તસ્માદ્દ્વિજપદં સાક્ષાત્સર્વતીર્થમયં શુભમ્ । ભજેતાનુદિનં વિદ્વાંસ્તત્ર તીર્થાધિકં ભવેત્
એથી જ, જ્ઞાની માણસે રોજ દ્વિજના પાવન પગનું પૂજન કરવું જોઈએ, કારણ કે એમાં બધાં તીર્થોનું મહાત્મ્ય છે અને ત્યાં તીર્થ કરતાં પણ વધારે પુણ્ય મળે છે.
અશ્વત્થસ્ય તુલસ્યાશ્ચ ગવાં કુર્યાત્પ્રદક્ષિણમ્ । સર્વતીર્થફલંપ્રાપ્ય વિષ્ણુલોકે મહીયતે
જે અશ્વત્થ વૃક્ષ, તુલસી અને ગાયની પ્રદક્ષિણા કરે છે, તે બધાં તીર્થોના ફળને પામે છે અને વિષ્ણુના લોકમાં માન પામે છે.
તસ્માદ્દુષ્કૃતકર્માણિ નાશયેત્તીર્થસેવનાત્ । અન્યથા નરકં યાતિ કર્મ્મભોગાદ્ધિ શામ્યતિ
એથી, તીર્થોની સેવા કરીને પોતાના દુષ્કર્મોનો નાશ કરવો જોઈએ; નહિતર મનુષ્ય નરકમાં જાય છે અને પોતાના કર્મોનું ભોગવે છે.
પાપિનાં નરકે વાસઃ સુકૃતી સ્વર્ગમશ્નુતે । તસ્માત્પુણ્યં નિષેવેત તીર્થં ખલુ વિચક્ષણઃ
પાપી નરકમાં રહે છે અને પુણ્યવાન સ્વર્ગમાં આનંદ મેળવે છે; તેથી બુદ્ધિશાળી માણસે ચોક્કસપણે પુણ્ય અને તીર્થોની સેવા કરવી જોઈએ.
ઋષય ઊચુઃ- શ્રુતાનિ કિલ તીર્થાનિ સમાહાત્મ્યાનિ સુવ્રત । ઇદાનીં શ્રોતુમિચ્છામઃ પ્રયાગસ્ય વિશેષકમ્
ઋષિઓએ કહ્યું: હે સદ્ગુણવંત, તીર્થો અને તેમનું મહાત્મ્ય અમે સાંભળ્યું છે; હવે અમને પ્રયાગ વિશે વિશેષ રીતે સાંભળવાની ઇચ્છા છે.
પ્રયાગં તુ પુરા પ્રોક્તં સંક્ષેપાત્સૂત યત્ત્વયા । વિશેષાચ્છ્રોતુમિચ્છામઃ સૂત નઃ કથ્યતામિતિ
પ્રયાગનું નામ તમે અગાઉ સંક્ષિપ્તમાં લીધું હતું, હે સૂત; હવે અમને એનું વિશેષ વર્ણન સાંભળવું છે, કૃપા કરીને અમને કહો.
સૂત ઉવાચ- સાધુ પૃષ્ટં મહાભાગાઃ પ્રયાગં પ્રતિ સુવ્રતાઃ । હંતાહં તત્પ્રવક્ષ્યામિ પ્રયાગસ્યોપવર્ણનમ્
સૂતાએ કહ્યું: હે મહાનુભાવો, તમે પ્રયાગ વિશે જે પ્રશ્ન કર્યો તે બહુ સરસ છે, હે સદ્ગુણીઓ, હવે હું પ્રયાગનું વર્ણન કરું છું.
માર્કંડેયેન કથિતં યત્પુરા પાંડુસૂનવે । ભારતે તુ યદા વૃત્તે પ્રાપ્તરાજ્યે પૃથાસુતે
જે વાર્તા માર્કંડેયે પહેલાં પાંડુના પુત્રને કહી હતી, જ્યારે મહાભારતમાં ઘટનાઓ બની ગઈ અને પૃથા પુત્રે રાજ્ય પ્રાપ્ત કર્યું હતું.
એતસ્મિન્નંતરે રાજા કુંતીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ । ભ્રાતૃશોકેન સંતપ્તઃ ચિંતયંસ્તુ પુનઃ પુનઃ
એ સમયે કુંતીપુત્ર યુધિષ્ઠિર રાજા, ભાઈઓના શોકથી દુઃખી થઈને વારંવાર વિચારતો રહ્યો.
આસીદ્દુર્યોધનો રાજા એકાદશચમૂપતિઃ । અસ્માન્સંતપ્ય બહુશઃ સર્વે તે નિધનં ગતાઃ
દુર્યોધન રાજા હતો, એ ગ्यारહ સેના નો અધિપતિ હતો; તેણે અમને ઘણીવાર દુઃખ આપ્યું, અને હવે એ બધા મૃત્યુ પામ્યા છે.
વાસુદેવં સમાશ્રિત્ય પંચશેષાસ્તુ પાંડવાઃ । કથં દ્રોણં ચ ભીષ્મં ચ કર્ણં ચૈવ મહાબલમ્
પાંચ બચેલા પાંડવો વાસુદેવ પર આધાર રાખીને વિચારી રહ્યા હતા કે કેવી રીતે તેમણે દ્રોણ, ભીષ્મ અને મહાબલી કર્ણને માર્યા.
દુર્યોધનં ચ રાજાનં ભ્રાતૃપુત્રસમન્વિતમ્ । રાજાનો નિહતાઃ સર્વે યે ચાન્યે શૂરમાનિનઃ
અને દુર્યોધન રાજા, જે પોતાના ભાઈઓ અને પુત્રો સાથે હતો; બધા રાજાઓ માર્યા ગયા, અને બીજા પણ, જેમને પોતાનાં શૌર્યનો ગર્વ હતો.
વિના રાજ્યેન કર્તવ્યં કિં ભોગૈર્જીવિતેનવા । ધિક્કષ્ટમિતિ સંચિંત્ય રાજા વિહ્વલતાં ગતઃ
રાજ્ય વગર શું કરવું? કે ભોગો કે જીવનથી શું લાભ? 'હાય, કેટલું દુઃખદ છે!' એમ વિચારીને રાજા ખૂબ જ વ્યાકુળ થઈ ગયો.
નિશ્ચેષ્ટોઽથ નિરુત્સાહઃ કિં ચિત્તિષ્ઠત્યધોમુખઃ । લબ્ધસંજ્ઞો યદા રાજા ચિંતયાનઃ પુનઃ પુનઃ
એ પછી રાજા નિષ્ક્રિય અને નિરાશ થઈને, માથું ઝુકાવીને બેઠો રહ્યો; જ્યારે રાજાને જ્ઞાન આવ્યું, ત્યારે ફરી ફરી વિચારતો રહ્યો.
કં ચરે વિધિના યોગં નિયમં તીર્થમેવ વા । યેનાહં શીઘ્રમામુચ્યે મહાપાતકકિલ્બિષાત્
કયા ઉપાયથી હું યોગ, નિયમ કે તીર્થયાત્રા કરું, જેથી હું જલદી મોટા પાપના બોજથી મુક્ત થઈ શકું?
યત્ર સ્નાત્વા નરો યાતિ વિષ્ણુલોકમનુત્તમમ્ । કથં પૃચ્છામિ વૈ કૃષ્ણં યેનેદં કારિતં મહત્
ક્યાં એવું તીર્થ છે, જ્યાં સ્નાન કરીને મનુષ્યને સર્વોત્તમ વિષ્ણુ લોક મળે? અને કેવી રીતે હું કૃષ્ણને પૂછું, જેમણે આ મહાન કાર્ય કર્યું?
ધૃતરાષ્ટ્રં કથં પૃચ્છે યસ્ય પુત્રશતં હતમ્ । વ્યાસં કથમહં પૃચ્છે યસ્ય ગોત્રક્ષયઃ કૃતઃ
કેમ હું ધૃતરાષ્ટ્રને પૂછું, જેના સો પુત્રો માર્યા ગયા? કેમ હું વ્યાસને પૂછું, જેના કુળનો નાશ થયો?
એવં વૈક્લવ્યમાપન્નો ધર્મપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ । રુદંતઃ પાંડવાઃ સર્વે ભ્રાતૃશોકપરિપ્લુતાઃ
આ રીતે ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર અને બધા પાંડવો ભાઈઓના શોકમાં ગરકાવ થઈ રડવા લાગ્યા.
યે ચ તત્ર મહાત્માનઃ સમેતાઃ પાંડવાશ્રિતાઃ । કુંતી ચ દ્રૌપદી ચૈવ યે ચ તત્ર સમાગતાઃ
ત્યાં ભેગા થયેલા મહાન આત્માઓ, પાંડવોને આશ્રય આપનારા, કુંતી, દ્રૌપદી અને બીજા બધા પણ ત્યાં હાજર હતા.
ભૂમૌ નિપતિતાઃ સર્વે રોદમાનાઃ સમંતતઃ । વારાણસ્યાં તુ માર્કંડસ્તેન જ્ઞાતો યુધિષ્ઠરઃ
બધા જમીન પર પડીને, ચારેય બાજુ રડવા લાગ્યા; અને વારાણસીમાં માર્કંડેયે યુધિષ્ઠિરની સ્થિતિ જાણીને,
યથાવિક્લવમાપન્નો રોદમાનઃ સુદુઃખિતઃ । અચિરેણૈવ કાલેન માર્કંડસ્તુ મહાતપાઃ
જેમણે તેને ખૂબ જ વ્યથિત, રડતો અને દુઃખી જોયો, થોડા જ સમયમાં મહાતપસ્વી માર્કંડેયે,
હસ્તિનાપુર સંપ્રાપ્તો રાજદ્વારે સ તિષ્ઠતિ । દ્વારપાલોઽપિ તં દૃષ્ટ્વા રાજ્ઞઃ કથિતવાન્દ્રુતમ્
હસ્તિનાપુર પહોંચીને રાજમહેલના દ્વારે ઊભા રહ્યા; દ્વારપાળે તેમને જોઈને તરત જ રાજાને જાણ કરી.
ત્વાં દ્રષ્ટુકામો માર્કંડો દ્વારે તિષ્ઠત્યસૌ મુનિઃ । ત્વરિતો ધર્મપુત્રસ્તુ દ્વારમેત્યાહ તત્પરઃ
માર્કંડેયે તમને મળવા ઈચ્છા રાખી છે, એ મુનિ દ્વારે ઊભા છે; ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર ઉત્સાહપૂર્વક તરત જ દ્વારે ગયા અને શ્રદ્ધાથી મળ્યા.
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ- સ્વાગતં તે મહાપ્રાજ્ઞ સ્વાગતં તે મહામુને । અદ્ય મે સફલં જન્મ અદ્ય મે પાવિતં કુલમ્
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું: હે મહાજ્ઞાની, તમારું સ્વાગત છે, હે મહામુનિ, તમારું સ્વાગત છે; આજે મારું જન્મ સફળ થયું, આજે મારું કુળ પવિત્ર થયું.
અદ્ય મે પિતરસ્તૃપ્તાસ્ત્વયિ દૃષ્ટે મહામુને । સિંહાસન ઉપસ્થાપ્ય પાદશૌચાર્ચનાદિભિઃ
આજે, મહાન મુનિ, આપને જોઈને મારા પૂર્વજો તૃપ્ત થયા છે; આપને સન્માનપૂર્વક આસન આપી, પગ ધોઈને અને અન્ય વિધિઓથી આપનું પૂજન કર્યું છે.
યુધિષ્ઠિરો મહાત્મા વૈ પૂજયામાસ તં મુનિમ્ । તતસ્તમૂચે માર્કણ્ડઃ પૂજિતોઽહં ત્વયા વિભો
મહાત્મા યુધિષ્ઠિરે એ મુનિનું પૂજન કર્યું; પછી માર્કંડેયે કહ્યું: 'પ્રભુ, આપના દ્વારા મને યોગ્ય સન્માન મળ્યું છે.'
આખ્યાહિ ત્વરિતો રાજન્કિમર્થં ત્વરિતં ત્વયા । કેન વા વિક્લવીભૂતઃ કથયસ્વ મમાગ્રતઃ
રાજા, જલ્દી કહો કે આપને આવી ઉતાવળ શા માટે છે; અને કઈ વાતથી આપ ચિંતિત છો—મારા સામે સ્પષ્ટ કહો.
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ- અસ્માકં ચૈવ યદ્વૃત્તં રાજ્યસ્યાર્થે મહામુને । એતત્સર્વં વિદિત્વા તુ ભગવાનિહ ચાગતઃ
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું: મહામુનિ, રાજ્ય માટે અમારે જે કંઈ બન્યું, એ બધું આપ જાણો છો; આ બધું જાણી ને, ભગવાન, આપ અહીં આવ્યા છો.
માર્કંડેય ઉવાચ- શૃણુ રાજન્મહાબાહો યત્ર ધર્મો વ્યવસ્થિતઃ । નૈવ દૃષ્ટં રણે પાપં યુધ્યમાનસ્ય ધીમતઃ
માર્કંડેયે કહ્યું: રાજા, મહાબાહુ, સાંભળો—જ્યાં ધર્મ સ્થિર છે, ત્યાં બુદ્ધિપૂર્વક યુદ્ધ કરનારને યુદ્ધમાં પાપ લાગતું નથી.
કિં પુના રાજધર્મેણ ક્ષત્રિયસ્ય વિશેષતઃ । તદેવં હૃદયે કૃત્વા તસ્માત્પાપં ન ચિંતયેત્
ખાસ કરીને રાજધર્મમાં, ક્ષત્રિય માટે તો એ વાત વધુ સાચી છે; આ વાત હૃદયમાં રાખીને, પાપની ચિંતા ન કરો.