કિમર્થમલ્પયોગેન બહુધર્મં પ્રશંસસિ । એતં મે સંશયં બ્રૂહિ યથાદૃષ્ટં યથાશ્રુતમ્
થોડા પ્રયત્નથી મોટું પુણ્ય કેમ વખાણો છો? જે મેં જોયું અને સાંભળ્યું છે તે પ્રમાણે મને આ સંશય દૂર કરો.
માર્કંડેય ઉવાચ- અશ્રદ્ધેયં ન વક્તવ્યં પ્રત્યક્ષમપિ તદ્ભવેત્ । નરસ્ય શ્રદ્દધાનસ્ય પાપોપહતચેતસઃ
માર્કંડેયે કહ્યું: જે માનવામાં ન આવે તે બોલવું જોઈએ નહીં, ભલે તે દેખાતું હોય; કારણ કે પાપગ્રસ્ત મનવાળા માટે શ્રદ્ધા પણ મુશ્કેલ છે.
અશ્રદ્દધાનો હ્યશુચિર્દુર્મતિસ્ત્યક્તમંગલઃ । એતે પાતકિનઃ સર્વે તેનેદં ભાષિતં મયા
જેમાં શ્રદ્ધા નથી, જે અશુદ્ધ છે, દુર્ભાવનાવાળો છે અને દુર્ભાગ્યગ્રસ્ત છે—આ બધા પાપી છે, તેથી મેં આવું કહ્યું છે.
શૃણુ પ્રયાગમાહાત્મ્યં યથાદૃષ્ટં યથાશ્રુતમ્ । પ્રત્યક્ષં ચ પરોક્ષં ચ યથાન્યત્સંભવિષ્યતિ
હવે તમે પ્રયાગનું મહાત્મ્ય સાંભળો, જે મેં જોયું અને સાંભળ્યું છે, તેમજ જે આગળ વર્ણવાશે તે પ્રમાણે પણ.
યથૈવાન્યન્મયા દૃષ્ટં પુરા રાજન્યથાશ્રુતમ્ । શાસ્ત્રં પ્રમાણં કૃત્વા તુ પૂજ્યતે યોગમાત્મનઃ
જે રીતે મેં અગાઉ બીજાઓ પાસેથી જોયું અને સાંભળ્યું છે, અને શાસ્ત્રને આધાર બનાવીને, પોતાના આત્માના યોગનું માન આપવું જોઈએ.
ક્લિશ્યતે ચાપરસ્તત્ર નૈવ યોગમવાપ્નુયાત્ । જન્માંતરસહસ્રેભ્યો યોગો લભ્યેત માનવૈઃ
અહીં બીજો માણસ ઘણો પ્રયત્ન કરે છે છતાં યોગ પ્રાપ્ત કરી શકતો નથી; માનવને તો હજારો જન્મ પછી જ યોગ મળે છે.
યથાયોગસહસ્રેણ યોગો લભ્યેત માનવૈઃ । યસ્તુ સર્વાણિ રત્નાનિ બ્રાહ્મણેભ્યઃ પ્રયચ્છતિ
યોગ માટે હજારો પ્રયત્ન કર્યા પછી માનવને યોગ મળે છે; પણ જે બધા રત્નો બ્રાહ્મણોને આપે છે—
તેન દાનેન દત્તેન યોગો લભ્યેત માનવૈઃ । પ્રયાગે તુ મૃતસ્યેદં સર્વં ભવતિ નાન્યથા
એ દાનથી માનવને યોગ મળે છે; પણ માત્ર પ્રયાગમાં મૃત્યુ પામે ત્યારે જ આ બધું ફળ મળે છે, બીજે ક્યાંય નહીં.
પ્રધાનહેતું વક્ષ્યામિ શ્રદ્દધત્સુ ચ ભારત । યથા સર્વેષુ ભૂતેષુ સર્વત્રૈવ તુ દૃશ્યતે
હવે હું શ્રદ્ધાળુઓને મુખ્ય કારણ કહું છું, હે ભારત; જેમ બધા જીવોમાં, સર્વત્ર, એ જોઈ શકાય છે—
બ્રહ્મ નૈવાસ્તિ વૈ કિંચિદ્યદ્વક્તું ત્વિદમુચ્યતે । યથા સર્વેષુ ભૂતેષુ બ્રહ્મ સર્વત્ર પૂજ્યતે
બ્રહ્મથી અલગ કંઈ નથી, ભલે આ રીતે કહેવાય છે; જેમ બધા જીવોમાં, સર્વત્ર, બ્રહ્મનું પૂજન થાય છે.
એવં સર્વેષુ લોકેષુ પ્રયાગઃ પૂજ્યતે બુધૈઃ । પૂજ્યતે તીર્થરાજસ્ય સત્યમેતદ્યુધિષ્ઠિર
એ જ રીતે, બધા લોકોમાં, પ્રયાગનું વિદ્વાનો પૂજન કરે છે; હે યુધિષ્ઠિર, તીર્થોના રાજા વિશે આ સત્ય છે.
બ્રહ્માપિ સ્મરતે નિત્યં પ્રયાગં તીર્થમુત્તમમ્ । તીર્થરાજમનુપ્રાપ્ય નૈવાન્યત્કિંચિદિચ્છતિ
બ્રહ્મા પણ હંમેશા પ્રયાગ, શ્રેષ્ઠ તીર્થને યાદ કરે છે; જે તીર્થોના રાજા સુધી પહોંચે છે, તેને બીજું કશું ઈચ્છાતું નથી.
કો હિ દેવત્વમાસાદ્ય માનુષત્વં ચિકીર્ષતિ । અનેનૈવાનુમાનેન ત્વં જ્ઞાસ્યસિ યુધિષ્ઠિર
જે દેવત્વ પ્રાપ્ત કરે છે, તે ફરી માનવ બનવું કેમ ઈચ્છે? આ જ રીતે વિચારવાથી, હે યુધિષ્ઠિર, તું સમજશે.
યથા પુણ્યમપુણ્યં વા તથૈવ કથિતં મયા । યુધિષ્ઠિર ઉવાચ- શ્રુતં તદ્યત્ત્વયા પ્રોક્તં વિસ્મિતોઽહં પુનઃ પુનઃ
જે રીતે પુણ્ય અને પાપ મેં સમજાવ્યા છે, એ જ રીતે છે; યુધિષ્ઠિરે કહ્યું: તમે જે કહ્યું તે મેં સાંભળ્યું, અને હું વારંવાર આશ્ચર્યચકિત છું.
કથં યોગેન તત્પ્રાપ્તિઃ સ્વર્ગલોકસ્તુ કર્મણા । તદા ચ લભતે ભોગાન્ગાં ચ તત્કર્મણાં ફલમ્
યોગથી એ પ્રાપ્તિ કેવી રીતે થાય છે, અને કર્મથી સ્વર્ગ કેવી રીતે મળે છે? અને પછી એ કર્મથી ભોગ અને ફળ મળે છે કે કેમ?
તાનિ કર્માણિ પૃચ્છામિ પુનર્યૈઃ પ્રાપ્યતે મહીમ્ । માર્કંડેય ઉવાચ- શૃણુરાજન્મહાબાહો યથોક્તકર્મ્મણા મહી
હું ફરીથી એ કર્મો વિશે પૂછું છું, જેના દ્વારા પૃથ્વી મળે છે; માર્કંડેયે કહ્યું: હે મહાબાહુ રાજા, સાંભળો, જે રીતે જણાવેલા કર્મોથી પૃથ્વી મળે છે.
ગામગ્નિં બ્રાહ્મણં શાસ્ત્રં કાંચનં સલિલં સ્ત્રિયઃ । માતરં પિતરં ચૈવ યો નિંદતિ નરાધિપ
જે માણસ ગાય, અગ્નિ, બ્રાહ્મણ, શાસ્ત્ર, સોનું, પાણી, સ્ત્રીઓ, માતા કે પિતા ની નિંદા કરે છે, હે નરાધિપ—
નૈતેષામૂર્ધ્વગમનમેવમાહ પ્રજાપતિઃ । એવં યોગસ્ય સંપ્રાપ્તિઃ સ્થાનં પરમદુર્લભમ્
એ બધાને ઉપર જવાનો માર્ગ નથી—આવું પ્રજાપતિએ કહ્યું છે; યોગની પ્રાપ્તિ પણ એવી જ છે, એ સ્થાન અત્યંત દુર્લભ છે.
ગચ્છંતિ નરકં ઘોરં યે નરાઃ પાપકારિણઃ । હસ્ત્યશ્વં ગામનડ્વાહં મણિમુક્તાદિ કાંચનમ્
જે લોકો પાપ કરે છે, તેઓ ભયાનક નરકમાં જાય છે; જે હાથી, ઘોડો, ગાય, વાહન, મણિ, મુક્તા, સોનું ચોરી કરે છે—
પરોક્ષં હરતે યસ્તુ પશ્ચાદ્દાનં પ્રયચ્છતિ । ન તે ગચ્છંતિ વૈ સ્વર્ગં દાતારો યત્ર ભોગિનઃ
જે છુપાઈને ચોરી કરે છે અને પછી દાન આપે છે—એવા દાતા સ્વર્ગમાં નથી જતા, જ્યાં ભોગવટાવાળા રહે છે.
અનેન કર્મ્મણા યુક્તાઃ પચ્યંતે નરકેઽધમાઃ । એવં યોગં ચ ધર્મ્મં ચ દાતારં ચ યુધિષ્ઠિર
આવા કર્મમાં જોડાયેલા નીચ લોકો નરકમાં દુઃખ ભોગવે છે; હે યુધિષ્ઠિર, એ રીતે યોગ, ધર્મ અને દાતા સમજાવ્યા.
યથા સત્યમસત્યં વા અસ્તિ નાસ્તીતિ યત્ફલમ્ । નિરુક્તં તુ પ્રવક્ષ્યામિ યથાયં સ્વયમાપ્નુયાત્
સત્ય કે અસત્ય, છે કે નથી, જેવું પણ ફળ મળે છે, હવે હું સ્પષ્ટ રીતે સમજાવું છું કે માણસ એ કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરે છે.
ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે સ્વર્ગખંડે પ્રયાગમાહાત્મ્યે ષટ્ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મ પુરાણના સ્વર્ગ ખંડમાં 'પ્રયાગ મહાત્મ્ય' નામના છલીસમા અધ્યાયનો અંત આવે છે.
માર્કંડેય ઉવાચ- શૃણુ રાજન્પ્રયાગસ્ય માહાત્મ્યં પુનરેવ તુ । નૈમિષં પુષ્કરં ચૈવ ગોતીર્થં સિંધુસાગરમ્
માર્કંડેયએ કહ્યું: રાજા, ફરી એકવાર તું પ્રયાગનું મહાત્મ્ય સાંભળ, તેમજ નૈમિષ, પુષ્કર, ગોતીર્થ અને સિંધુ સાગરનું પણ.
કુરુક્ષેત્રં ગયા ચૈવ ગંગાસાગરમેવ ચ । એતે ચાન્યે ચ બહવો યે ચ પુણ્યાઃ શિલોચ્ચયાઃ
કુરુક્ષેત્ર, ગયા અને ગંગા સાગરનું સંગમ—આ બધાં અને બીજા અનેક પવિત્ર સ્થળો, તેમજ પવિત્ર પથ્થરનાં સમૂહો પણ છે.
દશતીર્થસહસ્રાણિ ત્રિંશત્કોટ્યસ્તથાપરે । પ્રયાગે સંસ્થિતા નિત્યમેવમાહુર્મનીષિણઃ
દસ હજાર તીર્થો અને ત્રીસ કરોડ જેટલા બીજા તીર્થો હંમેશા પ્રયાગમાં સ્થિત છે, એવું વિદ્વાનો કહે છે.
ત્રીણિ ચાપ્યગ્નિકુંડાનિ યેષાં મધ્યે તુ જાહ્નવી । પ્રયાગાદભિનિષ્ક્રાંતા સર્વતીર્થપુરસ્કૃતા
અહીં ત્રણ અગ્નિકુંડ છે, જેના વચ્ચે જાહ્નવી વહે છે; પ્રયાગમાંથી નીકળતી આ ગંગા બધા તીર્થોમાં શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.
તપનસ્ય સુતા દેવી ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતા । ગંગાયમુનયા સાર્ધં સંસ્થિતા લોકભાવિની
તપન દેવની પુત્રી, ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ, ગંગા અને યમુના સાથે પ્રયાગમાં સ્થિત છે અને સર્વ જીવોના કલ્યાણ માટે છે.
ગંગાયમુનયોર્મધ્યે પૃથિવ્યા જઘનં સ્મૃતમ્ । પ્રયાગં રાજશાર્દૂલ કલાં નાર્હંતિ ષોડશીમ્
ગંગા અને યમુના વચ્ચેનું પ્રદેશ પૃથ્વીનું ગર્ભસ્થાન ગણાય છે; રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, પ્રયાગનો સોળમો ભાગ પણ બીજું કશું સરખાવું શક્ય નથી.
તિસ્રઃ કોટ્યોઽર્દ્ધકોટી ચ તીર્થાનાં વાયુરબ્રવીત્ । દિવ્યં ભુવ્યંતરિક્ષે ચ તત્સર્વં જાહ્નવિ સ્મૃતા
ત્રણ કરોડ અને અડધી કરોડ તીર્થો, એવું વાયુએ કહ્યું છે, દૈવી, ભૂમિ પર કે આકાશમાં—આ બધું જ જાહ્નવી ગણાય છે.