વિદ્યાગુરુષ્વેતદેવં નિત્યાવૃત્તિષુ યોગિષુ । પ્રતિષેધત્સુ ચાધર્માદ્ધિતં ચોપદિશત્સુ ચ
જ્ઞાન આપનારા, હંમેશા સાધનામાં રહેતા, અધર્મથી રોકતા અને કલ્યાણની વાત કહેતા ગુરુઓ પ્રત્યે પણ આવો જ વ્યવહાર કરવો.
શ્રેયઃ સ્વગુરુવદ્વૃત્તિં નિત્યમેવ સમાચરેત્ । ગુરુપુત્રેષુ દારેષુ ગુરોશ્ચૈવ સ્વબંધુષુ
ગુરુના પુત્રો, પત્ની અને સંબંધીઓ પ્રત્યે હંમેશા ગુરુ જેવો જ આદર રાખવો.
બાલઃ સંમાનયેન્માન્યાઞ્છિષ્ટો વા યદિ કર્મ્મણિ । અધ્યાપયન્ગુરોઃ સૂનું ગુરુવન્માનમર્હતિ
બાળક હોય કે મોટા, કર્મમાં લાગેલા હોય કે ગુરુના પુત્રને ભણાવતા હોય, તે સૌ ગુરુ જેવો જ માન પામવા યોગ્ય છે.
ઉત્સાદનં ચ ગાત્રાણાં સ્નાપનોચ્છિષ્ટભોજનઃ । ન કુર્યાદ્ગુરુપુત્રસ્ય પાદયોઃ શૌચમેવ ચ
ગુરુના પુત્ર માટે શરીરનું માલિશ, સ્નાન કરાવવું, બચેલું ખાવું કે પગ ધોવું—આ કામો કરવું નહીં.
ગુરુવત્પ્રતિપૂજ્યાશ્ચ સવર્ણા ગુરુયોષિતઃ । અસવર્ણાશ્ચ સંપૂજ્યાઃ પ્રત્યુત્થાનાભિવાદનૈઃ
સમાન જાતિના ગુરુની પત્નીનું પણ ગુરુ જેવો જ આદર કરવો. અન્ય જાતિના ગુરુપત્નીનું પણ ઊભા રહી અને વંદનથી સન્માન કરવું.
અભ્યંજનં સ્નાપનં ચ ગાત્રોત્સાદનમેવ ચ । ગુરુપત્ન્યા ન કાર્યાણિ કેશાનાં ચ પ્રસાધનમ્
ગુરુપત્ની માટે તેલ લગાડવું, સ્નાન કરાવવું, શરીરનું માલિશ કરવું કે વાળ ગોઠવવું—આ બધું કરવું નહીં.
ગુરુપત્ની તુ યુવતી નાભિવાદ્યા તુ પાદયોઃ । કુર્વીત વંદનં ભૂમ્યામસાવહમિતિ બ્રુવન્
જો ગુરુપત્ની યુવાન હોય તો તેના પગે વંદન ન કરવું. જમીનને સ્પર્શ કરી 'હું વંદન કરું છું' એમ કહી આદર દર્શાવવો.
વિપ્રોષ્ય પાદગ્રહણપૂર્વકં ચાભિવાદનમ્ । ગુરુદારેષુ કુર્વીત સતાં ધર્મ્મમનુસ્મરન્
પ્રવાસથી પાછા ફર્યા પછી, સારા લોકોની રીત યાદ રાખીને, ગુરુની પત્નીઓને પહેલા પગે વંદન કરીને અભિવાદન કરવું.
માતૃષ્વસા માતુલાની શ્વશ્રૂશ્ચાથ પિતૃષ્વસા । સંપૂજ્યા ગુરુપત્નીવત્સમાસ્તા ગુરુભાર્યયા
માતાની બહેન, પિતાની બહેન, પત્નીની માતા અને પિતાની બહેન—આ સૌને ગુરુપત્ની સમાન માન આપવો, કારણ કે એ સૌ ગુરુભારીયાની સમાન છે.
ભ્રાતૃભાર્યાશ્ચ સંગ્રાહ્યા સવર્ણા હન્યહન્યપિ । વિપ્રોષ્ય તૂપસંગ્રાહ્યા જ્ઞાતિસંબંધિયોષિતઃ
સમાન જાતિના ભાઈની પત્નીઓને રોજ મળીને વંદન કરવું. પ્રવાસથી પાછા આવ્યા પછી સંબંધીઓની પત્નીઓને પણ આવકારવું.
પિતુર્ભગિન્યા માતુશ્ચ જાયસ્યાં ચ સ્વસર્યપિ । માતૃવદ્વૃત્તિમાતિષ્ઠેન્માતા તાભ્યો ગરીયસી
પિતાની બહેન, માતાની બહેન, પત્નીની બહેન અને પોતાની બહેન—આ સૌ પ્રત્યે માતા જેવો વ્યવહાર કરવો, કારણ કે માતા સર્વેમાં શ્રેષ્ઠ છે.
એવમાચારસંપન્નમાત્મવંતમદાંભિકમ્ । વેદમધ્યાપયેદ્ધર્મ્મં પુરાણાંગાનિ નિત્યશઃ
જેમાં આવો આચાર હોય, આત્મનિયંત્રણ હોય અને દંભ ન હોય, તેને વેદ, ધર્મ અને પુરાણના અંગો સતત ભણવાં.
સંવત્સરોષિતે શિષ્યે ગુરુર્જ્ઞાનમનિર્દિશન્ । હરતે દુષ્કૃતં તસ્ય શિષ્યસ્ય વસતો ગુરુઃ
શિષ્ય એક વર્ષ સુધી ગુરુ પાસે રહે અને ગુરુ તેને જ્ઞાન આપે, તો ગુરુ એ શિષ્યના પાપો દૂર કરે છે.
આચાર્યપુત્રઃ શુશ્રૂષુર્જ્ઞાનદો ધાર્મિકઃ શુચિઃ । શક્તોન્નદોંબુદઃ સાધુરધ્યાપ્યાદશ ધર્મતઃ
ગુરુપુત્ર જો સેવા કરે, જ્ઞાન આપે, ધર્મનિષ્ઠ, શુદ્ધ, સક્ષમ અને સારા ગુણો ધરાવતો હોય, તો તે ધર્મ પ્રમાણે દસ શિષ્યો ભણાવી શકે છે.
કૃતકંઠસ્તથાઽદ્રોહઃ મેધાવી ગુરુકૃન્નરઃ । આપ્તઃ પ્રિયોઽથ વિધિવત્ષડધ્યાપ્યા દ્વિજાતયઃ
જે પુરુષ ગુરુની આજ્ઞા માને છે, દુશ્મનાવટ રાખતો નથી, બુદ્ધિશાળી છે, ગુરુની સેવા કરે છે, વિશ્વાસપાત્ર છે, સૌને પ્રિય છે અને છ વિધ્યાઓમાં યોગ્ય રીતે નિષ્ણાત છે—એવા દ્વિજોને જ શિક્ષા આપવા યોગ્ય ગણાય છે.
એતેષુ બ્રાહ્મણે દાનમન્યત્ર તુ યથોચિતમ્ । આચમ્ય સંયતો નિત્યમધીયીત ઉદઙ્મુખઃ
આવા બ્રાહ્મણોને દાન આપવું જોઈએ; બીજાને યોગ્ય રીતે આપવું. શુદ્ધ થઈને અને હંમેશા સંયમ રાખીને, ઉત્તર દિશામાં મોઢું કરીને અધ્યયન કરવું જોઈએ.
ઉપસંગૃહ્ય તત્પાદૌ વીક્ષ્યમાણો ગુરોર્મુખમ્ । અધીષ્વ ભો ઇતિ બ્રૂયાદ્વિરામોઽસ્ત્વિતિ ચાઽરમેત્
ગુરુના પગ સ્પર્શ કરીને, ગુરુના ચહેરા તરફ જોઈને, 'મને પાઠ શીખવો' એમ વિનંતી કરવી. ગુરુ કહે કે 'હવે પૂરું', ત્યારે તરત જ અટકી જવું.
પ્રાક્કૂલાન્પર્યુપાસીત પવિત્રૈશ્ચૈવ પાવકઃ । પ્રાણાયામૈસ્ત્રિભિઃ પૂતસ્તતોંકારમર્હતિ
પૂર્વ દિશામાં મોઢું કરીને, પવિત્ર ક્રિયાઓ અને અગ્નિથી શુદ્ધ થઈને, ત્રણ પ્રકારના પ્રાણાયામથી પવિત્ર થઈ, પછી 'ઓં' ઉચ્ચારવાનો અધિકાર મળે છે.
બ્રાહ્મણઃ પ્રણવં કુર્યાદંતેઽપિ વિધિવદ્દ્વિજાઃ । કુર્યાદધ્યાપનં નિત્યં સબ્રહ્માંજલિપૂર્વતઃ
બ્રાહ્મણે વિધિપૂર્વક અંતે પણ પ્રણવ (ઓં) ઉચ્ચારવું જોઈએ; દ્વિજોએ હંમેશા બ્રહ્માને અંજલિ કરી, શ્રદ્ધાપૂર્વક પાઠ કરાવવો જોઈએ.
સર્વેષામેવ ભૂતાનાં વેદશ્ચક્ષુઃ સનાતનઃ । અધીયીતાપ્યયં નિત્યં બ્રાહ્મણ્યાદ્ધીયતેઽન્યથા
વેદ સર્વ જીવનો શાશ્વત નેત્ર છે; તેને હંમેશા અધ્યયન કરવું જોઈએ, કારણ કે બ્રાહ્મણ દ્વારા તેનો અભ્યાસ થાય છે, નહિતર તે ગુમ થઈ જાય છે.
અધીયીત ઋચો નિત્યં ક્ષીરાહુત્યા સદેવતાઃ । પ્રીણાતિ તર્પયન્કાલં કામૈર્હૂતાઃ સદૈવતાઃ
જે વ્યક્તિ રોજ ઋગ્વેદનું પાઠ કરે છે અને દેવતાઓને દુધની આહુતિ આપે છે, તે યોગ્ય સમયે ઇચ્છિત હવનથી દેવતાઓને પ્રસન્ન અને તૃપ્ત કરે છે.
યજૂંષ્યધીતે નિયતં દધ્ના પ્રીણાતિ દેવતાઃ । સામાન્યધીતે પ્રીણાતિ ઘૃતાહુતિભિરન્વહમ્
યજુર્વેદનું નિયમિત અધ્યયન કરનાર દહીંથી દેવતાઓને પ્રસન્ન કરે છે; સામવેદનું પાઠ કરનાર ઘીથી રોજ દેવતાઓને પ્રસન્ન કરે છે.
અથર્વાંગિરસો નિત્યં મધ્વા પ્રીણાતિ દેવતાઃ । ધર્માંગાનિ પુરાણાનિ માંસૈસ્તર્પયતેસુરાન્
અથર્વાંગિરસ વેદનું રોજ અધ્યયન કરનાર મધથી દેવતાઓને પ્રસન્ન કરે છે; ધર્મના અંગો અને પુરાણો દ્વારા માંસથી દેવતાઓને તૃપ્ત કરે છે.
પ્રાતશ્ચ સાયં પ્રયતો નૈત્યકં વિધિમાશ્રિતઃ । ગાયત્રીં સમધીયીત ગત્વારણ્યં સમાહિતઃ
સવાર અને સાંજે, નિયમિત રીતે, રોજની વિધિ અનુસાર, મન એકાગ્ર કરીને જંગલમાં જઈને ગાયત્રીનું પાઠ કરવું જોઈએ.
સહસ્રપરમાં દેવીં શતમધ્યાં દશાવરામ્ । ગાયત્રીં વૈ જપેન્નિત્યં જપયજ્ઞઃ પ્રકીર્તિતઃ
હજારો અક્ષરવાળી, મધ્યમાં સો અને અંતે દસ અક્ષરવાળી ગાયત્રી દેવીનું રોજ જપ કરવું જોઈએ; આ જપયજ્ઞ કહેવાય છે.
ગાયત્રીં ચૈવ વેદાંશ્ચ તુલયા તોલયત્પ્રભુઃ । એકતશ્ચતુરોવેદા ગાયત્રીં ચ તથૈકતઃ
પ્રભુએ તુલા પર ગાયત્રી અને વેદોને તોલ્યા: એક બાજુ ચારેય વેદ અને બીજી બાજુ માત્ર ગાયત્રી.
ૐકારમાદિતઃ કૃત્વા વ્યાહૃતીસ્તદનંતરમ્ । તતોઽધીયીત સાવિત્રીમેકાગ્રઃ શ્રદ્ધયાન્વિતઃ
પ્રથમ 'ઓં' અને પછી વ્યાહૃતિઓ ઉચ્ચારી, પછી શ્રદ્ધા અને એકાગ્રતાથી સાવિત્રીનું પાઠ કરવું જોઈએ.
પુરાકલ્પે સમુત્પન્ના ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ સનાતનાઃ । મહાવ્યાહૃતયસ્તિસ્રઃ સર્વાશુભનિબર્હણાઃ
પ્રાચીન કાળમાં ત્રણ મહાન, શાશ્વત વ્યાહૃતિઓ—'ભૂઃ', 'ભુવઃ', 'સ્વઃ'—ઉદ્ભવેલી, જે સર્વ અશુભતા દૂર કરે છે.
પ્રધાનં પુરુષઃ કાલો વિષ્ણુબ્રહ્મમહેશ્વરાઃ । સત્વંરજસ્તમસ્તિસ્રઃ ક્રમાદ્વ્યાહૃતયઃ સ્મૃતાઃ
પ્રધાન, પુરુષ, સમય, વિષ્ણુ, બ્રહ્મા, મહેશ્વર અને ત્રણ ગુણ—સત્વ, રજ, તમ—આ બધાને ક્રમશઃ વ્યાહૃતિ તરીકે સ્મરણ કરવામાં આવે છે.
ૐકારસ્તત્પરં બ્રહ્મ સાવિત્રી સ્યાત્તદુત્તરમ્ । એષ મંત્રો મહાયોગઃ સારાત્સાર ઉદાહૃતઃ
'ઓંકાર' પરમ બ્રહ્મ છે; પછી સાવિત્રી આવે છે. આ મંત્ર મહાયોગ છે, સર્વ શ્રેષ્ઠનો સાર છે.