ઋષય ઊચુઃ-। નદીનાં પર્વતાનાં ચ નામધેયાનિ સર્વશઃ । તથા જનપદાનાં ચ યે ચાન્યે ભૂમિમાશ્રિતાઃ
ઋષિઓએ પૂછ્યું: નદીઓ અને પર્વતોના નામો, તેમજ વિવિધ પ્રદેશો અને ધરતી પર વસતા તમામ લોકોના નામો જણાવો.
પ્રમાણં ચ પ્રમાણજ્ઞ પૃથિવ્યાઃ કિલ સર્વતઃ । નિખિલેન સમાચક્ષ્વ કાનનાનિ ચ સત્તમ
હે માપજ્ઞાન ધરાવનાર, પૃથ્વીનું સંપૂર્ણ માપ અને દરેક જગ્યાનું વર્ણન કરો, તેમજ વનો વિશે પણ કહો, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ.
સૂત ઉવાચ-। પંચેમાનિ મહાપ્રાજ્ઞ મહાભૂતાનિ સંગ્રહાત્ । જગતીસ્થાનિ સર્વાણિ સમાન્યાહુર્મનીષિણઃ
સૂતે કહ્યું: હે મહાપંડિતો, વિદ્વાનો કહે છે કે જગતમાં જે કંઈ છે, તે પાંચ મહાભૂતોથી બનેલું છે.
ભૂમિરાપસ્તથા વાયુરગ્નિરાકાશમેવ ચ । ગુણોત્તરાણિ સર્વાણિ તેષાં ભૂમિઃ પ્રધાનતઃ
પૃથ્વી, પાણી, વાયુ, અગ્નિ અને આકાશ—આ બધાં ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ છે, અને તેમાં પણ પૃથ્વી મુખ્ય ગણાય છે.
શબ્દસ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસો ગંધશ્ચ પંચમઃ । ભૂમેરેતેગુણાઃ પ્રોક્તા ઋષિભિસ્તત્ત્વવેદિભિઃ
ધ્વનિ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને પાંચમો સુગંધ—આ પાંચ ગુણ પૃથ્વીના છે, એમ તત્વજ્ઞાની ઋષિઓએ કહ્યું છે.
ચત્વારોપ્સુગુણા વિપ્રા ગંધસ્તત્ર ન વિદ્યતે । શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ તેજસોથ ગુણાસ્ત્રયઃ
હે વિદ્વાનો, પાણીમાં ચાર ગુણ હોય છે, પણ સુગંધ નથી; ધ્વનિ, સ્પર્શ અને રૂપ—આ ત્રણ ગુણ અગ્નિના છે.
શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ વાયોસ્તુ આકાશે શબ્દ એવ ચ । એતે પંચ ગુણા વિપ્રા મહાભૂતેષુ પંચસુ
વાયુમાં ધ્વનિ અને સ્પર્શ છે; અને આકાશમાં માત્ર ધ્વનિ છે. હે વિદ્વાનો, આ રીતે પાંચ મહાભૂતોમાં પાંચ ગુણ છે.
વર્તંતે સર્વલોકેષુ યેષુ ભૂતાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ । અન્યોન્યં નાતિવર્તંતે સામ્યં ભવતિ વૈ તદા
આ બધા ગુણો સર્વ લોકોમાં વર્તે છે અને સૃષ્ટિના બધાં જીવજંતુ તેમાં સ્થિર છે; એ એકબીજાને વટાવી શકતા નથી, તેથી સમતુલા રહે છે.
યદા તુ વિષમીભાવમાવિશંતિ પરસ્પરમ્ । તદા દેહૈર્દેહવંતો વ્યતિરોહંતિ નાન્યથા
પણ જ્યારે એ ગુણો પરસ્પર અસમાનતા પામે છે, ત્યારે શરીરધારી જીવ એક શરીર છોડીને બીજું ધારણ કરે છે, નહિ તો એમ થતું નથી.
આનુપૂર્વ્યા વિનશ્યંતિ જાયંતે ચાનુપૂર્વશઃ । સર્વાણ્યપરિમેયાણિ તદેષાં રૂપમૈશ્વરમ્
આ ગુણો ક્રમશઃ નષ્ટ થાય છે અને ફરીથી ક્રમમાં જન્મે છે; એના અનંત રૂપો એના ઈશ્વરીય સ્વરૂપ છે.
યત્રયત્ર હિ દૃશ્યંતે ધાવંતિ પાંચભૌતિકાઃ । તેષાં મનુષ્યાસ્તર્કેણ પ્રમાણાનિ પ્રચક્ષતે
જ્યાં જ્યાં પાંચ મહાભૂતોથી બનેલા જીવચર ચાલતા દેખાય છે, ત્યાં મનુષ્યો તર્કથી એના માપ નક્કી કરે છે.
અચિંત્યાઃ ખલુ યે ભાવાસ્તાન્ન તર્કેણ સાધયેત્ । સુદર્શનં પ્રવક્ષ્યામિ દ્વીપં તુ મુનિપુંગવાઃ
પણ જે વસ્તુઓ ખરેખર અકલ્પનીય છે, તેને તર્કથી સમજાવી શકાતી નથી; હવે હું તમને સુદર્શન દ્વીપનું વર્ણન કરું છું, હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ.
પરિમંડલો મહાભાગા દ્વીપોઽસૌ ચક્રસંસ્થિતઃ । નદીજલપરિચ્છિન્નઃ પર્વતૈશ્ચાબ્ધિસન્નિભૈઃ
એ દ્વીપ સંપૂર્ણ ગોળ છે, હે મહાભાગ્યશાળી, અને ચક્ર જેવો દેખાય છે; તે નદીઓના પાણી અને સમુદ્ર જેવા પહાડોથી ઘેરાયેલો છે.
પુરૈશ્ચ વિવિધાકારૈ રમ્યૈર્જનપદૈસ્તથા । વૃક્ષૈઃ પુષ્પફલોપેતૈઃ સંપન્નો ધનધાન્યવાન્
એમાં વિવિધ આકારના સુંદર શહેરો, પ્રદેશો, ફૂલ અને ફળવાળા વૃક્ષો છે અને ધન-ધાન્યથી ભરપૂર છે.
લવણેન સમુદ્રેણ સમંતાત્પરિવારિતઃ । યથા હિ પુરુષઃ પશ્યેદાદર્શે મુખમાત્મનઃ
દરેક બાજુએ ખારાં દરિયાંથી ઘેરાયેલું, જેમ માણસ પોતાનું ચહેરું દરપણમાં જુએ છે, એમ છે.
એવં સુદર્શનો દ્વીપો દૃશ્યતે ચક્રમંડલઃ । દ્વિરંશે પિપ્પલસ્તસ્ય દ્વિરંશે ચ શશો મહાન્
એ જ રીતે સુદર્શન દ્વીપ પણ વર્તુળ જેવો દેખાય છે; એના એક ભાગમાં પિપ્પળ વૃક્ષ છે અને બીજા ભાગમાં મોટો શશક છે.
સર્વૌષધિં સમાદાય સર્વતઃ પરિવારિતઃ । આપસ્તતોન્યા વિજ્ઞેયાઃ શેષઃ સંક્ષેપ ઉચ્યતે
બધા ઔષધિઓ એકત્ર કરીને એ સર્વે બાજુથી ઘેરાયેલો છે; ત્યાં બીજાં જળો પણ છે, બાકીનું સંક્ષિપ્તમાં કહેવામાં આવે છે.
ઋષય ઊચુઃ-। ઉક્તો યસ્ય ચ સંક્ષેપો બુદ્ધિમન્વિધિવત્ત્વયા । તત્ત્વજ્ઞશ્ચાસિ સર્વસ્ય વિસ્તરં સૂત નો વદ
ઋષિઓએ કહ્યું: તમે સમજદારીથી અને યોગ્ય રીતે તેનો સંક્ષિપ્ત વર્ણન કર્યું છે; તમે બધું સાચું જાણો છો, હવે અમને વિગતવાર કહો, સૂતજી.
યાવાન્ભૂમ્યવકાશોયં દૃશ્યતે શશલક્ષણે । તસ્ય પ્રમાણં પ્રબ્રૂહિ તતો વક્ષ્યસિ પિપ્પલમ્
જે જેટલું જમીનનું વિસ્તરણ શશક ચિહ્નિત પ્રદેશમાં દેખાય છે, એની માપ અમને કહો; પછી તમે પિપ્પળ વિશે કહેશો.
એવં તૈઃ કિલ પૃષ્ટઃ સ સૂતો વાક્યમથાબ્રવીત્ । સૂત ઉવાચ-। પ્રાગાયતા મહાપ્રાજ્ઞાઃ ષડેતે રત્નપર્વતાઃ
એવી રીતે જ્યારે એમણે પૂછ્યું, ત્યારે સૂતજીએ કહ્યું: હે વિદ્વાનો, પૂર્વ દિશામાં વિસ્તરેલા આ છ રત્નમય પર્વતો છે.
અવગાઢા હ્યુભયતઃ સમુદ્રૌ પૂર્વપશ્ચિમૌ । હિમવાન્હિમકૂટશ્ચ નિષધશ્ચ નગોત્તમઃ
પૂર્વ અને પશ્ચિમ બંને બાજુ દરિયાંથી ઘેરાયેલા, હિમવાન, હિમકૂટ અને શ્રેષ્ઠ નિષધ પર્વત છે.
નીલશ્ચ વૈડૂર્યમયઃ શ્વેતશ્ચ શશિસન્નિભઃ । સર્વધાતુપિનદ્ધશ્ચ શૃંગવાન્નામપર્વતઃ
નીલ પર્વત, જે વૈડૂર્યમણિથી બનેલો છે, શ્વેત પર્વત, જે ચાંદની જેવો છે, અને સર્વ ધાતુઓથી બંધાયેલો શ્રૃંગવાન પર્વત એમ એમના નામ છે.
એતે વૈ પર્વતા વિપ્રાઃ સિદ્ધચારણસેવિતાઃ । તેષામંતરવિષ્કુંભૌ યોજનાનિ સહસ્રશઃ
હે બ્રાહ્મણો, આ બધા પર્વતો સિદ્ધો અને ચરણો દ્વારા વસેલા છે; એમની વચ્ચે હજારો યોજન લાંબી ખીણો છે.
તત્ર પુણ્યા જનપદાસ્તાનિ વર્ષાણિ સત્તમાઃ । વસંતિ તેષાં સત્ત્વાનિ નાનાજાતીનિ સર્વશઃ
ત્યાં પવિત્ર પ્રદેશો અને ઉત્તમ વર્ષો છે; એમાં સર્વ પ્રકારના જીવ જાતિએ વસે છે.
ઇદં તુ ભારતં વર્ષં તતો હૈમવતં પરમ્ । હેમકૂટાત્પરં ચૈવ હરિવર્ષં પ્રચક્ષતે
આ પ્રદેશને ભારત વર્ષ કહે છે; એ પછી હિમાલય પ્રદેશ આવે છે અને હેમકૂટ પછી હરિવર્ષ કહેવાય છે.
દક્ષિણેન તુ નીલસ્ય નિષધસ્યોત્તરેણ ચ । પ્રાગાયતો મહાભાગા માલ્યવાન્નામ પર્વતઃ
નીલ પર્વતના દક્ષિણમાં અને નિષધના ઉત્તર તરફ, પૂર્વ દિશામાં વિસ્તરેલો મહાન પર્વત માલ્યવાન છે.
તતઃ પરં માલ્યવતઃ પર્વતો ગંધમાદનઃ । પરિમંડલસ્તયોર્મધ્યે મેરુઃ કનકપર્વતઃ
માલ્યવાન પછી ગંધમાદન પર્વત આવે છે, જે સંપૂર્ણ ગોળ છે; એ બંને વચ્ચે સુવર્ણ મેરુ પર્વત છે.
આદિત્યતરુણાભાસો વિધૂમ ઇવ પાવકઃ । યોજનાનાં સહસ્રાણિ ચતુરશીતિરુચ્છ્રિતઃ
મેરુ પર્વત સૂર્યોદયના તેજ જેવો, ધૂમરહિત અગ્નિ જેવો છે અને તે ચોર્યાસી હજાર યોજન ઊંચો છે.
અધસ્તાચ્ચતુરશીતિર્યોજનાનાં દ્વિજોત્તમાઃ । ઊર્ધ્વમધશ્ચ તિર્યક્ચ લોકાનાવૃત્ય તિષ્ઠતિ
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, એ પર્વત નીચે પણ ચોર્યાસી હજાર યોજન સુધી વિસ્તરેલો છે; ઉપર, નીચે અને આડેઆડે, એ લોકોએ ઘેરાયેલો ઊભો છે.
તસ્ય પાર્શ્વેષ્વમી દ્વીપાશ્ચત્વારઃ સંસ્થિતા દ્વિજાઃ । ભદ્રાશ્વઃ કેતુમાલશ્ચ જંબૂદ્વીપશ્ચ સત્તમાઃ
એના બાજુએ, હે બ્રાહ્મણો, ચાર દ્વીપો સ્થિત છે: ભદ્રાશ્વ, કેતુમાલ અને ઉત્તમ જાંબૂદ્વીપ.