ઉદુંબરમલાબું ચ જગ્ધ્વા પતતિ વૈ દ્વિજઃ । તથા કૃસરસંયાવૌ પાયસાપૂપમેવ ચ
જે દ્વિજ ઉડુંબર કે દુધી ખાય છે, તે પતિત બને છે; તેમ જ ખીચડી, જૌના પાપડ, ખીર અને તળેલા પાપડ પણ.
અનુપાકૃત માંસં ચ દેવાન્નાનિ હવીંષિ ચ । યવાગૂં માતુલિગં ચ મત્સ્યાનપ્યનુપાકૃતાન્
કાચું માંસ, દેવોને અર્પણ કરેલું, હવનનું અન્ન, જૌની ખીચડી, બીલી અને કાચા માછલી પણ ન ખાવા.
નીપં કપિત્થં પ્લક્ષં ચ પ્રયત્નેન વિવર્જયેત્ । પિણ્યાકં ચોદ્ધૃતસ્નેહં દેવધાન્યં તથૈવ ચ
નીપ, કપીઠ અને પિપળને ખાસ કરીને ટાળવું; તેલ કાઢી લીધેલું પિઠ્ઠુ અને જંગલી ધાન્ય પણ.
રાત્રૌ ચ તિલસંબંધં પ્રયત્નેન દધિ ત્યજેત્ । નાશ્નીયાત્પયસા તક્રં નાભક્ષ્યાનુપયોજયેત્
રાત્રે તલમિશ્રિત દહીં ખાસ કરીને ટાળવું; દૂધ સાથે છાસ ન પીવું અને જે વાંધાજનક હોય તે ન લેવાય.
કૃમિદુષ્ટં ભાવદુષ્ટં મૃત્સંસર્ગં ચ વર્જયેત્ । કૃમિકીટાવપન્નં ચ સુહૃત્ક્લેદં ચ નિત્યશઃ
કીડાથી બગડેલું, સ્વભાવથી ખરાબ, માટીથી મેલાવેલું, કીડા-મકોડાવાળું કે મિત્રના સ્પર્શથી ભીનું થયેલું અન્ન ટાળવું.
શ્વાઘ્રાતં ચ પુનઃ સિદ્ધં ચંડાલાવેક્ષિતં તથા । ઉદક્યયા ચ પતિતૈર્ગવા સંઘ્રાતમેવ ચ
કૂતરાએ સૂંઘેલું, ચંડાળે બનાવેલું, ચંડાળના નજરે પડેલું, સ્ત્રીના અશૌચમાં, પતિતો કે ગાયે સૂંઘેલું અન્ન હંમેશા ટાળવું.
અસંગતં પર્ય્યુષિતં પર્યસ્તાન્નં ચ નિત્યશઃ । કાકકુક્કુટસંસ્પૃષ્ટં કૃમિભિશ્ચૈવ સંગતમ્
મળતું ન હોય, બેસી ગયેલું કે ઉલટાયેલું અન્ન હંમેશા ટાળવું; કાગડો, કૂકડી કે કીડાથી સ્પર્શાયેલું પણ નહીં ખાવું.
મનુષ્યૈરપ્યવઘ્રાતં કુષ્ઠિના સ્પૃષ્ટમેવ ચ । ન રજસ્વલયા દત્તં ન પુંશ્ચલ્યા સરોગયા
માણસે સૂંઘેલું, કોઢિયાએ સ્પર્શેલું, રજસ્વલા સ્ત્રી, દુષ્ટ કે રોગી સ્ત્રી દ્વારા અપાયેલું અન્ન ન લેવાય.
મલવદ્વાસસા વાપિ પરવાસોથ વર્જયેત્ । વિવત્સાયાશ્ચ ગોક્ષીરં મેષસ્યાનિર્દશસ્ય ચ
મેલાં કપડાં પહેરનાર કે બીજાના કપડાંવાળાએ આપેલું અન્ન ટાળવું; મૃત વાછરડાવાળી ગાયનું દૂધ અને બકરાની દૂધ પણ ન લેવાય.
આવિકં સંધિનીક્ષીરમપેયં મનુરબ્રવીત્ । બલાકં હંસદાત્યૂહં કલવિંકં શુકં તથા
મનુએ કહ્યું છે કે ધોળક અને તાજા વાછરડાવાળી પ્રાણીનું દૂધ ન પીવું; બગલો, હંસ, જળપંખી, લપવિંગ અને પોપટનું માંસ પણ ન ખાવું.
કુરુરં ચ ચકોરં ચ જાલપાદં ચ કોકિલમ્ । વાયસાન્ખંજરીટાંશ્ચ શ્યેનં ગૃધ્રં તથૈવ ચ
કુરુર પક્ષી, ચકોર, જલપાદ, કોયલ, કાગડો, ખંજરીટ, શ્યેન અને ગૃધ્ર—આમાંથી કોઈનું પણ માંસ ખાવું નહીં.
ઉલૂકં ચક્રવાકં ચ ભાસં પારાવતં તથા । કપોતં ટિટ્ટિભં ચૈવ ગ્રામકુક્કુટમેવ ચ
ઉલૂક, ચક્રવાક, ભાસ, પારો, કપોત, ટિટિભ અને ગામમાં રહેતો કૂકડો—આ બધાનું પણ માંસ ખાવું નહીં.
સિંહં વ્યાઘ્રં ચ માર્જારં શ્વાનં સૂકરમેવ ચ । શૃગાલં મર્કટં ચૈવ ગર્દ્દભં ન ચ ભક્ષયેત્
સિંહ, વાઘ, બિલાડી, કૂતરો, વરાહ, શિયાળ, વાંદર અને ગધેડું—આમાંથી પણ કશું ખાવું નહીં.
ન ભક્ષયેત્સર્પમૃગાઞ્છિખિનોન્યાન્વનેચરાન્ । જલેચરાન્સ્થલચરાન્પ્રાણિનશ્ચેતિ ધારણા
સાપ, જંગલના પ્રાણીઓ, મોર અને બીજા જંગલમાં રહેતા જીવ, પાણીમાં અને જમીન પર રહેતા પ્રાણીઓ—આ બધાનું પણ માંસ ખાવું નહીં, આ નિયમ છે.
ગોધા કૂર્મઃ શશઃ ખડ્ગઃ સલ્લકશ્ચેતિ સત્તમાઃ । ભક્ષ્યાન્પંચનખાન્નિત્યં મનુરાહ પ્રજાપતિઃ
ગોધી, કાચબો, સસલું, ખડગ અને સલ્યાણ—આ પાંચ નખવાળા પ્રાણીઓ મનુએ ભોજન માટે યોગ્ય ગણ્યા છે.
મત્સ્યાન્સશલ્કાન્ભુંજીત માંસં રૌરવમેવ ચ । નિવેદ્ય દેવતાભ્યસ્તુ બ્રાહ્મણેભ્યશ્ચ નાન્યથા
પાંખવાળા માછલી અને રૌરવ નામના પ્રાણીના માંસને, દેવતાઓ અને બ્રાહ્મણોને અર્પણ કર્યા પછી જ ખાવું, બીજું નહીં.
મયૂરં તિત્તિરં ચૈવ કપોતં ચ કપિંજલમ્ । વાર્ધ્રીણસં બકં ભક્ષ્યં મીનં હંસં પરાજિતમ્
મોર, તિતર, કપોત, કપિંચલ, વાઘમોર, બગલો, ખાવા યોગ્ય માછલી, હંસ અને પરાજિત—આ બધાનું માંસ ખાવું યોગ્ય છે.
શફરી સિંહતુંડં ચ તથા પાઠીનરોહિતૌ । મત્સ્યાશ્ચૈતે સમુદ્દિષ્ટા ભક્ષણીયા દ્વિજોત્તમાઃ
શફરી, સિંહતુંડ, પાઠીન અને રોહિત—આ માછલીઓ શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને ખાવા યોગ્ય ગણવામાં આવી છે.
પ્રોક્ષિતં ભક્ષયેદેષાં માંસં ચ દ્વિજકામ્યયા । યથાવિધિ પ્રયુક્તં ચ પ્રાણાનામપિ ચાત્યયે
આ બધાનું માંસ નિયમ મુજબ શુદ્ધ કરીને, દ્વિજની ઈચ્છાથી અને જીવનના સંકટ સમયે જ ખાવું.
ભક્ષયેન્નૈવ માંસાનિ શેષભોજી ન લિપ્યતે । ઔષધાર્થમશક્તો વા નિયોગાદ્યજ્ઞકારણાત્
માસનો બચેલો ભાગ ખાવું નહીં; બચેલું ખાવાથી દોષ લાગતો નથી. દવા માટે, અશક્તતા હોય ત્યારે, આજ્ઞાથી કે યજ્ઞ માટે ખાવું યોગ્ય છે.
આમંત્રિતશ્ચ યઃ શ્રાદ્ધે દૈવે વા માંસમુત્સૃજેત્ । યાવંતિ પશુરોમાણિ તાવન્નરકમૃચ્છતિ
જેને શ્રાદ્ધ કે દેવકાર્યમાં બોલાવ્યા હોય અને તે માંસ ન ખાય, તો જેટલા રોમ પશુના શરીરે હોય, એટલા વર્ષો સુધી તે નરકમાં જાય છે.
અદેયં વાપ્યપેયં વા તથૈવાસ્પૃશ્યમેવ વા । દ્વિજાતીનામનાલોક્યં નિત્યં મદ્યમિતિ સ્થિતિઃ
જે આપવું નહીં, પીવું નહીં કે સ્પર્શવું નહીં—એવું દ્રવ્ય, એટલે મદિરા, દ્વિજોએ કદી જોઈ પણ નહીં, આ નિયમ છે.
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન મદ્યં નિત્યં વિવર્જયેત્ । પીત્વા પતતિ કર્મ્મભ્યસ્ત્વસંભાષ્યો ભવેદ્દ્વિજઃ
એથી, સર્વ પ્રયાસથી મદિરાનું હંમેશા ત્યાગ કરવું. દ્વિજએ પીધી હોય તો તે કર્મમાંથી પડી જાય છે અને તેની સાથે વ્યવહાર કરવો યોગ્ય નથી.
ભક્ષયિત્વાપ્યભક્ષ્યાણિ પીત્વાઽપેયાન્યપિ દ્વિજઃ । નાધિકારી ભવેત્તાવદ્યાવત્તન્ન જહાત્યધઃ
દ્વિજએ જો અયોગ્ય ખોરાક ખાધો હોય કે અયોગ્ય પાન કર્યું હોય, તો તે જ્યા સુધી તેને પૂરેપૂરી રીતે છોડી ન દે, ત્યા સુધી તે અધિકારી નથી.
તસ્માત્પરિહરેન્નિત્યમભક્ષ્યાણિ પ્રયત્નતઃ । અપેયાનિ ચ વિપ્રો વૈ તથા ચેદ્યાતિ રૌરવમ્
એથી, બ્રાહ્મણે હંમેશા અયોગ્ય ખોરાક અને પાનથી બચવું જોઈએ; જો તે આવું ન કરે તો રૌરવ નરકમાં જાય છે.
ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે સ્વર્ગખંડે ભક્ષ્યાભક્ષ્યનિયમો નામ ષટ્પંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મ મહાપુરાણના સ્વર્ગખંડમાં 'ભક્ષ્ય-અભક્ષ્યના નિયમ' નામના છપનમા અધ્યાયનું સમાપન થાય છે.
વ્યાસ ઉવાચ- અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ દાનધર્મ્મમનુત્તમમ્ । બ્રહ્મણાભિહિતં પૂર્વમૃષીણાં બ્રહ્મવાદિનામ્
વ્યાસ કહે છે: હવે હું દાનધર્મનો શ્રેષ્ઠ ઉપદેશ આપું છું, જે પહેલાં બ્રહ્માએ બ્રહ્મજ્ઞાની ઋષિઓને કહ્યું હતો.
અર્થાનામુચિતં પાત્રે શ્રદ્ધયા પ્રતિપાદનમ્ । દાનમિત્યભિનિર્દિષ્ટં ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદમ્
યોગ્ય વસ્તુ, યોગ્ય પાત્રને શ્રદ્ધાપૂર્વક આપવી—આને જ દાન કહે છે, જે ભોગ અને મોક્ષ બંને ફળ આપે છે.
યો દદાતિ વિશિષ્ટેભ્યઃ શ્રદ્ધયા પરયા યુતઃ । તદ્વૈ દત્તમહં મન્યે શેષં કસ્યાપિ રક્ષતિ
જે શ્રદ્ધા સાથે યોગ્ય વ્યક્તિને આપે છે, એ સાચું દાન છે એમ હું માનું છું; બાકીના દાનથી તો કોઈક માટે કંઈક બચી રહે છે.
નિત્યં નૈમિત્તિકં કામ્યં ત્રિવિધં દાનમુચ્યતે । ચતુર્થં વિમલં પ્રોક્તં સર્વદાનોત્તમોત્તમમ્
દૈનિક, નિમિત્તિક અને ઇચ્છાથી આપેલા—આ ત્રણ પ્રકારના દાન કહેવાય છે; ચોથું, શુદ્ધ દાન, બધામાં શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.