પુંસામેકેહ વૈ સાધ્યા હરિભક્તિઃ કલૌ યુગે । યુગાંતરેણ ધર્મા હિ સેવિતવ્યા નરેણ હિ
કળીયુગમાં મનુષ્યો માટે હરિભક્તિ જ સાધ્ય છે; બીજા યુગોમાં ધર્મોનું પાલન કરવું પડે છે.
કલૌ નારાયણં દેવં યજતે યઃ સ ધર્મ્મભાક્ । દામોદરં હૃષીકેશં પુરુહૂતં સનાતનમ્
કળીયુગમાં જે નારાયણ દેવની પૂજા કરે છે, તે ધર્મવાન છે—દામોદર, હૃષીકેશ, પુરુહૂત, સનાતન.
હૃદિ કૃત્વા પરં શાંતં જિતમેવ જગત્ત્રયમ્ । કલિકાલોરગાદંશાત્કિલ્બિષાત્કાલકૂટતઃ
મનમાં પરમ શાંત ભગવાનને રાખીને, ત્રણેય લોક જીત્યા, કળીયુગના ઝેર, પાપ અને ઘાતક ઝેરથી મુક્ત થાય છે.
હરિભક્તિસુધાં પીત્વા ઉલ્લંઘ્યો ભવતિ દ્વિજઃ । કિં જપૈઃ શ્રીહરેર્નામ ગૃહીતં યદિ માનુષૈઃ
હરિભક્તિનું અમૃત પીવાથી બ્રાહ્મણ પાર ઉતરી શકે છે; જો મનુષ્યોએ શ્રીહરિનું નામ જપ્યું હોય તો જપનો શું લાભ?
કિં સ્નાનૈર્વિષ્ણુપાદાંબુ મસ્તકે યેન ધાર્યતે । કિં યજ્ઞેન હરેઃ પાદપદ્મં યેન ધૃતં હૃદિ
વિષ્ણુના પગનું પાણી માથા પર ધાર્યું હોય તો સ્નાનનો શું અર્થ? હરિના પદપદ્મને હૃદયમાં રાખ્યું હોય તો યજ્ઞનો શું લાભ?
કિં દાનેન હરેઃ કર્મ સભાયાં વૈ પ્રકાશિતમ્ । હરેર્ગુણગણાન્શ્રુત્વા યઃ પ્રહૃષ્યેત્પુનઃ પુનઃ
હરિના કર્મો સભામાં જાહેર કર્યા હોય તો દાનનો શું લાભ? જે હરિના ગુણો સાંભળીને વારંવાર આનંદિત થાય છે—
સમાધિના પ્રહૃષ્ટસ્ય સા ગતિઃ કૃષ્ણચેતસઃ । તત્ર વિઘ્નકરાઃ પ્રોક્તાઃ પાખંડાલાપપેશલાઃ
સમાધિમાં આનંદિત મનવાળા માટે એ માર્ગ છે; ત્યાં અવરોધો તરીકે પાખંડીઓની ચાલાક વાતો ગણાય છે.
નાર્યસ્તત્સંગિનશ્ચાપિ હરિભક્તિવિઘાતકાઃ । નારીણાં નયનાદેશઃ સુરાણામપિ દુર્જયઃ
સ્ત્રીઓ અને જે લોકો તેમનો સંગ કરે છે, તેઓ પણ હરિભક્તિમાં અવરોધક છે; સ્ત્રીઓની નજર દેવતાઓ માટે પણ જીતવી અઘરી છે.
સ યેન વિજિતો લોકે હરિભક્તઃ સ ઉચ્યતે । માદ્યંતિ મુનયોપ્યત્ર નારીચરિતલોલુપાઃ
જે આને જગતમાં જીતે છે, તે હરિભક્ત કહેવાય છે; અહીં મુનિઓ પણ સ્ત્રીઓના વર્તન માટે લલચાઈને મદમસ્ત થઈ જાય છે.
હરિભક્તિઃ કુતઃ પુંસાં નારીભક્તિજુષાં દ્વિજાઃ । રાક્ષસ્યઃ કામિનીવેષાશ્ચરંતિ જગતિ દ્વિજાઃ । નરાણાં બુદ્ધિકવલં કુર્વંતિ સતતં હિતાઃ
દ્વિજજનો, જે પુરુષો સ્ત્રીઓની ભક્તિમાં રમી જાય છે, તેમાં હરિભક્તિ કેવી રીતે ઊભી રહી શકે? રાક્ષસી સ્ત્રીઓ પ્રેમિકા જેવી શણગાર લઈને જગતમાં ફરે છે, પુરુષોની બુદ્ધિ હંમેશા પોતાના વશમાં રાખે છે અને ભલાઈનું ઢોંગ કરે છે.
તાવદ્વિદ્યા પ્રભવતિ તાવજ્જ્ઞાનં પ્રવર્તતે । તાવત્સુનિર્મલા મેધા સર્વશાસ્ત્રવિધારિણી
જ્યાં સુધી એ રહે છે, ત્યાં સુધી જ વિદ્યા છે, જ્ઞાન છે, અને સર્વ શાસ્ત્રોનું આધારરૂપ શુદ્ધ બુદ્ધિ છે.
તાવજ્જપસ્તપસ્તાવત્તાવતીર્થનિષેવણમ્ । તાવચ્ચ ગુરુશુશ્રૂષા તાવદ્ધિ તરણે મતિઃ
જપ, તપ, તીર્થસેવા, ગુરુની સેવા અને પાર થવાની મતિ પણ ત્યાં સુધી જ ટકે છે.
તાવત્પ્રબોધો ભવતિ વિવેકસ્તાવદેવ હિ । તાવત્સતાં સંગરુચિસ્તાવત્પૌરાણલાલસા
જાગૃતિ, વિવેક, સજ્જનોના સંગની ઈચ્છા અને પુરાણોની લાલસા પણ ત્યાં સુધી જ રહે છે.
યાવત્સીમંતિની લોલનયનાંદોલનં નહિ । જનોપરિ પતેદ્વિપ્રાઃ સર્વધર્મવિલોપનમ્
દ્વિજજનો, જ્યાં સુધી સ્ત્રીઓની ચંચળ નજર લોકો પર ન પડે, ત્યાં સુધી સર્વ ધર્મનો નાશ થતો નથી.
તત્ર યે હરિપાદાબ્જમધુલેશપ્રસાદિતાઃ । તેષાં ન નારીલોલાક્ષિક્ષેપણં હિ પ્રભુર્ભવેત્
જે લોકો હરિના કમળપદના મધથી પ્રસન્ન થયેલા છે, તેઓ પર સ્ત્રીઓની ચંચળ નજરનો કોઈ અસર થતી નથી.
જન્મજન્મ હૃષીકેશ સેવનં યૈઃ કૃતં દ્વિજાઃ । દ્વિજે દત્તં હુતં વહ્નૌ વિરતિસ્તત્ર તત્ર હિ
દ્વિજજનો, જેમણે જન્મ પછી જન્મ હૃષીકેશની સેવા કરી છે, દ્વિજને દાન આપ્યું છે, અગ્નિમાં હવન કર્યું છે અને વિવિધ સ્થળે વેરાગ્ય પાળ્યું છે—
નારીણાં કિલ કિં નામ સૌંદર્ય્યં પરિચક્ષતે । ભૂષણાનાં ચ વસ્ત્રાણાં ચાકચક્યં તદુચ્યતે
સ્ત્રીઓનું સૌંદર્ય શું કહેવાય છે? એ તો માત્ર આભૂષણ અને વસ્ત્રોથી જ દેખાય છે.
સ્નેહાત્મજ્ઞાનરહિતં નારીરૂપં કુતઃ સ્મૃતમ્ । પૂયમૂત્રપુરીષાસૃક્ત્વઙ્મેદોસ્થિવસાન્વિતમ્
પ્રેમ અને આત્મજ્ઞાન વગરનું સ્ત્રીરૂપ કેવી રીતે સુંદર ગણાય? એ તો પીપ, મૂત્ર, વિસર્જન, રક્ત, ચામડી, ચરબી, દાંત અને મજ્જાથી બનેલું છે.
કલેવરં હિ તન્નામ કુતઃ સૌંદર્ય્યમત્ર હિ । તદેવં પૃથગાચિંત્ય સ્પૃષ્ટ્વા સ્નાત્વા શુચિર્ભવેત્
એ શરીર કેવી રીતે સુંદર કહેવાય? એ રીતે અલગથી વિચાર કરીને, સ્પર્શ કર્યા પછી સ્નાન કરીને શુદ્ધ થવું જોઈએ.
તૈઃ સંહિતં શંરીરં હિ દૃશ્યતે સુંદરં જનૈઃ । અહોતિદુર્દશા નૄણાં દુર્દૈવ ઘટિતા દ્વિજાઃ
એ શરીર જ્યારે એ વસ્તુઓ સાથે જોડાય છે, ત્યારે લોકો તેને સુંદર માને છે; અરે, દ્વિજજનો, એ તો પુરુષોની મોટી દુર્દશા છે, જે દુર્ભાગ્યથી થાય છે.
કુચાવૃતેંગે પુરુષો નારી બુદ્ધ્વા પ્રવર્ત્તતે । કા નારી વા પુમાન્કો વા વિચારે સતિ કિંચન
પુરુષ સ્ત્રીના કૂચથી ઢંકાયેલા શરીર જોઈને વર્તે છે; પણ વિચાર કરતાં, સ્ત્રી કે પુરુષમાં શું છે, અંતે બધું એક છે.
તસ્માત્સર્વાત્મના સાધુર્નારીસંગં વિવર્જયેત્ । કો નામ નારીમાસાદ્ય સિદ્ધિં પ્રાપ્નોતિ ભૂતલે
એથી સજ્જનોએ સ્ત્રીસંગ સંપૂર્ણપણે ટાળવો જોઈએ; સ્ત્રીને મળીને કોણ પૃથ્વી પર સિદ્ધિ પામે છે?
કામિની કામિનીસંગિ સંગમિત્યપિ સંત્યજેત્ । તત્સંગાદ્રૌરવમિતિ સાક્ષાદેવ પ્રતીયતે
કામિની અને કામિનીના સંગીનો સંગ પણ ટાળવો જોઈએ; એ સંગથી દુઃખ સીધું અનુભવાય છે.
અજ્ઞાનાલ્લોલુપા લોકાસ્તત્ર દૈવેન વંચિતાઃ । સાક્ષાન્નરકકુંડેસ્મિન્નારીયોનૌ પચેન્નરઃ
અજ્ઞાન અને લોભથી લોકો ત્યાં ભાગ્યે છેતરાઈ જાય છે; સ્ત્રીના ગર્ભમાં પુરુષ જ જાણે નરકના કુંડામાં રાંધાય છે.
યત એવાગતઃ પૃથ્વ્યાં તસ્મિન્નેવ પુના રમેત્ । યતઃ પ્રસરતે નિત્યં મૂત્રં રેતો મલોત્થિતમ્
જે રીતે માણસ પૃથ્વી પર આવે છે, એ જ જગ્યાએ ફરીથી આનંદ મેળવે છે, જ્યાંથી હંમેશા મૂત્ર, વીજ અને અન્ય અશુદ્ધિઓ ઉત્પન્ન થાય છે.
તત્રૈવ રમતે લોકઃ કસ્તસ્માદશુચિર્ભવેત્ । તત્રાતિકષ્ટં લોકેસ્મિન્નહો દૈવવિડંબના
લોકો એ જ જગ્યાએ આનંદ પામે છે—તો પછી કોણ શુદ્ધ રહી શકે? આ દુનિયામાં, હાય, કેટલું મોટું ભાગ્યનું મજાક છે!
પુનઃ પુના રમેત્તત્ર અહો નિસ્ત્રપતા નૃણામ્ । તસ્માદ્વિચારયેદ્ધીમાન્નારીદોષગણાન્બહૂન્
માણસો વારંવાર એ જ જગ્યાએ આનંદ મેળવે છે—હાય, કેટલું નિર્લજ્જ છે લોકો! એટલે બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિએ સ્ત્રીઓના અનેક દોષોનું વિચારવું જોઈએ.
મૈથુનાદ્બલહાનિઃ સ્યાન્નિદ્રાતિ તરુણાયતે । નિદ્રયાપહૃતજ્ઞાનઃ સ્વલ્પાયુર્જાયતે નરઃ
મૈથુનથી શક્તિમાં ઘટાડો થાય છે; ઊંઘ વધે છે અને યુવાની ધીમે ધીમે ઓછી થાય છે; ઊંઘથી જ્ઞાન ગુમ થાય છે, અને માણસનું આયુષ્ય ઓછું થાય છે.
તસ્માત્પ્રયત્નતો ધીમાન્નારીં મૃત્યુમિવાત્મનઃ । પશ્યેદ્ગોવિંદપાદાબ્જે મનો વૈ રમયેદ્બુધઃ
એટલે બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિએ સ્ત્રીને પોતાના માટે મૃત્યુ સમાન માનવી જોઈએ અને વિદ્વાન વ્યક્તિએ મનને ગોવિંદના કમળપદમાં લગાવવું જોઈએ.
ઇહામુત્ર સુખં તદ્ધિ ગોવિંદપદસેવનમ્ । વિહાય કો મહામૂઢો નારીપાદં હિ સેવતે
આ જગતમાં અને પરલોકમાં સાચો આનંદ ગોવિંદના પગની સેવા કરવાથી મળે છે; એ છોડીને, કયો મોટો મૂર્ખ સ્ત્રીના પગની સેવા કરે?