દ્રાક્ષેક્ષુવાટિકાપૂગનાગકેસરચંપકમ્ । ખેલત્કરભસારંગં નૃત્યત્કેકિકુલં નૃપઃ
ત્યાં દ્રાક્ષ, ઈખ, પાન, નાગ, કેસર અને ચંપાના વૃક્ષો હતાં; અને રમતાં નાના હાથી, હરણ તથા ટોળે ટોળે નૃત્ય કરતા મોરો હતાં.
પ્રણિપત્ય દ્વિજન્માનમુટજાભ્યંતરસ્થિતમ્ । પપ્રચ્છ પરયા ભક્ત્યા મુક્તસંસારવાસનાત્
રાજાએ કુટિયામાં રહેલા દ્વિજને વંદન કર્યું અને સંસારની ઈચ્છાઓથી મુક્ત થઈને ઊંડા ભક્તિભાવથી પ્રશ્ન કર્યો.
તુરગો નિરગાત્સ્વર્ગં હેતુના કેન મે વદ । ઇત્યાકર્ણ્ય વચો રાજ્ઞો દ્વિજન્મા વાચમૂચિવાન્
"મારો ઘોડો કઈ રીતે સ્વર્ગે ગયો?" એમ રાજાના શબ્દો સાંભળીને દ્વિજએ ઉત્તર આપ્યો.
કાલેન બહુના પ્રેત્ય તત્પાપાત્તુરગોઽભવત્ । અથ પંચદશાધ્યાયશ્લોકાર્દ્ધં લિખિતં ક્વચિત્
લાંબા સમય પછી, પૂર્વ જન્મના પાપથી એ ઘોડો બન્યો હતો; પણ ક્યાંક ગીતાના પંદરમા અધ્યાયનું અડધું શ્લોક લખાયું હતું.
તતો વાચયતઃ શ્રુત્વા નિરગાત્તુરગો દિવમ્ । તતઃ સમાગતૈસ્તત્ર પરિવારજનૈર્વૃતઃ
પછી, જ્યારે તમે એ વાંચ્યું અને સાંભળ્યું, ત્યારે ઘોડો સ્વર્ગે ગયો; પછી ત્યાં પોતાના સેવકો સાથે જોડાયો.
પ્રણિપત્ય દ્વિજન્માનં હૃષ્ટરોમા વિનિર્ગતઃ । પત્રં તદેવ લિખિતં ગીતાપંચદશાક્ષરમ્
દ્વિજને વંદન કરીને, રોમાંચથી ભરાયેલા રાજાએ એ જ પત્ર લીધું જેમાં ગીતાના પંદરમા અધ્યાયના શબ્દો લખેલા હતા.
વાચયન્સ મહીપાલો હર્ષસંફુલ્લલોચનઃ । અભિષિચ્ય નિજં પુત્રં મંત્રવિન્મંત્રિભિઃ સમમ્
રાજા આનંદથી ખીલેલા નેત્રો સાથે એનું પઠન કરતો રહ્યો; પછી પોતાના પુત્રને મંત્રીઓ અને પુરોહિતો સાથે રાજસિંહાસન પર બેસાડ્યો.
સિંહાસને સિંહબલં મુક્તિમાપ વિશુદ્ધધીઃ
સિંહ જેવો પુત્ર સિંહાસન પર બેસાડીને, શુદ્ધ ચિત્તવાળા રાજાએ મુક્તિ મેળવી.
ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સહસ્રસંહિતાયામુત્તરખંડે ગીતામાહાત્મ્યે એકોનનવત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મ મહાપુરાણના ઉત્તરખંડમાં, ગીતામાહાત્મ્ય વિભાગમાં, પચપન હજાર શ્લોકોની સંહિતામાં, એકસોથી નવ્વુ અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
શિવશર્મોવાચ- વિષ્ણુશર્મંસ્તતો વૈશ્યઃ શરભઃ સહ ભાર્યયા । નીત્વા પૂજોપકરણં યયૌ શ્રીચંડિકાલયમ્
શિવશર્માએ કહ્યું: પછી વૈશ્ય વિષ્ણુશર્મા, પોતાની પત્ની શરભા સાથે, પૂજાની સામગ્રી લઈને શ્રીચંડિકા મંદિરે ગયો.
તત્ર તૌવિધિવત્સ્નાત્વા સુમનો ધૂપદીપકૈઃ । આનર્ચતુર્ભક્તિયુક્તૌ ચંડિકાં પુત્રકામ્યયા
ત્યાં બંનેએ વિધિ મુજબ સ્નાન કર્યું અને પુત્ર પ્રાપ્તિની ઇચ્છાથી, પૂરા ભક્તિભાવથી, પુષ્પો, ધૂપ અને દીવો અર્પણ કરીને ચંડિકાનું પૂજન કર્યું.
શ્રદ્ધયા પૂજિતા તાભ્યાં દિનૈઃ સપ્તભિરંબિકા । ઉવાચ વાચા પ્રત્યક્ષં ભૂત્વા વિશદમાનસા
શ્રદ્ધાપૂર્વક સાત દિવસ સુધી એમણે અંબિકાનું પૂજન કર્યું, ત્યારે અંબિકા સ્પષ્ટ મનથી પ્રત્યક્ષ દેખાઈને એમને બોલી.
પાર્વત્યુવાચ- ભો ભો વૈશ્ય પ્રસન્નાસ્મિ ભક્ત્યા સુદૃઢયા તવ । દદામિ પુત્રં તે સાધો યદર્થે યત્નવાનસિ
પાર્વતી બોલી: 'હે વૈશ્ય, તારી દૃઢ ભક્તિથી હું પ્રસન્ન છું. તું જે માટે પ્રયત્નશીલ રહ્યો છે, એ પુત્ર હું તને અર્પણ કરીશ.'
ગચ્છ ત્વં મા વિલંબસ્વ વનમૈદ્રં ચ ખાંડવમ્ । તત્ર તીર્થં મહાપુણ્યમિંદ્રપ્રસ્થાખ્યમુત્તમમ્
તુ જા, વિલંબ ન કર, ઇન્દ્રનું અને ખાંડવનું જે વન છે ત્યાં જા; ત્યાં ઇન્દ્રપ્રસ્થ નામનું ઉત્તમ તીર્થ છે.
નિગમોદ્બોધકં તત્ર તીર્થં નિખિલકામદમ્ । બૃહસ્પતિકૃતં તત્ર સ્નાહિ ત્વં સુતવાંછયા
ત્યાં એક એવા તીર્થ છે જે વેદોને જાગૃત કરે છે અને સર્વ ઈચ્છાઓ પૂરી કરે છે; જે બૃહસ્પતિએ રચ્યું છે, ત્યાં તું પુત્રની ઈચ્છાથી સ્નાન કર.
ભવિષ્યતિ સુતસ્તાત તવ સ્નાનેન તત્ર હિ । તત્ર સ્નાત્વા મયાપ્યંગ લબ્ધઃ સ્કંદઃ સુરારિહા
ત્યાં સ્નાન કરવાથી તને ચોક્કસ પુત્ર થશે; અહિંયાં સ્નાન કર્યા પછી મને પણ દેવશત્રુઓના વિનાશક સ્કંદ મળ્યા હતા.
શિવશર્મોવાચ- ઇત્યાકર્ણ્ય વચો દેવ્યાઃ પિતા મમ સહસ્ત્રિયા । અત્રાજગામ સત્તીર્થે સસ્નૌ ચ સુતવાંછયા
શિવશર્મા બોલ્યા: દેવીએ જે કહ્યું તે સાંભળીને, મારા પિતાએ પોતાની પત્ની સાથે એ પવિત્ર તીર્થમાં આવીને પુત્રની ઈચ્છાથી સ્નાન કર્યું.
ઉપસ્કરવતીર્ધેનૂર્દ્વિજેભ્યઃ પ્રદદૌ શતમ્ । દેવાન્પિતૄંશ્ચ સંતર્પ્ય યથાવિધ્યત્ર બુદ્ધિમાન્
પિતાએ વાસણવાળી ગાયોની સો સંખ્યા બ્રાહ્મણોને આપી અને વિધિ પ્રમાણે દેવતાઓ અને પિતૃઓને તૃપ્ત કર્યા.
સપ્તરાત્રમુષિત્વા તુ દંપતી યતમાનસૌ । જગ્મતુઃ સ્વગૃહાનિષ્ટલાભોત્ફુલ્લમુખાંબુજૌ
સાત રાત્રિ ત્યાં રહી, એ દંપતી ઇચ્છા પૂર્ણ થતાં આનંદથી ખીલેલા ચહેરા સાથે પોતાના ઘરે પાછા ફર્યા.
તસ્મિન્નેવાભવદ્ગર્ભો માસિ માતુર્મમાન્વહમ્ । વ્યતીતે નવમે માસિ જાતોઽહં દશમે શુભે
એ જ વર્ષે મારી માતાને ગર્ભ રહ્યો; નવ મહિના પૂરા થયા પછી, શુભ દસમો મહિનો આવતા હું જન્મ્યો.
વિષ્ણુશર્મન્યદુક્તં તે પુરાવૃત્તમિદં મયા । દશાબ્દદ્વયમેવૈતચ્છ્રુતં સર્વં પિતુર્મુખાત્
વિષ્ણુશર્માએ જે તને કહ્યું, એ પહેલાં જે બન્યું તે બધું મેં કહ્યું; આ બધું મેં વીસ વર્ષ પહેલા મારા પિતાના મોઢેથી સાંભળ્યું હતું.
એકદા ક્ષમમાલોક્ય ગૃહકર્મણિ માં પિતા । ગૃહં મામર્પયામાસ વિશ્વાદ્વૈરાગ્યમાપ્નુવન્
એક વખત, ઘરકામમાં મને યોગ્ય જોઈ, પિતાએ સંસારથી વૈરાગ્ય પામી ઘર મારી જવાબદારીમાં સોંપી દીધું.
માં ચોવાચ સ ધર્માત્મા ગોવિંદાસક્તમાનસઃ । વિનિંદન્વિષયાસક્તિં વિષ્ણુભક્તિં સ્તુવન્મુહુઃ
ધર્મનિષ્ઠ અને ગોવિંદમાં મન લગાવનારા પિતાએ મને સંસારી વિષયોની આસક્તિને નિંદા કરીને અને વારંવાર વિષ્ણુભક્તિની પ્રશંસા કરીને ઉપદેશ આપ્યો.
પિતોવાચ- સુમતે વાર્દ્ધકં પ્રાપ્તં પલિતાશ્ચિકુરા મમ । ગોવિંદચરણાંભોજં સેવિષ્યે સાધુસેવિતમ્
પિતાએ કહ્યું: 'હે સુમતે, હવે વૃદ્ધાવસ્થા આવી ગઈ છે, મારા વાળ સફેદ થઈ ગયા છે. હવે હું સાધુઓએ સેવેલા ગોવિંદના ચરણકમળની સેવા કરીશ.'
તત્સૈવયા ભવેત્સ્વચ્છં મનો યસ્ય ચ સુસ્થિરમ્ । સ પુમાનાત્મસંતુષ્ટો ન કિંચિદભિવાંછતિ
એ સેવા દ્વારા મન શુદ્ધ અને સ્થિર બને છે; એવો પુરુષ પોતામાં સંતોષ પામે છે અને પછી કશું ઈચ્છતો નથી.
નિષ્કામઃ સુખદુઃખાભ્યાં ભુંજન્સુકૃતદુષ્કૃતે । પ્રાકૃતે તત્સમાપ્તૌ ચ ત્યજન્દેહં ભવત્યજઃ
જે માણસ નિષ્કામ બને છે, સુખ-દુઃખ અને સારા-ખરાબ કર્મોનો અનુભવ કરે છે અને અંતે શરીર છોડે છે, એ જન્મમરણથી મુક્ત થઈ જાય છે.
તાં વદ્દ્રવ્યં ગુણસુખં યાવત્પ્રાપ્તં ન ચિત્સુખમ્ । તત્પ્રાપ્તૌ તદ્ભવેત્તુચ્છં સુધાયા ઇવ તક્રકમ્
જ્યાં સુધી માત્ર દ્રવ્ય અને ગુણસુખ મળે છે, ચિત્સુખ નથી મળતું; પણ જ્યારે ચિત્સુખ મળે છે, ત્યારે બાકી બધું તુચ્છ લાગે છે, જેમ અમૃત સામે મઠોનું મૂલ્ય નથી.
હરેર્માયાબલવતીયં મોહયતિ દેહિનમ્ । હિતાનિ તં ન જાનાતિ સ યથા મદિરામદઃ
હરિની માયાની શક્તિ ખૂબ જ પ્રબળ છે, એ જીવને મોહિત કરે છે; એ પોતાનું હિત ઓળખી શકતો નથી, જેમ દારૂ પીધેલા માણસને ખબર પડતી નથી.
પ્રવૃત્તિં ચ નિવૃત્તિં ચ વિદ્યયાવિદ્યયા ચ સઃ । કરોતિ સ્વેચ્છયા કાલે બાલલીલો હિ સ પ્રભુઃ
પ્રભુ પોતાની ઈચ્છાથી અને યોગ્ય સમયે પ્રવૃત્તિ અને નિવૃત્તિ, જ્ઞાન અને અજ્ઞાન બધું જ રમતમાં જેમ કરે છે, એમ કરે છે, કારણ કે એ પ્રભુ તો બાળક જેવી લીલા કરે છે.
વેદોદિતં યદા કર્મ ક્રિયતે ફલમિચ્છતા । પ્રવૃત્તિં સા પરા તાત તેષામર્પણમીશ્વરે
પુત્ર, જ્યારે કોઈ વેદમાં જણાવેલા કર્મ ફળની ઈચ્છાથી કરે છે, ત્યારે એ ઉત્તમ પ્રવૃત્તિ કહેવાય છે અને એનું અર્પણ ભગવાનને થાય છે.