યત્રયત્ર હિ દૃશ્યંતે ધાવંતિ પાંચભૌતિકાઃ । તેષાં મનુષ્યાસ્તર્કેણ પ્રમાણાનિ પ્રચક્ષતે
જ્યાં જ્યાં પાંચ મહાભૂતોથી બનેલા જીવચર ચાલતા દેખાય છે, ત્યાં મનુષ્યો તર્કથી એના માપ નક્કી કરે છે.
અચિંત્યાઃ ખલુ યે ભાવાસ્તાન્ન તર્કેણ સાધયેત્ । સુદર્શનં પ્રવક્ષ્યામિ દ્વીપં તુ મુનિપુંગવાઃ
પણ જે વસ્તુઓ ખરેખર અકલ્પનીય છે, તેને તર્કથી સમજાવી શકાતી નથી; હવે હું તમને સુદર્શન દ્વીપનું વર્ણન કરું છું, હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ.
પરિમંડલો મહાભાગા દ્વીપોઽસૌ ચક્રસંસ્થિતઃ । નદીજલપરિચ્છિન્નઃ પર્વતૈશ્ચાબ્ધિસન્નિભૈઃ
એ દ્વીપ સંપૂર્ણ ગોળ છે, હે મહાભાગ્યશાળી, અને ચક્ર જેવો દેખાય છે; તે નદીઓના પાણી અને સમુદ્ર જેવા પહાડોથી ઘેરાયેલો છે.
પુરૈશ્ચ વિવિધાકારૈ રમ્યૈર્જનપદૈસ્તથા । વૃક્ષૈઃ પુષ્પફલોપેતૈઃ સંપન્નો ધનધાન્યવાન્
એમાં વિવિધ આકારના સુંદર શહેરો, પ્રદેશો, ફૂલ અને ફળવાળા વૃક્ષો છે અને ધન-ધાન્યથી ભરપૂર છે.
લવણેન સમુદ્રેણ સમંતાત્પરિવારિતઃ । યથા હિ પુરુષઃ પશ્યેદાદર્શે મુખમાત્મનઃ
દરેક બાજુએ ખારાં દરિયાંથી ઘેરાયેલું, જેમ માણસ પોતાનું ચહેરું દરપણમાં જુએ છે, એમ છે.
એવં સુદર્શનો દ્વીપો દૃશ્યતે ચક્રમંડલઃ । દ્વિરંશે પિપ્પલસ્તસ્ય દ્વિરંશે ચ શશો મહાન્
એ જ રીતે સુદર્શન દ્વીપ પણ વર્તુળ જેવો દેખાય છે; એના એક ભાગમાં પિપ્પળ વૃક્ષ છે અને બીજા ભાગમાં મોટો શશક છે.
સર્વૌષધિં સમાદાય સર્વતઃ પરિવારિતઃ । આપસ્તતોન્યા વિજ્ઞેયાઃ શેષઃ સંક્ષેપ ઉચ્યતે
બધા ઔષધિઓ એકત્ર કરીને એ સર્વે બાજુથી ઘેરાયેલો છે; ત્યાં બીજાં જળો પણ છે, બાકીનું સંક્ષિપ્તમાં કહેવામાં આવે છે.
ઋષય ઊચુઃ-। ઉક્તો યસ્ય ચ સંક્ષેપો બુદ્ધિમન્વિધિવત્ત્વયા । તત્ત્વજ્ઞશ્ચાસિ સર્વસ્ય વિસ્તરં સૂત નો વદ
ઋષિઓએ કહ્યું: તમે સમજદારીથી અને યોગ્ય રીતે તેનો સંક્ષિપ્ત વર્ણન કર્યું છે; તમે બધું સાચું જાણો છો, હવે અમને વિગતવાર કહો, સૂતજી.
યાવાન્ભૂમ્યવકાશોયં દૃશ્યતે શશલક્ષણે । તસ્ય પ્રમાણં પ્રબ્રૂહિ તતો વક્ષ્યસિ પિપ્પલમ્
જે જેટલું જમીનનું વિસ્તરણ શશક ચિહ્નિત પ્રદેશમાં દેખાય છે, એની માપ અમને કહો; પછી તમે પિપ્પળ વિશે કહેશો.
એવં તૈઃ કિલ પૃષ્ટઃ સ સૂતો વાક્યમથાબ્રવીત્ । સૂત ઉવાચ-। પ્રાગાયતા મહાપ્રાજ્ઞાઃ ષડેતે રત્નપર્વતાઃ
એવી રીતે જ્યારે એમણે પૂછ્યું, ત્યારે સૂતજીએ કહ્યું: હે વિદ્વાનો, પૂર્વ દિશામાં વિસ્તરેલા આ છ રત્નમય પર્વતો છે.
અવગાઢા હ્યુભયતઃ સમુદ્રૌ પૂર્વપશ્ચિમૌ । હિમવાન્હિમકૂટશ્ચ નિષધશ્ચ નગોત્તમઃ
પૂર્વ અને પશ્ચિમ બંને બાજુ દરિયાંથી ઘેરાયેલા, હિમવાન, હિમકૂટ અને શ્રેષ્ઠ નિષધ પર્વત છે.
નીલશ્ચ વૈડૂર્યમયઃ શ્વેતશ્ચ શશિસન્નિભઃ । સર્વધાતુપિનદ્ધશ્ચ શૃંગવાન્નામપર્વતઃ
નીલ પર્વત, જે વૈડૂર્યમણિથી બનેલો છે, શ્વેત પર્વત, જે ચાંદની જેવો છે, અને સર્વ ધાતુઓથી બંધાયેલો શ્રૃંગવાન પર્વત એમ એમના નામ છે.
એતે વૈ પર્વતા વિપ્રાઃ સિદ્ધચારણસેવિતાઃ । તેષામંતરવિષ્કુંભૌ યોજનાનિ સહસ્રશઃ
હે બ્રાહ્મણો, આ બધા પર્વતો સિદ્ધો અને ચરણો દ્વારા વસેલા છે; એમની વચ્ચે હજારો યોજન લાંબી ખીણો છે.
તત્ર પુણ્યા જનપદાસ્તાનિ વર્ષાણિ સત્તમાઃ । વસંતિ તેષાં સત્ત્વાનિ નાનાજાતીનિ સર્વશઃ
ત્યાં પવિત્ર પ્રદેશો અને ઉત્તમ વર્ષો છે; એમાં સર્વ પ્રકારના જીવ જાતિએ વસે છે.
ઇદં તુ ભારતં વર્ષં તતો હૈમવતં પરમ્ । હેમકૂટાત્પરં ચૈવ હરિવર્ષં પ્રચક્ષતે
આ પ્રદેશને ભારત વર્ષ કહે છે; એ પછી હિમાલય પ્રદેશ આવે છે અને હેમકૂટ પછી હરિવર્ષ કહેવાય છે.
દક્ષિણેન તુ નીલસ્ય નિષધસ્યોત્તરેણ ચ । પ્રાગાયતો મહાભાગા માલ્યવાન્નામ પર્વતઃ
નીલ પર્વતના દક્ષિણમાં અને નિષધના ઉત્તર તરફ, પૂર્વ દિશામાં વિસ્તરેલો મહાન પર્વત માલ્યવાન છે.
તતઃ પરં માલ્યવતઃ પર્વતો ગંધમાદનઃ । પરિમંડલસ્તયોર્મધ્યે મેરુઃ કનકપર્વતઃ
માલ્યવાન પછી ગંધમાદન પર્વત આવે છે, જે સંપૂર્ણ ગોળ છે; એ બંને વચ્ચે સુવર્ણ મેરુ પર્વત છે.
આદિત્યતરુણાભાસો વિધૂમ ઇવ પાવકઃ । યોજનાનાં સહસ્રાણિ ચતુરશીતિરુચ્છ્રિતઃ
મેરુ પર્વત સૂર્યોદયના તેજ જેવો, ધૂમરહિત અગ્નિ જેવો છે અને તે ચોર્યાસી હજાર યોજન ઊંચો છે.
અધસ્તાચ્ચતુરશીતિર્યોજનાનાં દ્વિજોત્તમાઃ । ઊર્ધ્વમધશ્ચ તિર્યક્ચ લોકાનાવૃત્ય તિષ્ઠતિ
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, એ પર્વત નીચે પણ ચોર્યાસી હજાર યોજન સુધી વિસ્તરેલો છે; ઉપર, નીચે અને આડેઆડે, એ લોકોએ ઘેરાયેલો ઊભો છે.
તસ્ય પાર્શ્વેષ્વમી દ્વીપાશ્ચત્વારઃ સંસ્થિતા દ્વિજાઃ । ભદ્રાશ્વઃ કેતુમાલશ્ચ જંબૂદ્વીપશ્ચ સત્તમાઃ
એના બાજુએ, હે બ્રાહ્મણો, ચાર દ્વીપો સ્થિત છે: ભદ્રાશ્વ, કેતુમાલ અને ઉત્તમ જાંબૂદ્વીપ.
ઉત્તરાશ્ચૈવ કુરુવઃ કૃતપુણ્ય પ્રતિશ્રયાઃ । વિહંગસુમુખો યસ્તુ સુપાર્શ્વસ્યાત્મજઃ કિલ
અને ઉત્તર તરફના કુરુઓ, જે પુણ્ય કરનારાઓ માટે આશ્રયસ્થાન છે; વિહંગસુમુખ, જે સુપાર્શ્વનો પુત્ર કહેવાય છે.
સ વૈ વિચિંતયામાસ સૌવર્ણાન્પ્રેક્ષ્ય વાયસાન્ । મેરુરુત્તમમધ્યાનામધમાનાં ચ પક્ષિણામ્
એ જ વિહંગસુમુખે સુવર્ણ કાગડાઓને જોઈને વિચાર કર્યો; મેરુ પર્વત પક્ષીઓમાં શ્રેષ્ઠ, મધ્યમ અને નીચો છે.
અવિશેષકરો યસ્માત્તસ્માદેનં ત્યજામ્યહમ્ । તમાદિત્યોનુપર્યેતિ સતતં જ્યોતિષાં વરઃ
જેને માટે હું કોઈ ભેદભાવ કરતો નથી, તેથી હું તેને ત્યાગી દઈશ; પ્રકાશોમાં શ્રેષ્ઠ, સૂર્ય, હંમેશા તેના પાછળ ચાલે છે.
ચંદ્રમાશ્ચ સનક્ષત્રો વાયુશ્ચૈવ પ્રદક્ષિણઃ । સ પર્વતો મહાપ્રાજ્ઞા દિવ્યપુષ્પસમન્વિતઃ
ચાંદ્રમા અને તેના તારાઓ, તેમજ પવન પણ, એ મહાન પર્વતની પરિક્રમા કરે છે, જે દિવ્ય ફૂલો થી શોભાયમાન છે, હે વિદ્વાન.
ભવનૈરાવૃતૈઃ સર્વૈઃ ર્જાંબૂનદમયૈઃ શુભૈઃ । તત્ર દેવગણા વિપ્રા ગંધર્વાસુરરાક્ષસાઃ
તેના બધા ભવ્ય મહેલો શુદ્ધ જાંબુ સોનાથી ઘેરાયેલા છે; ત્યાં, હે બ્રાહ્મણો, દેવતાઓ, ગંધર્વો, અસુરો અને રાક્ષસો વસે છે.
અપ્સરોગણસંયુક્તાઃ શૈલે ક્રીડંતિ સર્વદા । તત્ર બ્રહ્મા ચ રુદ્રશ્ચ શક્રશ્ચાપિ સુરેશ્વરઃ
એ પર્વત પર, અપ્સરાઓના સમૂહ સાથે, તેઓ હંમેશા વિહાર કરે છે; અને ત્યાં બ્રહ્મા, રુદ્ર અને દેવોના રાજા શક્ર પણ છે.
સમેત્ય વિવિધૈર્યજ્ઞૈર્યજંતેઽનેક દક્ષિણૈઃ । તુંબુરુર્નારદશ્ચૈવ વિશ્વાવસુર્હાહા હૂહૂઃ
બધા ભેગા થઈને, તેઓ વિવિધ યજ્ઞો અનેક દક્ષિણાઓ સાથે કરે છે; ત્યાં તુંબુરુ, નારદ, વિશ્વાવસુ, હાહા અને હૂહૂ પણ છે.
અભિગમ્યામરશ્રેષ્ઠં સ્તુવંતિ વિવિધૈઃ સ્તવૈઃ । સપ્તર્ષયો મહાત્માનઃ કશ્યપશ્ચ પ્રજાપતિઃ
ત્યાં અમરોમાં શ્રેષ્ઠ પાસે જઈને, તેઓ વિવિધ સ્તુતિઓથી તેની પ્રશંસા કરે છે; મહાત્મા સપ્તર્ષિ અને પ્રજાપતિ કશ્યપ પણ ત્યાં છે.
તત્ર ગચ્છંતિ ભદ્રં વઃ સદા પર્વણિ પર્વણિ । તસ્યૈવ મૂર્દ્ધન્યુશના કાવ્યો દૈત્યૈર્મહીયતે
ત્યાં તેઓ હંમેશા દરેક પર્વ પર જાય છે, તમને શુભકામનાઓ; એ પર્વતના શિખરે, ઉશનાસ કાવ્ય દૈત્યોથી સન્માન પામે છે.
તસ્ય હૈમાનિ રત્નાનિ તસ્યૈતે રત્નપર્વતાઃ । તસ્માત્કુબેરો ભગવાંશ્ચતુર્થં ભાગમશ્નુતે
તેના રત્નો સોનાના છે, અને એ રત્નપર્વતો છે; ત્યાંથી ભગવાન કુબેર ચોથો ભાગ મેળવે છે.