એકસંઘાસ્સલક્ષ્યાશ્ચ સંપ્રાપ્યૈક્યમશેષતઃ । પુરુષાધિષ્ઠિતત્વાચ્ચ પ્રધાનાનુગ્રહેણ ચ
એકરૂપ થઈ, સંપૂર્ણ રીતે એક થઈ, પુરુષના નિયંત્રણ અને પ્રધાનની કૃપાથી—
મહદાદયો વિશેષાંતા અંડમુત્પાદયંતિ તે । તત્ક્રમેણ વિવૃદ્ધં તુ જલબુદ્બુદવત્સદા
મહતથી લઈને વિશેષ તત્વો સુધી, એ લોકડુંગરનું સર્જન કરે છે; અને એ ક્રમશઃ પાણીમાં બબૂકાની જેમ સતત વધે છે.
ભૂતેભ્યોંડં મહાપ્રાજ્ઞા વૃદ્ધં તદુદકેશયમ્ । પ્રાકૃતં બ્રહ્મરૂપસ્ય વિષ્ણોઃ સ્થાનમનુત્તમમ્
હે મહાપંડિત! તત્વોમાંથી એ અંડું ઊભું થયું, જે પાણીમાં સ્થિત છે; એ વિષ્ણુનું બ્રહ્મારૂપ પ્રાકૃત સ્થાન છે, જે સર્વોત્તમ છે.
તત્રાવ્યક્તસ્વરૂપોસૌ વિષ્ણુર્વિશ્વેશ્વરઃ પ્રભુઃ । બ્રહ્મરૂપં સમાસ્થાય સ્વયમેવ વ્યવસ્થિતઃ
ત્યાં, અવ્યક્ત સ્વરૂપે, વિશ્વના સ્વામી વિષ્ણુએ પોતે બ્રહ્મારૂપ ધારણ કરી પોતાનાં ઇચ્છાથી સ્થિર થયા છે.
સ્વેદજાંડમભૂત્તસ્ય જરાયુશ્ચ મહીધરાઃ । ગર્ભોદકં સમુદ્રાશ્ચ તસ્યાભૂન્મહદાત્મનઃ
તેમમાંથી સ્વેદજ, અંડજ અને જરાયુજ જન્મ્યા, હે પર્વત! એ મહાત્માની ગર્ભજળ અને મહાસાગરો પણ ઉત્પન્ન થયા.
સાદ્રિદ્વીપસમુદ્રાશ્ચ સજ્યોતિર્લોકસંગ્રહઃ । તસ્મિન્નંડેભવત્સર્વં સદેવાસુરમાનુષમ્
પર્વતો, દ્વીપો, મહાસાગરો અને તેજસ્વી લોકોથી ભરેલું; એ અંડામાં સર્વ જ—દેવ, અસુર અને માનવ—વિસ્તાર પામ્યા હતા.
અનાદિનિધનસ્યૈવ વિષ્ણોર્નાભેઃ સમુત્થિતમ્ । યત્પદ્મં તદ્ધૈમમંડમભૂચ્છ્રીકેશવેચ્છયા
અનાદિ અને અનંત એવા વિષ્ણુજીના નાભિમાંથી એક કમળ ઊગ્યું; એ સુવર્ણમય કમળ શ્રીકેશવજીની ઈચ્છાથી પ્રગટ થયું.
રજોગુણધરો દેવઃ સ્વયમેવ હરિઃ પરઃ । બ્રહ્મરૂપંસમાસ્થાય જગત્સ્રષ્ટું પ્રવર્તતે
પારબ્રહ્મ હરિએ પોતે જ રાજોગુણ ધારણ કરીને બ્રહ્માજીનું રૂપ ધારણ કર્યું અને જગતની રચના કરવા લાગ્યા.
સૃષ્ટં ચ પાત્યનુયુગં યાવત્કલ્પવિકલ્પના । નારસિંહાદિરૂપેણ રુદ્રરુપેણ સંહરેત્
જે સર્જન થયું છે, તેને દરેક યુગમાં, કળ્પના અંત સુધી સંભાળે છે; પછી નરસિંહ કે રુદ્ર જેવા રૂપ ધારણ કરીને એ જગતનું લય કરે છે.
સબ્રહ્મરૂપં વિસૃજન્મહાત્મા જગત્સમસ્તં પરિપાતુમિચ્છન્ । રામાદિરૂપં સ તુ ગૃહ્ય યાતિ બભૂવ રુદ્રો જગદેતદત્તુમ્
મહાન આત્માએ આખા જગતની રક્ષા કરવા માટે બ્રહ્માનું રૂપ ધારણ કરીને સર્જન કર્યું; પછી રામાદિ રૂપ ધારણ કરીને રુદ્ર બની, એ જગતને સંહારવા માટે ઉતરે છે.
ઋષય ઊચુઃ-। નદીનાં પર્વતાનાં ચ નામધેયાનિ સર્વશઃ । તથા જનપદાનાં ચ યે ચાન્યે ભૂમિમાશ્રિતાઃ
ઋષિઓએ પૂછ્યું: નદીઓ અને પર્વતોના નામો, તેમજ વિવિધ પ્રદેશો અને ધરતી પર વસતા તમામ લોકોના નામો જણાવો.
પ્રમાણં ચ પ્રમાણજ્ઞ પૃથિવ્યાઃ કિલ સર્વતઃ । નિખિલેન સમાચક્ષ્વ કાનનાનિ ચ સત્તમ
હે માપજ્ઞાન ધરાવનાર, પૃથ્વીનું સંપૂર્ણ માપ અને દરેક જગ્યાનું વર્ણન કરો, તેમજ વનો વિશે પણ કહો, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ.
સૂત ઉવાચ-। પંચેમાનિ મહાપ્રાજ્ઞ મહાભૂતાનિ સંગ્રહાત્ । જગતીસ્થાનિ સર્વાણિ સમાન્યાહુર્મનીષિણઃ
સૂતે કહ્યું: હે મહાપંડિતો, વિદ્વાનો કહે છે કે જગતમાં જે કંઈ છે, તે પાંચ મહાભૂતોથી બનેલું છે.
ભૂમિરાપસ્તથા વાયુરગ્નિરાકાશમેવ ચ । ગુણોત્તરાણિ સર્વાણિ તેષાં ભૂમિઃ પ્રધાનતઃ
પૃથ્વી, પાણી, વાયુ, અગ્નિ અને આકાશ—આ બધાં ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ છે, અને તેમાં પણ પૃથ્વી મુખ્ય ગણાય છે.
શબ્દસ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસો ગંધશ્ચ પંચમઃ । ભૂમેરેતેગુણાઃ પ્રોક્તા ઋષિભિસ્તત્ત્વવેદિભિઃ
ધ્વનિ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને પાંચમો સુગંધ—આ પાંચ ગુણ પૃથ્વીના છે, એમ તત્વજ્ઞાની ઋષિઓએ કહ્યું છે.
ચત્વારોપ્સુગુણા વિપ્રા ગંધસ્તત્ર ન વિદ્યતે । શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ તેજસોથ ગુણાસ્ત્રયઃ
હે વિદ્વાનો, પાણીમાં ચાર ગુણ હોય છે, પણ સુગંધ નથી; ધ્વનિ, સ્પર્શ અને રૂપ—આ ત્રણ ગુણ અગ્નિના છે.
શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ વાયોસ્તુ આકાશે શબ્દ એવ ચ । એતે પંચ ગુણા વિપ્રા મહાભૂતેષુ પંચસુ
વાયુમાં ધ્વનિ અને સ્પર્શ છે; અને આકાશમાં માત્ર ધ્વનિ છે. હે વિદ્વાનો, આ રીતે પાંચ મહાભૂતોમાં પાંચ ગુણ છે.
વર્તંતે સર્વલોકેષુ યેષુ ભૂતાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ । અન્યોન્યં નાતિવર્તંતે સામ્યં ભવતિ વૈ તદા
આ બધા ગુણો સર્વ લોકોમાં વર્તે છે અને સૃષ્ટિના બધાં જીવજંતુ તેમાં સ્થિર છે; એ એકબીજાને વટાવી શકતા નથી, તેથી સમતુલા રહે છે.
યદા તુ વિષમીભાવમાવિશંતિ પરસ્પરમ્ । તદા દેહૈર્દેહવંતો વ્યતિરોહંતિ નાન્યથા
પણ જ્યારે એ ગુણો પરસ્પર અસમાનતા પામે છે, ત્યારે શરીરધારી જીવ એક શરીર છોડીને બીજું ધારણ કરે છે, નહિ તો એમ થતું નથી.
આનુપૂર્વ્યા વિનશ્યંતિ જાયંતે ચાનુપૂર્વશઃ । સર્વાણ્યપરિમેયાણિ તદેષાં રૂપમૈશ્વરમ્
આ ગુણો ક્રમશઃ નષ્ટ થાય છે અને ફરીથી ક્રમમાં જન્મે છે; એના અનંત રૂપો એના ઈશ્વરીય સ્વરૂપ છે.
યત્રયત્ર હિ દૃશ્યંતે ધાવંતિ પાંચભૌતિકાઃ । તેષાં મનુષ્યાસ્તર્કેણ પ્રમાણાનિ પ્રચક્ષતે
જ્યાં જ્યાં પાંચ મહાભૂતોથી બનેલા જીવચર ચાલતા દેખાય છે, ત્યાં મનુષ્યો તર્કથી એના માપ નક્કી કરે છે.
અચિંત્યાઃ ખલુ યે ભાવાસ્તાન્ન તર્કેણ સાધયેત્ । સુદર્શનં પ્રવક્ષ્યામિ દ્વીપં તુ મુનિપુંગવાઃ
પણ જે વસ્તુઓ ખરેખર અકલ્પનીય છે, તેને તર્કથી સમજાવી શકાતી નથી; હવે હું તમને સુદર્શન દ્વીપનું વર્ણન કરું છું, હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ.
પરિમંડલો મહાભાગા દ્વીપોઽસૌ ચક્રસંસ્થિતઃ । નદીજલપરિચ્છિન્નઃ પર્વતૈશ્ચાબ્ધિસન્નિભૈઃ
એ દ્વીપ સંપૂર્ણ ગોળ છે, હે મહાભાગ્યશાળી, અને ચક્ર જેવો દેખાય છે; તે નદીઓના પાણી અને સમુદ્ર જેવા પહાડોથી ઘેરાયેલો છે.
પુરૈશ્ચ વિવિધાકારૈ રમ્યૈર્જનપદૈસ્તથા । વૃક્ષૈઃ પુષ્પફલોપેતૈઃ સંપન્નો ધનધાન્યવાન્
એમાં વિવિધ આકારના સુંદર શહેરો, પ્રદેશો, ફૂલ અને ફળવાળા વૃક્ષો છે અને ધન-ધાન્યથી ભરપૂર છે.
લવણેન સમુદ્રેણ સમંતાત્પરિવારિતઃ । યથા હિ પુરુષઃ પશ્યેદાદર્શે મુખમાત્મનઃ
દરેક બાજુએ ખારાં દરિયાંથી ઘેરાયેલું, જેમ માણસ પોતાનું ચહેરું દરપણમાં જુએ છે, એમ છે.
એવં સુદર્શનો દ્વીપો દૃશ્યતે ચક્રમંડલઃ । દ્વિરંશે પિપ્પલસ્તસ્ય દ્વિરંશે ચ શશો મહાન્
એ જ રીતે સુદર્શન દ્વીપ પણ વર્તુળ જેવો દેખાય છે; એના એક ભાગમાં પિપ્પળ વૃક્ષ છે અને બીજા ભાગમાં મોટો શશક છે.
સર્વૌષધિં સમાદાય સર્વતઃ પરિવારિતઃ । આપસ્તતોન્યા વિજ્ઞેયાઃ શેષઃ સંક્ષેપ ઉચ્યતે
બધા ઔષધિઓ એકત્ર કરીને એ સર્વે બાજુથી ઘેરાયેલો છે; ત્યાં બીજાં જળો પણ છે, બાકીનું સંક્ષિપ્તમાં કહેવામાં આવે છે.
ઋષય ઊચુઃ-। ઉક્તો યસ્ય ચ સંક્ષેપો બુદ્ધિમન્વિધિવત્ત્વયા । તત્ત્વજ્ઞશ્ચાસિ સર્વસ્ય વિસ્તરં સૂત નો વદ
ઋષિઓએ કહ્યું: તમે સમજદારીથી અને યોગ્ય રીતે તેનો સંક્ષિપ્ત વર્ણન કર્યું છે; તમે બધું સાચું જાણો છો, હવે અમને વિગતવાર કહો, સૂતજી.
યાવાન્ભૂમ્યવકાશોયં દૃશ્યતે શશલક્ષણે । તસ્ય પ્રમાણં પ્રબ્રૂહિ તતો વક્ષ્યસિ પિપ્પલમ્
જે જેટલું જમીનનું વિસ્તરણ શશક ચિહ્નિત પ્રદેશમાં દેખાય છે, એની માપ અમને કહો; પછી તમે પિપ્પળ વિશે કહેશો.
એવં તૈઃ કિલ પૃષ્ટઃ સ સૂતો વાક્યમથાબ્રવીત્ । સૂત ઉવાચ-। પ્રાગાયતા મહાપ્રાજ્ઞાઃ ષડેતે રત્નપર્વતાઃ
એવી રીતે જ્યારે એમણે પૂછ્યું, ત્યારે સૂતજીએ કહ્યું: હે વિદ્વાનો, પૂર્વ દિશામાં વિસ્તરેલા આ છ રત્નમય પર્વતો છે.