભો દ્વિજાઃ
તીષ્યકાળમાં પુરુષો તેજ અને અહંકારથી ભરેલા હોય છે, ક્રોધી, લોભી અને અસત્ય બોલનાર હોય છે, હે દ્વિજ, એવા લોકો જન્મે છે.
ઈર્ષ્યા માનસ્તથા ક્રોધો માયાસૂયા તથૈવ ચ । તિષ્યે ભવંતિ ભૂતાનાં રાગો લોભશ્ચ સત્તમાઃ
તીષ્યકાળમાં ઈર્ષ્યા, માન, ક્રોધ, માયા, દુશ્મનાવટ, રાગ અને લોભ જેવા ભાવો જીવોમાં ઉદ્ભવતા હોય છે, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષો.
સંક્ષેપો વર્ત્તતે વિપ્રા દ્વાપરે યુગમધ્યગે । ગુણોત્તરં હૈમવતં હરિવર્ષં તતઃ પરમ્
દ્વાપરયુગના મધ્યમાં સંકોચ આવે છે, હે બ્રાહ્મણો; ત્યારબાદ હૈમવત અને હરિવર્ષની ભૂમિ ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ બને છે.