ધર્મસારઃ સમુદ્દિષ્ટઃ પ્રેત્યાનંતફલપ્રદઃ । સમ્યગારાધ્ય વક્તારં વિસૃષ્ટસ્તદનુજ્ઞયા
ધર્મનો સાર અહીં જણાવ્યો છે, જે મૃત્યુ પછી અનંત ફળ આપે છે; ગુરુની યોગ્ય રીતે આરાધના કરીને અને તેમની પરવાનગીથી વિદાય લેવી.
શિષ્યો વિદ્યાફલં ભુંક્તે પ્રેત્ય ચાપદ્યતે દિવિ । યો ભ્રાતરં પિતૃસમં જ્યેષ્ઠં મૂઢોઽવમન્યતે
શિષ્ય વિદ્યા ફળ ભોગવે છે અને મૃત્યુ પછી સ્વર્ગ પામે છે; પણ જે મૂર્ખ મોટાભાઈને પિતાસમાન નથી માને, તે—
તેન દોષેણ સંપ્રેત્ય નિરયં ઘોરમૃચ્છતિ । પુંસાં વર્ત્મનિ સૃષ્ટેન પૂજ્યો ભર્તા તુ સર્વદા
એવો દોષ કરીને મૃત્યુ પછી ભયાનક નરકમાં જાય છે; પુરુષોના માર્ગમાં પતિ હંમેશા પૂજ્ય છે.
અપિ માતરિ લોકેઽસ્મિન્નુપકારાદ્ધિ ગૌરવમ્ । માતુલાંશ્ચ પિતૃવ્યાંશ્ચ શ્વશુરાનૃત્વિજો ગુરૂન્
આ જગતમાં પણ માતાને તેના ઉપકારથી માન મળે છે; માતુલ, પિતરાઈ કાકા, સસરા, યજ્ઞકર્તા અને ગુરુઓનું પણ માન કરવું જોઈએ.
અસાવહમિતિ બ્રૂયાત્પ્રત્યુત્થાયાભિવાદયેત્ । અવાચ્યો દીક્ષિતો નામ્ના યવીયાનપિ યો ભવેત્
‘હું છું’ એમ કહીને ઊભા રહીને વંદન કરવું; દીક્ષા લીધેલા વ્યક્તિને—even જો નાનો હોય—નામથી બોલાવવો નહીં.
ભો ભવત્પૂર્વકં ત્વેનમભિભાષેત ધર્મવિત્ । અભિવાદ્યશ્ચ પૂજ્યશ્ચ શિરસાનમ્ય એવ ચ
ધર્મ જાણનારો એને ‘ભાઈ, આપની પરવાનગીથી’ વગેરે કહીને બોલાવવો; તેને વંદન કરવું, પૂજવું અને માથું નમાવવું.
બ્રાહ્મણક્ષત્રિયાદ્યૈશ્ચ શ્રીકામૈઃ સાદરં સદા । નાભિવાદ્યાશ્ચ વિપ્રેણ ક્ષત્રિયાદ્યાઃ કથંચન
બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને અન્ય લોકો હંમેશા સુખ-સમૃદ્ધિની ઈચ્છા રાખે છે, તેથી તેમને આદરપૂર્વક વંદન કરવું જોઈએ; પરંતુ બ્રાહ્મણે ક્યારેય પણ ક્ષત્રિય કે અન્ય વર્ગને વંદન કરવું નહીં.
જ્ઞાનકર્મગુણોપેતા યદ્યપ્યેતે બહુશ્રુતાઃ । બ્રાહ્મણઃ સર્વવર્ણાનાં સ્વસ્તિ કુર્યાદિતિ શ્રુતિઃ
ભલે બીજા લોકો પાસે જ્ઞાન, સારા કર્મો અને ઘણી સિદ્ધિઓ હોય, પણ શાસ્ત્ર કહે છે કે માત્ર બ્રાહ્મણ જ બધા વર્ણોને આશીર્વાદ આપે.
સવર્ણેન સવર્ણાનાં કાર્યમેવાભિવાદનમ્ । ગુરુરગ્નિર્દ્વિજાતીનાં વર્ણાનાં બ્રાહ્મણો ગુરુઃ
સમાન વર્ણવાળા લોકો વચ્ચે પરસ્પર વંદન કરવું યોગ્ય છે; દ્વિજોમાં ગુરુ અગ્નિ સમાન છે અને બધા વર્ણોમાં બ્રાહ્મણ ગુરુ ગણાય છે.
પતિરેકો ગુરુઃ સ્ત્રીણાં સર્વત્રાભ્યાગતો ગુરુઃ । વિદ્યાકર્મવયોબંધુર્વિત્તં ભવતિ પંચમમ્
સ્ત્રીઓ માટે પતિ એકમાત્ર ગુરુ છે; જ્યાં પણ પતિ હોય ત્યાં ગુરુ ગણાય છે. જ્ઞાન, કર્મ, ઉંમર અને સંબંધ બાંધણીઓ છે અને ધન પાંચમું ગણાય છે.
માન્યસ્થાનાનિ પંચાહુઃ પૂર્વં પૂર્વં ગુરૂત્તરાત્ । પંચાનાં ત્રિષુ વર્ણેષુ ભૂયાંસિ બલવંતિ ચ
પાંચ માન્ય સ્થાન જણાવવામાં આવ્યા છે, જેમાં પહેલું બીજાથી મોટું છે; ત્રણ વર્ણોમાં મોટા લોકો વધુ શક્તિશાળી ગણાય છે.
યત્ર સ્યુઃ સોઽત્ર માનાર્હઃ શૂદ્રોઽપિ દશમીં ગતઃ । પંથા દેયો બ્રાહ્મણાય સ્ત્રિયૈ રાજ્ઞે વિચક્ષુષે
જ્યાં આ લોકો હાજર હોય ત્યાં માન આપવું જોઈએ, ભલે શૂદ્ર દસમા ક્રમે હોય. બ્રાહ્મણ, સ્ત્રી, રાજા કે વિદ્વાનને રસ્તો આપવો જોઈએ.
વૃદ્ધાય ભારભગ્નાય રોગિણે દુર્બલાય ચ । ભિક્ષામાહૃત્ય શિષ્ટાનાં ગૃહેભ્યઃ પ્રયતોઽન્વહમ્
વૃદ્ધ, ભારથી વાંકડા થયેલા, રોગી અને નબળા લોકોને પણ માર્ગ આપવો જોઈએ. ભિક્ષા મેળવીને શ્રેષ્ઠ લોકોના ઘરમાં દરરોજ શ્રદ્ધાપૂર્વક જવું જોઈએ.
નિવેદ્ય ગુરુવેઽશ્નીયાદ્વાગ્યતસ્તદનુજ્ઞયા । ભવત્પૂર્વં ચરેદ્ભૈક્ષ્યમુપવીતી દ્વિજોત્તમઃ
ભોજન ગુરુને અર્પણ કર્યા પછી, ગુરુની પરવાનગી અને મૌન રાખીને જ ખાવું. શ્રેષ્ઠ દ્વિજ પહેલા તમારા ઘરમાં ભિક્ષા માંગે.
ભવન્મધ્યં તુ રાજન્યો વૈશ્યસ્તુ ભવદુત્તરમ્ । માતરં વા સ્વસારં વા માતુર્વા ભગિનીં નિજામ્
મધ્યમાં ક્ષત્રિય અને અંતે વૈશ્ય તમારા ઘરમાં ભિક્ષા માંગે. કોઈ પોતાની માતા, બહેન અથવા માતાની બહેન પાસેથી પહેલા ભિક્ષા માંગે.
ભિક્ષેત ભિક્ષાંપ્રથમં યાચૈનં ન વિમાનયેત્ । સજાતીયગૃહેષ્વેવ સાર્વવર્ણિકમેવ વા
ભિક્ષા પહેલા માંગવી જોઈએ અને તેને અપમાન ન કરવું. આ પોતાનાં વર્ણના ઘરમાં કે બધા વર્ણના ઘરમાં પણ કરી શકાય છે.
ભૈક્ષ્યસ્યાચરણં પ્રોક્તં પતિતા દિવિ વર્જિતમ્ । વેદયજ્ઞૈરહીનાનાં પ્રશસ્તાનાં સ્વકર્મ્મસુ
ભિક્ષા માંગવાની રીત કહેવામાં આવી છે, પરંતુ પતિતો, સ્વર્ગથી વંચિતો અને જે વેદ-યજ્ઞથી રહિત હોય તેવા લોકો પાસેથી ભિક્ષા ન લેવી, ભલે તેઓ પોતાના કર્મમાં શ્રેષ્ઠ હોય.
બ્રહ્મચાર્ય્યાહરેદ્ભૈક્ષ્યં ગૃહેભ્યઃ પ્રયતોઽન્વહમ્ । ગુરોઃ કુલે ન ભિક્ષેત ન જ્ઞાતિકુલબંધુષુ
બ્રહ્મચારીને દરરોજ શ્રદ્ધાપૂર્વક ઘરમાંથી ભિક્ષા લાવવી જોઈએ, પણ ગુરુના કુટુંબ કે પોતાના સંબંધીઓ પાસેથી નહીં.
અલાભેત્વન્યગેહાનાં પૂર્વં પૂર્વં વિવર્જયેત્ । સર્વં વા વિચરેદ્ગ્રામં પૂર્વોક્તાનામસંભવે
બીજા ઘરમાંથી ભિક્ષા ન મળે તો અગાઉના ઘરોને ક્રમશઃ ટાળી દેવા. જો અગાઉ જણાવેલા ઘરો ઉપલબ્ધ ન હોય તો આખા ગામમાં જઈ શકે.
નિયમ્ય પ્રયતો વાચં દિશસ્ત્વનવલોકયન્ । સમાહૃત્ય તુ ભૈક્ષ્યાન્નં યાવદર્થમમાયયા
બોલ પર નિયંત્રણ રાખીને અને ચારે બાજુ ન જોઈને, શ્રદ્ધાપૂર્વક જેટલું જરૂરી છે એટલી ભિક્ષા બિનકપટ રીતે એકત્ર કરવી.
ભુંજીત પ્રયતો નિત્યં વાગ્યતોઽનન્યમાનસઃ । ભૈક્ષ્યેણ વર્તયેન્નિત્યં નૈવેકાન્નો ભવેદ્વ્રતી
હંમેશા શ્રદ્ધાપૂર્વક, મૌન રહીને અને મન એકાગ્ર રાખીને જ ભોજન કરવું. હંમેશા ભિક્ષા પર જ જીવવું અને એક જ ઘરમાંથી ભોજન ન લેવું.
ભૈક્ષ્યૈણ વર્ત્તિનો વૃત્તિરુપવાસસમા સ્મૃતા । પૂજયેદશનં નિત્યમદ્યાચ્ચૈનમકુત્સયન્
ભિક્ષા પર જીવવાનું વ્રત ઉપવાસ જેટલું પવિત્ર માનવામાં આવે છે. ભોજનને હંમેશા માન આપવું અને તેને અપમાન કર્યા વિના જ ખાવું.
દૃષ્ટ્વા હૃષ્યેત્પ્રસીદેચ્ચ પ્રતિનંદેચ્ચ સર્વશઃ । અનારોગ્યમનાયુષ્યમસ્વર્ગ્યં ચાતિભોજનમ્
ભોજન જોઈને આનંદિત થવું, પ્રસન્ન થવું અને હંમેશા આભાર માનવો. વધારે ખાવાથી રોગ, ઓછી આયુષ્ય અને સ્વર્ગથી વંચિત થવું પડે છે.
અપુણ્યં લોકવિદ્વિષ્ટં તસ્માત્તત્પરિવર્જયેત્ । પ્રાઙ્મુખોઽન્નાનિ ભુંજીત સૂર્યાભિમુખમેવ વા
વધારે ખાવું પાપરૂપ છે અને લોકો તેને નાપસંદ કરે છે, તેથી તેને ટાળવું જોઈએ. ભોજન પૂર્વ દિશા કે સૂર્ય તરફ મોઢું કરીને જ ખાવું.
નાદ્યાદુદઙ્મુખો નિત્યં વિધિરેષ સનાતનઃ । પ્રક્ષાલ્ય પાણિપાદૌ ચ ભુંજાનો દ્વિરુપસ્પૃશેત્
ક્યારેય ઉત્તર દિશા તરફ મોઢું કરીને ભોજન ન કરવું, આ સદાય માટેનું નિયમ છે. હાથ અને પગ ધોઈને, ભોજન કરતાં પહેલાં બે વખત પાણી સ્પર્શ કરવું જોઈએ.
શુદ્ધે દેશે સમાસીનો ભુક્ત્વા ચ દ્વિરુપસ્પૃશેત્
શુદ્ધ જગ્યાએ બેસીને, ભોજન કર્યા પછી પણ બે વખત પાણી સ્પર્શ કરવું જોઈએ.
વ્યાસ ઉવાચ- ભુક્ત્વા પીત્વા ચ સુપ્ત્વા ચ સ્નાત્વા રથ્યોપસર્પણે । ઓષ્ઠાવલોમકૌ સ્પૃષ્ટ્વા વાસો વિપરિધાય ચ
વ્યાસે કહ્યું: ભોજન કર્યા પછી, પાણી પીધા પછી, ઊંઘ્યા પછી, સ્નાન કર્યા પછી, રસ્તા પર ગયા પછી, હોઠ કે શરીરના વાળને સ્પર્શ કર્યા પછી, કપડાં બદલ્યા પછી—
રેતોમૂત્રપુરીષાણામુત્સર્ગેઽનૃતભાષણે । ષ્ઠીવિત્વાઽધ્યયનારંભે કાસશ્વાસાગમે તથા
વીર્ય, મૂત્ર કે વિસર્જન થયા પછી, ખોટું બોલ્યા પછી, થૂકી નાખ્યા પછી, અધ્યયન શરૂ કરતાં, ઉધરસ કે શ્વાસ લીધા પછી—
ચત્વરં વા શ્મશાનં વા સમાક્રમ્ય દ્વિજોત્તમઃ । સંધ્યયોરુભયોસ્તદ્વદાચાંતોઽપ્યાચમેત્પુનઃ
ચોરાહા કે સ્મશાન પર પગ મૂક્યા પછી, અથવા બંને સંધ્યાના સમયે—even શુદ્ધ હોવા છતાં—પુનઃ પાણી સ્પર્શ કરવું જોઈએ.
ચંડાલમ્લેચ્છસંભાષે સ્ત્રીશૂદ્રોચ્છિષ્ટભાષણે । ઉચ્છિષ્ટં પુરુષં દૃષ્ટ્વા ભોજ્યં ચાપિ તથાવિધમ્
ચંડાલ કે વિદેશી સાથે વાત કર્યા પછી, સ્ત્રી, શૂદ્ર કે ઉચ્છિષ્ટ વ્યક્તિ સાથે વાત કર્યા પછી, કે એવી વ્યક્તિ કે ભોજનને જોયા પછી—