વિધૂય મોહકલિલં લબ્ધ્વા યોગમનુત્તમમ્ । ગૃહસ્થો મુચ્યતે બંધાન્નાત્ર કાર્યાવિચારણા
મોહનું અંધકાર દૂર કરીને શ્રેષ્ઠ યોગ પ્રાપ્ત કરનાર ગૃહસ્થ બંધનમાંથી મુક્ત થાય છે – આમાં કોઈ શંકા નથી.
વિગર્હિત જય ક્ષેપ હિંસા બંધવધાત્મનામ્ । અન્યમન્યુ સમુત્થાનાં દોષાણાં મર્ષણં ક્ષમા
નિંદા, હાર, અપમાન, હાનિ, સંબંધીઓની કરેલી અયોગ્ય હરકતો અને પરસ્પર દુશ્મનાવટમાંથી ઉપજતા દોષોને માફ કરી દેવું – એ સાચી ક્ષમા છે.
સ્વદુઃખેષ્વેવ કારુણ્યં પરદુઃખેષુ સૌહૃદમ્ । દયેતિ મુનયઃ પ્રાહુઃ સાક્ષાદ્ધર્મસ્ય સાધનમ્
પોતાના દુઃખમાં દયા અને બીજાના દુઃખમાં મિત્રભાવ – મુનિઓએ આને જ દયા કહ્યું છે અને એ જ સીધો ધર્મનો માર્ગ છે.
ચતુર્દશાનાં વિદ્યાનાં ધારણા હિ પરાર્થતઃ । વિજ્ઞાનમિતિ તદ્વિદ્યાદ્યેન ધર્મો વિવર્ધતે
ચૌદ વિદ્યા શાખાઓનું જ્ઞાન બીજાના હિત માટે જ રાખવું જોઈએ; એ જ સાચું વિવેક છે, જેના દ્વારા ધર્મ વધે છે.
અધીત્ય વિધિવદ્વિદ્યામર્થં ચૈવોપલભ્યતે । ધર્મકાર્યાણિ કુર્વીત હ્યેતદ્વિજ્ઞાનમુચ્યતે
નિયમ પ્રમાણે વિદ્યા ભણીને તેનો સાર પ્રાપ્ત થાય છે; પછી સદાચારના કાર્યો કરવું – આ જ સાચું જ્ઞાન કહેવાય છે.
સત્યેન લોકં જયતિ સત્યં તત્પરમં પદમ્ । યથા ભૂતા પ્રમાદં તુ સત્યમાહુર્મનીષિણઃ
સત્યથી જ જગત જીતાય છે; સત્ય એ સર્વોચ્ચ સ્થાન છે. જ્ઞાની લોકો કહે છે કે સત્ય એટલે જે છે એ જ, અને અળસપટ્ટું નહિ.
દમઃ શરીરોપરતિઃ શમઃ પ્રજ્ઞાપ્રસાદતઃ । અધ્યાત્મમક્ષરં વિદ્યા યત્ર ગત્વા ન શોચતિ
દમ એટલે શરીરનું નિયંત્રણ, શમ એટલે સમજણથી મળતી શાંતિ. જે અવિનાશી આત્મા છે, એ જ સાચું જ્ઞાન છે – ત્યાં પહોંચીને દુઃખ રહેતું નથી.
યયા સ દેવોભગવાન્વિદ્યયા વિદ્યતે પરઃ । સાક્ષાદેવ હૃષીકેશસ્તજ્જ્ઞાનમિતિ કીર્તિતમ્
જે વિદ્યા દ્વારા એ ભગવાન પરમેશ્વર છે, એ જ વિદ્યા દ્વારા તે ઓળખાય છે; ખરેખર, હૃષીકેશ જ એ જ્ઞાન તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.
તન્નિષ્ઠસ્તત્પરો વિદ્વાન્નિત્યમક્રોધનઃ શુચિઃ । મહાયજ્ઞપરો વિપ્રો લભતે તદનુત્તમમ્
જે વિદ્વાન એમાં સ્થિર છે, એમાં તત્પર છે, હંમેશા ક્રોધરહિત, શુદ્ધ અને મહાયજ્ઞમાં તત્પર છે – એવો બ્રાહ્મણ એ શ્રેષ્ઠ અવસ્થાને પામે છે.
ધર્મસ્યાયતનં યત્નાચ્છરીરં પરિપાલયેત્ । નહિ દેહં વિના વિષ્ણુઃ પુરુષૈર્વિદ્યતેપરઃ
ધર્મનું સ્થાન એટલે શરીર, તેથી તેને જતનથી સાચવવું જોઈએ; કારણ કે શરીર વિના મનુષ્યને પરમ વિષ્ણુ પ્રાપ્ત થતા નથી.
નિત્યં ધર્માર્થકામેષુ યુજ્યેત નિયતો દ્વિજઃ । ન ધર્મવર્જિતં કામમર્થં વા મનસા સ્મરેત્
દ્વિજએ હંમેશા નિયમ પ્રમાણે ધર્મ, અર્થ અને કામમાં જોડાવું જોઈએ; ધર્મ વિના કામ કે અર્થની કલ્પના પણ મનમાં ન કરવી.
સીદન્નપિ હિ ધર્મેણ ન ત્વધર્મં સમાચરેત્ । ધર્મો હિ ભગવાન્દેવો ગતિઃ સર્વેષુ જંતુષુ
મુશ્કેલીમાં પણ હંમેશા ધર્મથી વર્તવું જોઈએ, અધર્મ કદી ન કરવો જોઈએ; કારણ કે ધર્મ જ ભગવાન છે અને સર્વ જીવની આશ્રય છે.
ભૂતાનાંપ્રિયકારીસ્યાન્નપરદ્રો હકર્મધીઃ । ન વેદદેવતાનિંદાં કુર્ય્યાત્તૈશ્ચ ન સંવસેત્
બધા જીવ પ્રત્યે સ્નેહપૂર્વક વર્તવું, બીજાના ધન કે કર્મની લાલચ ન રાખવી, વેદો કે દેવતાઓની નિંદા ન કરવી અને એવા લોકો સાથે ન રહેવું.
યસ્ત્વિમં નિયતો મર્ત્યો ધર્માધ્યાયં પઠેચ્છુચિઃ । અધ્યાપયેચ્છ્રાવયેદ્વા બ્રહ્મલોકે મહીયતે
જે મનુષ્ય નિયમથી આ ધર્મ અધ્યાયનું પઠન કરે, શીખવે કે બીજાને સંભળાવે, તે બ્રહ્મલોકમાં સન્માન પામે છે.
ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે સ્વર્ગખંડે ચતુઃપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મ મહાપુરાણના સ્વર્ગખંડનો ચોપનમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
વ્યાસ ઉવાચ- ન હિંસ્યાત્સર્વભૂતાનિ નાનૃતં વાવદેત્ક્વચિત્ । નાહિતં નાપ્રિંયં વાચ્યં ન સ્તેનઃ સ્યાત્કદાચન
વ્યાસજી કહે છે: કોઈ જીવને ક્યારેય દુઃખ ન પહોંચાડવું, ક્યારેય અસત્ય ન બોલવું, કોઈને દુઃખદ કે અપ્રિય વાત ન કહેવી અને ક્યારેય ચોરી ન કરવી.
તૃણં વા યદિ વા શાકં મૃદં વા જલમેવ ચ । પરસ્યાપહરઞ્જંતુર્નરકં પ્રતિપદ્યતે
કોઈએ જો ઘાસ, શાક, માટી કે પાણી પણ બીજાના પરવાનગી વિના લઈ લે, તો એ ચોર નરકમાં જાય છે.
ન રાજ્ઞઃ પ્રતિગૃહ્ણીયાન્ન શૂદ્રાત્પતિતાદપિ । ન ચાન્યસ્માદશક્તશ્ચેન્નિંદિતાન્વર્જયેદ્બુધઃ
રાજાથી, શૂદ્રથી કે પતિત વ્યક્તિ પાસેથી ક્યારેય ભેટ ન લેવી. અને જો બીજાથી ન મળી શકે તો, બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ નિંદિત લોકોનો સાથ ટાળવો જોઈએ.
નિત્યં યાચનકો ન સ્યાત્પુનસ્તં નૈવ યાચયેત્ । પ્રાણાનપહરત્યેવં યાચકસ્તસ્ય દુર્મતેઃ
કોઈએ સતત ભીખ ન માંગવી અને એ જ વ્યક્તિ પાસે ફરીથી ભીખ ન માંગવી. વારંવાર માંગવાથી, ભીખ માંગનાર દુષ્ટ મનથી એ વ્યક્તિનું જીવન લઈ જાય છે.
ન દેવદ્રવ્યહારી સ્યાદ્વિશેષેણ દ્વિજોત્તમઃ । બ્રહ્મસ્વં વા નાપહરેદાપત્સ્વપિ કદાચન
કોઈએ દેવદ્રવ્ય, ખાસ કરીને શ્રેષ્ઠ દ્વિજનું, ક્યારેય ન લેવું. અને આપત્તિમાં પણ બ્રાહ્મણનું ધન ક્યારેય ન અપહરણ કરવું.
ન વિષં વિષમિત્યાહુર્બ્રહ્મસ્વં વિષમુચ્યતે । દેવસ્વં ચાપિ યત્નેન સદા પરિહરેત્તતઃ
લોકો કહે છે કે ઝેર ઝેર છે, પણ બ્રાહ્મણનું ધન સાચું ઝેર છે. તેથી, દેવદ્રવ્ય પણ હંમેશા સાવચેતીથી ટાળવું જોઈએ.
પુષ્પં શાકોદકં કાષ્ઠં તથા મૂલં ફલં તૃણમ્ । અદત્તાનિ ચ ન સ્તેયં મનુઃ પ્રાહ પ્રજાપતિઃ
મનુએ કહ્યું છે કે, કોઈએ બીજાની પરવાનગી વિના ફૂલ, શાક, પાણી, લાકડું, મૂળ, ફળ કે ઘાસ ક્યારેય ચોરી ન કરવું.
ગૃહીતવ્યાનિ પુષ્પાણિ દેવાર્ચનવિધૌ દ્વિજઃ । નૈકસ્માદેવ નિયતમનનુજ્ઞાય કેવલમ્
દ્વિજએ દેવપૂજા માટે ફૂલ લેવું હોય તો, હંમેશા એ જ જગ્યાએથી અને પરવાનગી વિના ન લેવું.
તૃણં કાષ્ઠં ફલં પુષ્પં પ્રકાશં વૈ હરેદ્બુધઃ । ધર્માર્થં કેવલં પ્રાહુરન્યથા પતિતો ભવેત્
બુદ્ધિમાન વ્યક્તિ ધર્મના હિત માટે ખુલ્લેઆમ ઘાસ, લાકડું, ફળ કે ફૂલ લઈ શકે છે, પણ બીજું કારણ હોય તો એ પાપી બને છે.
તિલમુદ્ગયવાદીનાં મુષ્ટિર્ગ્રાહ્યા પથિસ્થિતૈઃ । ક્ષુધિતૈર્નાન્યથા વિપ્રા ધર્માદિભિરિતિ સ્થિતિઃ
માર્ગમાં ભૂખ્યા બ્રાહ્મણો તલ, મુગ વગેરેનો એક મુઠ્ઠી લઈ શકે છે, પણ બીજું કારણ હોય તો નહીં. આ ધર્મની વ્યવસ્થા છે.
ન ધર્મસ્યાપદેશેન પાપં કૃત્વા વ્રતં ચરેત્ । વ્રતેન પાપં વ્યાગુહ્ય કુર્વન્સ્ત્રીશૂદ્ર દંભનમ્
કોઈએ ધર્મના બહાને પાપ કરીને પછી વ્રત ન કરવું. વ્રતથી પાપ છુપાવીને, એ સ્ત્રીઓ અને શૂદ્રોને છેતરે છે.
પ્રેત્યેહ ચેદૃશો વિપ્રો ગર્હ્યતે બ્રહ્મવાદિભિઃ । છદ્મનાચરિતં યચ્ચ વ્રતં રક્ષાંસિ ગચ્છતિ
જે બ્રાહ્મણ આવું કરે છે, એ અહીં કે પરલોકમાં બ્રહ્મવેદીઓ દ્વારા નિંદિત થાય છે. છેતરપતથી કરેલું વ્રત રાક્ષસોને મળે છે.
અલિંગી લિંગિવેષેણ યો વૃત્તિમુપતિષ્ઠતિ । સલિગિંનો હરેદેનસ્તિર્યગ્યોનૌ ચ જાયતે
જે વ્યક્તિ કોઈ નિશાની વિના નિશાની ધરાવનારની જેમ વેશ ધારણ કરીને જીવન ગુજારે છે, એ નિશાની ધરાવનારા લોકોનું પુણ્ય ચોરી લે છે અને પશુયોનિમાં જન્મે છે.
યાચનં યોનિસંબંધં સહવાસં ચ ભાષણમ્ । કુર્વાણઃ પતતે નિત્યં તસ્માદ્યત્નેન વર્જયેત્
જે આવા લોકો સાથે ભીખ માંગે, સંબંધ રાખે, સાથે રહે કે વાતચીત કરે, એ હંમેશા પાપમાં પડે છે. તેથી, એમાંથી સાવચેતી રાખવી જોઈએ.
દેવદ્રોહં ન કુર્વીત ગુરુદ્રોહં તથૈવ ચ । દેવદ્રોહાદ્ગુરુદ્રોહઃ કોટિકોટિગુણાધિકઃ
કોઈએ દેવદ્રોહ કે ગુરુદ્રોહ ક્યારેય ન કરવો. ગુરુદ્રોહ, દેવદ્રોહ કરતા કરોડો ગણો વધારે છે.