પ્રયાગં સમધિષ્ઠાનં કંબલાશ્વતરાવુભૌ । ભોગવત્યથ યા ચૈવ વેદિરેષા પ્રજાપતેઃ
પ્રયાગ કંબલ અને અશ્વતરની નિવાસસ્થાન છે; અને ભોગવતી તથા આ યજ્ઞવેદી પણ પ્રજાપતિની છે.
તત્ર દેવાશ્ચ યજ્ઞાશ્ચ મૂર્તિમંતો યુધિષ્ઠિર । પૂજયંતિ પ્રયાગં તે ઋષયશ્ચ તપોધનાઃ
અહીં દેવતાઓ અને યજ્ઞો પણ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે, હે યુધિષ્ઠિર; તેઓ પ્રયાગની પૂજા કરે છે, તેમજ તપસ્વી ઋષિઓ પણ.
યજંતે ક્રતુભિર્દેવાંસ્તથા બહુધના નૃપાઃ । તતઃ પુણ્યતમો નાસ્તિ ત્રિષુ લોકેષુ ભારત
અહીં ધનવાન રાજાઓ દેવતાઓ માટે યજ્ઞ કરે છે; તેથી, હે ભારત, ત્રણેય લોકમાં આથી વધુ પવિત્ર બીજું કશું નથી.
પ્રભાવાત્સર્વતીર્થેભ્યઃ પ્રભવત્યધિકં વિભો । દશતીર્થસહસ્રાણિ તિસ્રઃ કોટ્યસ્તથાપરે
હે મહાન, તેની મહિમાથી પ્રયાગ બધા તીર્થો કરતાં શ્રેષ્ઠ છે; દસ હજાર તીર્થો અને ત્રણ કરોડ બીજા તીર્થો અહીં છે.
યત્ર ગંગા મહાભાગા સ દેશસ્તત્તપોવનમ્ । સિદ્ધક્ષેત્રં તુ તજ્જ્ઞેયં ગંગાતીરસમાશ્રિતમ્
જે સ્થળે મહાભાગ્યવાળી ગંગા છે, તે ભૂમિ તપોવન છે; એ સ્થાન સિદ્ધિનું ક્ષેત્ર છે, જે ગંગાના કિનારે વસેલું છે, એવું જાણ.
ઇતિ સત્યં દ્વિજાતીનાં સાધૂનામાત્મજસ્ય વા । સુહૃદાં ચ જપેત્કર્ણે શિષ્યસ્યાનુગતસ્ય વા
આ સત્ય બ્રાહ્મણ, સારા મનુષ્ય, પોતાના પુત્ર, મિત્ર અથવા ભક્ત શિષ્યના કાનમાં જાપવું જોઈએ.
ઇદં ધન્યમિદં સ્વર્ગ્યમિદં સેવ્યમિદં શુભમ્ । ઇદં પુણ્યમિદં રમ્યં પાવનં ધર્મમુત્તમમ્
આ ધન્ય છે, સ્વર્ગ આપનારું છે, સેવનયોગ્ય છે, શુભ છે; આ પુણ્યદાયી, રમણીય, પાવન અને શ્રેષ્ઠ ધર્મ છે.
મહર્ષીણામિદં ગુહ્યં સર્વપાપપ્રણાશનમ્ । અધીત્ય ચ દ્વિજો ધ્યાયન્નિર્મલત્વમવાપ્નુયાત્
આ મહર્ષીઓનું ગુપ્ત જ્ઞાન છે, સર્વ પાપોનો નાશક છે; જે બ્રાહ્મણ આનું પઠન અને ધ્યાન કરે છે, તે નિર્મળતા પ્રાપ્ત કરે છે.
યશ્ચેદં શૃણુયાન્નિત્યં તીર્થં પુણ્યં સદા શુચિઃ । જાતિસ્મરત્વં લભતે નાકપૃષ્ઠે ચ મોદતે
જે વ્યક્તિ પવિત્ર રહીને રોજ આ પવિત્ર તીર્થની વાત સાંભળે છે, તેને જન્મોની સ્મૃતિ મળે છે અને તે સ્વર્ગમાં આનંદ અનુભવે છે.
પ્રાપ્યંતે તાનિ તીર્થાનિ સદ્ભિઃ શિષ્ટાર્થદર્શિભિઃ । સ્નાહિ તીર્થેષુ કૌરવ્ય ન ચ વક્રમતિર્ભવ
સારા, સાચા અર્થને જાણનારા લોકો એ તીર્થો પ્રાપ્ત કરે છે; હે કૌરવ્ય, તીર્થોમાં સ્નાન કર અને મન ક્યારેય વાંકી દિશામાં ન જવા દે.
ત્વયા તુ સમ્યક્પૃષ્ટેન કથિતં તુ મયા વિભો । પિતરસ્તારિતાઃ સર્વે તારિતાશ્ચ પિતામહાઃ
હે પ્રભુ, તમે યોગ્ય રીતે પૂછ્યું, તેથી મેં તમને કહેલું છે કે બધા પિતૃઓ અને તેમના પૂર્વજોએ મુક્તિ પામી છે.
પ્રયાગસ્ય તુ સર્વે તે કલાં નાર્હંતિ ષોડશીમ્ । એવં જ્ઞાનં ચ યોગં ચ તીર્થં ચૈવ યુધિષ્ઠિર
પણ તેઓ બધા મળીને પણ પ્રયાગના સોળમાં ભાગ જેટલું પણ મહાત્મ્ય પામતા નથી; એવું જ જ્ઞાન છે, એવું જ યોગ છે અને એવું જ તીર્થ છે, હે યુધિષ્ઠિર.
બહુક્લેશેન યુજ્યંતે તતો યાંતિ પરાં ગતિમ્ । પ્રયાગસ્મરણાલ્લોકઃ સ્વર્ગલોકં ચ ગચ્છતિ
ઘણા કષ્ટો સહન કરીને લોકો પરમ સ્થિતિ સુધી પહોંચે છે; પણ માત્ર પ્રયાગનું સ્મરણ કરતાં જ લોકો સ્વર્ગમાં પહોંચી જાય છે.
ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે સ્વર્ગખંડે પ્રયાગમાહાત્મ્યે સપ્તચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મ પુરાણના સ્વર્ગખંડમાં પ્રયાગ મહિમા વિશેનું સત્તેરમું અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ- કથા સર્વાત્વિયં પ્રોક્તાપ્રયાગસ્ય મહામુને । એવં મે સર્વમાખ્યાહિ યથા ચ મમ તારયેત્
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા: હે મહામુની, પ્રયાગની આખી વાર્તા તમે કહી દીધી. હવે મને બધું કહો જેથી હું પણ મુક્તિ પામી શકું.
માર્કંડેય ઉવાચ- શૃણુ રાજન્પ્રવક્ષ્યામિ પ્રોક્તં સર્વમિદં જગત્ । બ્રહ્માવિષ્ણુસ્તથેશાનો દેવતા પ્રભુરવ્યયઃ
માર્કંડેય બોલ્યા: હે રાજા, સાંભળો, હું તમને આખું જગત અને તેના વિષે જે કહાયું છે તે બધું કહું છું: બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને ઈશાન — દેવતાઓના અવિનાશી પ્રભુ.
બ્રહ્મા સૃજતિ ભૂતાનિ સ્થાવરં જંગમં ચ યત્ । તાન્યેતાનિ પરો લોકે વિષ્ણુઃ પાલયતિ પ્રજાઃ
બ્રહ્મા સ્થાવર અને જંગમ સર્વ જીવોની રચના કરે છે; અને ઉપરના લોકમાં વિષ્ણુ એ બધાં જીવોને રક્ષે છે.
કલ્પાંતે તત્સમગ્રં હિ રુદ્રઃ સંહરતે જગત્ । ન દદાતિ ચ નાધ્યેતિ ન કદાચિદ્વિનશ્યતિ
કલ્પના અંતે રુદ્ર આખું જગત સંહારી લે છે; એ ન આપે છે, ન લે છે અને કદી નાશ પામતો નથી.
ઈશ્વરઃ સર્વભૂતાનાં યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ । ઉત્તરેણ પ્રતિષ્ઠાનાદિદાનીં બ્રહ્મ તિષ્ઠતિ
જે સર્વ જીવોના ઈશ્વરને ઓળખે છે, એ સાચું જોઈ શકે છે; અને હવે, પ્રતિષ્ઠાનાના ઉત્તર તરફ બ્રહ્મા નિવાસ કરે છે.
મહેશ્વરો વટે ભૂત્વા તિષ્ઠતે પરમેશ્વરઃ । તતો દેવાઃ સગંધર્વાઃ સિદ્ધાશ્ચ પરમર્ષયઃ
મહેશ્વર વટવૃક્ષ સ્વરૂપે ત્યાં પરમેશ્વર તરીકે સ્થિર છે; ત્યારબાદ દેવતાઓ, ગંધર્વો, સિદ્ધો અને મહાન ઋષિઓ પણ ત્યાં છે.
રક્ષંતિ પરમં નિત્યં પાપકર્મપરાયણાન્ । યે તુ ચાન્યે ચ તિષ્ઠંતિ ન યાંતિ પરમાં ગતિમ્
તેઓ સતત પરમ સ્થાનનું રક્ષણ કરે છે, ભલે પાપકર્મમાં લિપ્ત હોય; પણ બીજા જે ત્યાં રહે છે, તેઓ પરમ સ્થિતિ સુધી પહોંચી શકતા નથી.
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ- અપ્યાહ મે યથાતત્ત્વં યથૈષાં તિષ્ઠતે શ્રુતમ્ । કેન વા કારણેનૈવ તિષ્ઠંતિ લોકસંમતાઃ
યુધિષ્ઠિર બોલ્યા: તમે મને સાચું કહો કે તેઓ ત્યાં કેવી રીતે રહે છે, જેમ મેં સાંભળ્યું છે; અને એ લોકપ્રિય લોકો ત્યાં કયા કારણસર રહે છે?
માર્કંડેય ઉવાચ- પ્રયાગે નિવસંત્યેતે બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ । કારણં તુ પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ તત્ત્વં યુધિષ્ઠિર
માર્કંડેય બોલ્યા: પ્રયાગમાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર નિવાસ કરે છે; હું તમને તેનું કારણ કહું છું — હે યુધિષ્ઠિર, સત્ય સાંભળો.
પંચયોજનવિસ્તીર્ણં પ્રયાગસ્ય તુ મંડલમ્ । તિષ્ઠંતિ રક્ષણાર્થાય પાપકર્મનિવારણાઃ
પ્રયાગનું મંડળ પાંચ યોજન જેટલું વિસ્તૃત છે; પાપના નિવારણ માટે ત્યાં રક્ષણ કરવામાં આવે છે.
તસ્મિંસ્તુ સ્વલ્પકં પાપં નરકે પાતયિષ્યતિ । એવં બ્રહ્મા ચ વિષ્ણુશ્ચ પ્રયાગે સમહેશ્વરઃ
ત્યાં થોડું પણ પાપ નરકમાં પતન કરાવે છે; તેથી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહાન ભગવાન પ્રયાગમાં હાજર છે.
સપ્તદ્વીપાઃ સમુદ્રાશ્ચ પર્વતાશ્ચ મહીતલે । તિષ્ઠંતિ ધ્રિયમાણાશ્ચ યાવદાભૂતસંપ્લવમ્
સાત દ્વીપો, સમુદ્રો અને પર્વતો ધરા પર સ્થિર છે અને સર્વ જીવોના વિલય સુધી ટકી રહે છે.
યે ચાન્યે બહવઃ સર્વે તિષ્ઠંતિ ચ યુધિષ્ઠિર । પૃથિવીસ્થાનમારભ્ય નિર્મિતં દૈવતૈસ્ત્રિભિઃ
અને અનેક અન્ય લોકો પણ, હે યુધિષ્ઠિર, ધરાની સ્થાપનાથી, ત્રણ દેવતાઓ દ્વારા રચાયેલા છે અને ત્યાં રહે છે.
પ્રજાપતેરિદં ક્ષેત્રં પ્રયાગમિતિ વિશ્રુતમ્ । એતત્પુણ્યં પવિત્રં ચ પ્રયાગં તુ યુધિષ્ઠિર
પ્રજાપતિનું આ ક્ષેત્ર પ્રયાગ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; આ પ્રયાગ, હે યુધિષ્ઠિર, પવિત્ર અને શુદ્ધ છે.
સ્વરાજ્યં કુરુ રાજેંદ્ર ભ્રાતૃભિઃ સહિતો ભવ
હે રાજાઓના રાજા, તું તારા ભાઈઓ સાથે મળીને રાજ્ય કર.
ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે સ્વર્ગખંડે પ્રયાગમાહાત્મ્યે અષ્ટચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મ પુરાણના સ્વર્ગખંડમાં 'પ્રયાગ મહાત્મ્ય' નામના અઢીચાળીસમા અધ્યાયનો અંત આવ્યો.