ન પાણિક્ષુભિતાભિર્વા ન બહિર્ગંધ એવ વા । હૃદ્ગાભિઃ પૂયતે વિપ્રઃ કંઠ્યાભિઃ ક્ષત્રિયઃ શુચિઃ
હાથથી હલાવેલા પાણીથી, કે બહારથી વાસ આવતું હોય તેવું પાણી પણ ન લેવાય; બ્રાહ્મણ માટે હૃદયને સ્પર્શે તેવું પાણી, ક્ષત્રિય માટે ગળા સુધી પહોંચે તેવું પાણી શુદ્ધિ આપે છે.
પ્રાશિતાભિસ્તથા વૈશ્યઃ સ્ત્રીશૂદ્રૌ સ્પર્શતોંઽતતઃ । અંગુષ્ઠમૂલાંતરતો રેખાયાં બ્રાહ્મમુચ્યતે
વૈશ્ય માટે ચાખેલા પાણીથી, સ્ત્રી અને શૂદ્ર માટે સ્પર્શથી શુદ્ધિ મળે છે; બ્રાહ્મણ માટે અંગૂઠાના મૂળની રેખા સુધી પહોંચે તેવું પાણી શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.
અંતરાંગુષ્ઠદેશિન્યૈઃ પિતૄણાં તીર્થમુચ્યતે । કનિષ્ઠામૂલતઃ પશ્ચાત્પ્રાજાપત્યં પ્રચક્ષતે
અંગૂઠા અને તर्जની વચ્ચેનું સ્થાન પિતૃઓનું પવિત્ર તીર્થ કહેવાય છે. અને નાની આંગળીના મૂળના પાછળનું સ્થાન પ્રજાપતિનું તીર્થ કહેવાય છે.
અંગુલ્યગ્રં સ્મૃતં દૈવં તદેવાર્ષં પ્રકીર્તિતમ્ । મૂલેન દૈવમાર્ષં સ્યાદાગ્નેયં મધ્યતઃ સ્મૃતમ્
આંગળીનું છેડું દેવતાઓનું અને ઋષિઓનું તીર્થ માનવામાં આવે છે. મૂળ ભાગે પણ દેવ અને ઋષિનું તીર્થ કહેવાય છે. મધ્ય ભાગ અગ્નિનું તીર્થ કહેવાય છે.
તદેવ સૌમિકં તીર્થમેતજ્જ્ઞાત્વા ન મુહ્યતિ । બ્રાહ્મેણૈવ તુ તીર્થેન દ્વિજો નિત્યમુપસ્પૃશેત્
આzelfde સ્થાન સોમનું તીર્થ પણ છે. આ જાણ્યા પછી માણસ ભ્રમિત થતો નથી. દ્વિજોએ હંમેશા બ્રહ્મ તીર્થથી જ શૌચ કરવું જોઈએ.
હોમયેદ્વાથ દૈવેન ન તુ પિત્ર્યેણ વૈ દ્વિજાઃ । ત્રિઃપ્રાશ્નીયાદપઃ પૂર્વં બ્રાહ્મેણ પ્રયતસ્તતઃ
દેવ તીર્થથી હોળી કરી શકાય, પણ પિતૃ તીર્થથી નહિ, હે દ્વિજગણ. પહેલાં બ્રહ્મ તીર્થથી ત્રણ વખત પાણી પીઓ, પછી શુદ્ધ રહો.
સંમૃજ્યાંગુષ્ઠમૂલેન મુખં વૈ સમુપસ્પૃશેત્ । અંગુષ્ઠાનામિકાભ્યાં તુ સ્પૃશેન્નેત્રદ્વયં તતઃ
અંગૂઠાના મૂળથી મોઢું પુંછવું જોઈએ. પછી અંગૂઠા અને અનામિકા વડે બંને આંખો સ્પર્શવી જોઈએ.
તર્જન્યંગુષ્ઠયોગેન સ્પૃશેન્નાસાપુટદ્વયમ્ । કનિષ્ઠાંગુષ્ઠયોગેન શ્રવણે સમુસ્પૃશેત્
તર્જની અને અંગૂઠા સાથે બંને નાકના છિદ્રો સ્પર્શવા. નાની આંગળી અને અંગૂઠા સાથે બંને કાન સ્પર્શવા.
સર્વાસામથયોગેન હૃદયં તુ તનવા । સ્પૃશેદ્વૈ શિરસસ્તદ્વદંગુષ્ઠેનાંસકદ્વયમ્
બધી આંગળીઓ સાથે હૃદય સ્પર્શવું. એ જ રીતે અંગૂઠાથી બંને ખભા સ્પર્શવા.
ત્રિઃપ્રાશ્નીયાદ્યદંભસ્તુ પ્રીતાસ્તેનાસ્ય દેવતાઃ । બ્રહ્માવિષ્ણુર્મહેશશ્ચ ભવંતીત્યનુશુશ્રુમ
જે વ્યક્તિ આ રીતે ત્રણ વખત પાણી પીવે છે, તેને દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ પણ પ્રસન્ન થાય છે, એવું સાંભળવામાં આવે છે.
ગંગા ચ યમુના ચૈવ પ્રીયેતે પરિમાર્જનાત્ । સંસ્પૃષ્ટયોર્લોચનયોઃ પ્રીયેતે શશિભાસ્કરૌ
ગંગા અને યમુના પરિમાર્જનથી પ્રસન્ન થાય છે. બંને આંખો સ્પર્શવાથી ચંદ્ર અને સૂર્ય પ્રસન્ન થાય છે.
નાસત્યદસ્રૌ પ્રીયેતે સ્પૃશેન્નાસાપુટદ્વયમ્ । કર્ણયોઃ સ્પૃષ્ટયોસ્તદ્વત્પ્રીયેતે ચાનિલાનલૌ
નાસા છિદ્રો સ્પર્શવાથી અશ્વિનીકુમાર પ્રસન્ન થાય છે. બંને કાન સ્પર્શવાથી વાયુ અને અગ્નિ પ્રસન્ન થાય છે.
સંસ્પૃષ્ટે હૃદયે ચાસ્ય પ્રીયંતે સર્વદેવતાઃ । મૂર્ધ્નિ સંસ્પર્શનાદેકઃ પ્રીતઃ સ પુરુષો ભવેત્
હૃદય સ્પર્શવાથી સર્વે દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે. માથું સ્પર્શવાથી એ વ્યક્તિ વિશેષ રીતે પ્રિય બને છે.
નોચ્છિષ્ટં કુર્વતે વક્ત્રે વિપ્રુષોંગે લગંતિ યાઃ । દંતવદ્દંતલગ્નેષુ જિહ્વાસ્પર્શે શુચિર્ભવેત્
શરીર પર પાણીનાં ટીપાં પડવાથી મોઢું અશુદ્ધ થતું નથી. દાંત કે જીભ પર સ્પર્શે તો પણ શુદ્ધિ રહે છે.
સ્પૃશંતિ બિંદવઃ પાદૌ ય આચામયતઃ પરાન્ । ભૂમિપાંશુસમા જ્ઞેયા ન તૈરસ્પૃશ્યતા ભવેત્
જે લોકો આચમન કરે છે, તેમના પગ પર ટીપાં પડે તો તે માટી અને ધૂળ સમાન ગણાય છે, અને તેનાથી અશુદ્ધિ થતી નથી.
મધુપર્કે ચ સોમે ચ તાંબૂલસ્ય ચ ભક્ષણે । ફલમૂલે ચેક્ષુદંડેન દોષં પ્રાહ વૈ મનુઃ
મધુપર્ક, સોમ, તાંબૂલ, ફળ, મૂળ અને ઇખડાં ખાતા સમયે દોષ ગણાયો છે, એમ મનુએ કહ્યું છે.
પ્રચરંશ્ચાન્નપાનેષુ દ્રવ્યહસ્તો ભવેન્નરઃ । ભૂમૌ નિક્ષિપ્ય તદ્દ્રવ્યમાચમ્યાભ્યુક્ષયેત્તુ તત્
જ્યારે ભોજન કે પાણી પીવું હોય ત્યારે જે હાથમાં પદાર્થ હોય તે જ વાપરવો. પદાર્થ જમીન પર મૂકીને, પછી શુદ્ધ કરી છાંટવું જોઈએ.
તૈજસં વૈ સમાદાય યદ્યુચ્છિષ્ટો ભવેદ્દ્વિજઃ । ભૂમૌ નિક્ષિપ્ય તદ્દ્રવ્યમાચમ્યાભ્યુક્ષયેત્તુ તત્
જો દ્વિજ લોખંડ જેવી ચીજ પકડીને અશુદ્ધ થાય, તો તે પદાર્થ જમીન પર મૂકી, પછી શુદ્ધ કરી છાંટવું જોઈએ.
યદ્યદ્દ્રવ્યં સમાદાય ભવેદુચ્છેષણાન્વિતઃ । અનિધાયૈવ તદ્દ્રવ્યં ભૂમૌ ત્વશુચિતામિયાત્
કોઈ પણ પદાર્થ લઈ પછી અશુદ્ધિ રહી જાય અને તે જમીન પર ન મુકાય, તો એ પદાર્થ અશુદ્ધ ગણાય છે.
વસ્ત્રાદિષુ વિકલ્પઃ સ્યાત્તત્સંસ્પૃશ્યાચમેદિહ । અરણ્યે નિર્જને રાત્રૌ ચૌરવ્યાઘ્રાકુલે પથિ
વસ્ત્ર વગેરેમાં છૂટછાટ છે; તેને સ્પર્શીને પણ આચમન કરી શકાય છે, ખાસ કરીને જંગલમાં, એકાંતમાં, રાત્રે કે ચોર અને વાઘવાળા રસ્તે.
કૃત્વા મૂત્રં પુરીષં વા દ્રવ્યહસ્તો ન દુષ્યતિ । નિધાય દક્ષિણે કર્ણે બ્રહ્મસૂત્રમુદઙ્મુખઃ
મૂત્ર કે વિસર્જન કર્યા પછી, જો કોઈ વ્યક્તિ પવિત્ર દોરો જમણા કાન પર મૂકે અને ઉત્તર તરફ મોઢું કરે, તો પવિત્ર વસ્તુઓ હાથમાં હોય તો પણ તે અશુદ્ધ થતો નથી.
અહ્નિ કુર્યાચ્છકૃન્મૂત્રં રાત્રૌ ચેદ્દક્ષિણામુખઃ । અંતર્ધાય મહીં કાષ્ટૈઃ પત્રૈર્લોષ્ટતૃણેન વા
દિવસે દક્ષિણ તરફ મોઢું કરીને અને રાત્રે ઉત્તર તરફ મોઢું કરીને મૂત્ર વિસર્જન કરવું. જમીન પર લાકડાં, પાંદડા, માટી કે ઘાસથી ઢાંકવું જોઈએ.
પ્રાવૃત્ય ચ શિરઃ કુર્યાદ્વિણ્મૂત્રસ્ય વિસર્જનમ્ । છાયાકૂપનદીગોષ્ઠચૈત્યાંભઃ પથિ ભસ્મસુ
મૂત્ર કે વિસર્જન કરતી વખતે માથું ઢાંકવું જોઈએ. છાંયામાં, કૂવામાં, નદીકાંઠે, ગૌશાળામાં, મંદિરમાં, પાણીમાં, રસ્તા પર કે રાખ પર ક્યારેય વિસર્જન કરવું નહીં.
અગ્નૌ ચૈવ શ્મશાને ચ વિણ્મૂત્રં ન સમાચરેત્ । ન ગોમયેન કાષ્ઠે વા મહાવૃક્ષેઽથ શાદ્વલે
અગ્નિમાં કે સ્મશાનમાં ક્યારેય મૂત્ર કે વિસર્જન કરવું નહીં. ગૌમય, લાકડાં, મોટા વૃક્ષ કે લીલા ઘાસ પર પણ નહીં કરવું.
ન તિષ્ઠન્ન ચ નિર્વાસા ન ચ પર્વતમંડલે । ન જીર્ણદેવાયતને વલ્મીકે ન કદાચન
ઊભા રહીને, કપડા વિના, પર્વતની ટોચ પર, જૂના મંદિરમાં કે દીમડામાં ક્યારેય વિસર્જન કરવું નહીં.
ન સસત્વેષુ ગર્તેષુ ન ગચ્છન્ન સમાચરેત્ । તુષાંગારકપાલેષુ રાજમાર્ગે તથૈવ ચ
જ્યાં જીવંત પ્રાણીઓ રહે છે એવા ખાડામાં કે ચાલતાં ચાલતાં ક્યારેય વિસર્જન કરવું નહીં. છાલ, કાંડા, ભાંગેલા વાસણ કે રાજમાર્ગ પર પણ નહીં કરવું.
ન ક્ષેત્રે ન બિલે વાપિ ન તીર્થે ન ચતુષ્પથે । નોદ્યાનેઽપાસમીપે વા નોષરે નગરાશયે
ખેતરમાં, ખાડામાં, તીર્થસ્થળે, ચોરાસ્તા પર, બગીચામાં, પાણીની નજીક, બાંઝ જમીન પર કે શહેરના ઘરમાં ક્યારેય વિસર્જન કરવું નહીં.
ન સોપાનત્પાદુકો વા છત્રી વા નાંતરિક્ષકે । ન ચૈવાભિમુખઃ સ્ત્રીણાં ગુરુબ્રાહ્મણયોર્ગવામ્
પગથિયાં પર, ચંપલ પહેરીને, છત્રી લઈને કે ખુલ્લા આકાશ નીચે ક્યારેય વિસર્જન કરવું નહીં. સ્ત્રીઓ, ગુરુ, બ્રાહ્મણો કે ગાય સામે મોઢું કરીને પણ નહીં કરવું.
ન દેવદેવાલયયોરપામપિ કદાચન । ન જ્યોતીંષિ નિરીક્ષન્વાનવાપ્રતિમુખોથ વા
દેવમંદિરમાં કે પાણીની નજીક ક્યારેય વિસર્જન કરવું નહીં. દીવો, જંગલ કે મૂર્તિને જોઈને પણ નહીં કરવું.
પ્રત્યાદિત્યં પ્રત્યનલં પ્રતિસોમં તથૈવ ચ । આહૃત્ય મૃત્તિકાં કૂલાલ્લેપગંધાપકર્ષણીમ્
સૂર્ય, અગ્નિ કે ચંદ્ર સામે મોઢું કરીને ક્યારેય વિસર્જન કરવું નહીં. શુદ્ધ માટી નદીકાંઠેથી લાવીને શુદ્ધિ માટે ઉપયોગ કરવો, જે દુર્ગંધ અને અશુદ્ધિ દૂર કરે છે.