મેરુશૃંગે પુરા દેવમીશાનં ત્રિપુરદ્વિષમ્ । દેવાસનગતા દેવી મહાદેવમપૃચ્છત
પહેલાં, મેરુ પર્વતની ચોટી પર, દેવી દેવતાઓની વચ્ચે બેઠી હતી અને મહાદેવ, ત્રિપુરના શત્રુને, પ્રશ્ન કર્યો.
દેવ્યુવાચ-। દેવદેવ મહાદેવ ભક્તાનામાર્તિનાશન । કથં ત્વાં પુરુષો દેવમચિરાદેવ પશ્યતિ
દેવી બોલી: હે દેવોના દેવ, મહાદેવ, ભક્તોના દુઃખ દૂર કરનાર, કોઈ મનુષ્ય તમને ઝડપથી કેવી રીતે દર્શન કરી શકે?
સાંખ્યયોગસ્તથા ધ્યાનં કર્મયોગોઽથ વૈદિકઃ । આયાસબહુલા લોકે યાનિ ચાન્યાનિ શંકર
સાંખ્યયોગ, ધ્યાન, કર્મયોગ અને વૈદિક કર્મો—આ બધું, હે શંકર, દુનિયામાં બહુ મહેનત ભર્યું છે.
યેન વિશ્રાંતચિત્તાનાં યોગિનાં કર્મિણામપિ । દૃશ્યો હિ ભગવાન્સૂક્ષ્મઃ સર્વેષામથ દેહિનામ્
કયા ઉપાયથી—even યોગીઓ અને કર્મીઓ, જેમનું મન શાંત થયું છે—અને બધા શરીરધારી, એ સુક્ષ્મ ભગવાનને જોઈ શકે છે?
એતદ્ગુહ્યતમં જ્ઞાનં ગૂઢં શક્રાદિસેવિતમ્ । હિતાય સર્વભૂતાનાં બ્રૂહિ કામાગ્નિનાશનમ્
આ સૌથી ગુપ્ત જ્ઞાન છે, જે ઇન્દ્રાદિકે પણ ગુપ્ત રાખ્યું છે; સર્વ જીવોના કલ્યાણ માટે, કામના અગ્નિને નાશ કરનાર એ જ્ઞાન કહો.
ઈશ્વર ઉવાચ-। અવાચ્યમત્ર વિજ્ઞાનં જ્ઞાનમજ્ઞૈર્બહિષ્કૃતમ્ । વક્ષ્યે તવ યથાતત્ત્વં યદુક્તં પરમર્ષિભિઃ
ઈશ્વરે કહ્યું: આ જ્ઞાન અહીં કહેવાનું યોગ્ય નથી; અજ્ઞાનીઓએ તેને ત્યજી દીધું છે. છતાં, હું તને સાચું કહું છું, જે મહર્ષિઓએ કહ્યું છે.
પરં ગુહ્યતમં ક્ષેત્રં મમ વારાણસી પુરી । સર્વેષામેવ ભૂતાનાં સંસારાર્ણવતારિણી
મારી વારાણસી નગરી સર્વોત્તમ અને સૌથી ગુપ્ત તીર્થ છે; એ બધા જીવોને સંસારના મહાસાગર પાર ઉતારે છે.
તત્ર ભક્ત્યા મહાદેવિ મદીયં વ્રતમાસ્થિતાઃ । નિવસંતિ મહાત્માનઃ પરં નિયમમાસ્થિતાઃ
હે મહાદેવી, ત્યાં જે ભક્તિપૂર્વક, મારા વ્રત અને શ્રેષ્ઠ નિયમ પાળીને રહે છે, એ મહાન આત્માઓ છે.
ઉત્તમં સર્વતીર્થાનાં સ્થાનાનામુત્તમં ચ યત્ । જ્ઞાનાનામુત્તમં જ્ઞાનમવિમુક્તં પરં મમ
બધા પવિત્ર તીર્થોમાંથી આ સર્વોપરી છે, બધા સ્થાનોમાં શ્રેષ્ઠ છે, અને બધાં જ્ઞાનોમાંથી આ જ્ઞાન સર્વોચ્ચ છે—અવિમુક્ત એ મારું પરમ સ્થાન છે.
સ્થાનાંતર પવિત્રાણિ તીર્થાન્યાયતનાનિ ચ । શ્મશાનસંસ્થિતાન્યેવ દિવ્યભૂમિગતાનિ ચ
બીજા બધા પવિત્ર સ્થાન, તીર્થો અને મંદિરો—even સ્મશાનમાં કે દિવ્ય ભૂમિ પર આવેલા—even એ બધાં પણ છે.
ભૂર્લોકે નૈવ સંલગ્નમંતરિક્ષે મમાલયમ્ । અમુક્તાસ્તત્ર પશ્યંતિ મુક્તાઃ પશ્યંતિ ચેતસા
મારું નિવાસ neither ભૂલોકમાં જોડાયેલું છે, neither આકાશમાં; જે મુક્ત નથી તેઓ માત્ર ત્યાં જ જુએ છે, પણ જે મુક્ત છે તેઓ મનથી મને જુએ છે.
શ્મશાનમેતદ્વિખ્યાતમવિમુક્તમિતિ શ્રુતમ્ । કાલો ભૂત્વા જગદિદં સંહરામ્યત્ર સુંદરિ
આ સ્મશાન અવિમુક્ત તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, એવું સાંભળવામાં આવે છે; સુન્દરી, અહીં હું સમય બનીને આખા જગતને સંહારું છું.
દેવીદં સર્વગુહ્યાનાં સ્થાનં પ્રિયતરં મમ । મદ્ભક્તાસ્તત્ર ગચ્છંતિ મામેવ પ્રવિશંતિ ચ
હે દેવી, બધા ગુપ્ત સ્થાનોમાંથી આ મારું સૌથી પ્રિય સ્થાન છે; મારા ભક્તો જે અહીં આવે છે, તેઓ સીધા મને જ પ્રાપ્ત કરે છે.
દત્તં જપ્તં હુતં ચેષ્ટં તપસ્તપ્તં કૃતં ચ યત્ । ધ્યાનમધ્યયનં જ્ઞાનં સર્વં તત્રાક્ષયં ભવેત્
અહીં જે કંઈ દાન, જપ, હવન, ઉપાસના, તપ કે સાધના થાય છે, અને જે ધ્યાન, અધ્યયન કે જ્ઞાન મળે છે—આ બધું અવિનાશી બની જાય છે.
જન્માંતરસહસ્રેષુ યત્પાપં પૂર્વસંચિતમ્ । અવિમુક્તં પ્રવિષ્ટસ્ય તત્સર્વં વ્રજતિ ક્ષયમ્
અવિમુક્તમાં પ્રવેશનાર વ્યક્તિના હજારો જન્મોના એકઠા થયેલા બધા પાપો નાશ પામે છે.
બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ચ વર્ણસંકરાઃ । સ્ત્રિયો મ્લેચ્છાશ્ચ યે ચાન્યે સંકીર્ણાઃ પાપયોનયઃ
બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર, મિશ્ર જાતિઓ, સ્ત્રીઓ, વિદેશી અને અન્ય પાપી યોનિમાં જન્મેલા લોકો—
કીટાઃ પિપીલિકાશ્ચૈવ યે ચાન્યે મૃગપક્ષિણઃ । કાલેન નિધનં પ્રાપ્તા અવિમુક્તે વરાનને
કીડા, પિપળિયા અને બીજા બધા પ્રાણી અને પક્ષીઓ, હે સુંદર મુખવાળી, જે અવિમુક્તમાં મૃત્યુ પામે છે—
ચંદ્રાર્દ્ધમૌલયસ્ત્ર્યક્ષા મહાવૃષભવાહનાઃ । શિવે મમ પુરે દેવિ જાયંતે તત્ર માનવાઃ
જે લોકો મારા શહેરમાં જન્મે છે, હે દેવી—જ્યાં ચંદ્રમૌળી, ત્રિનેત્ર અને મહાવૃષભ પર આરૂઢ શિવ વસે છે—તેઓ માનવજાતિના કહેવાય છે.
નાવિમુક્તે મૃતઃ કશ્ચિન્નરકં યાતિ કિલ્બિષી । ઈશ્વરાનુગૃહીતા હિ સર્વે યાંતિ પરાં ગતિમ્
અવિમુક્તમાં મૃત્યુ પામનાર—even પાપી હોય તો પણ—નરકમાં નથી જતો; બધા પર ભગવાનની કૃપા થાય છે અને તેઓ પરમ ગતિને પામે છે.
મોક્ષં સુદુર્લ્લભં મત્વા સંસારં ચાતિભીષણમ્ । અશ્મના ચરણૌ ભંક્ત્વા વારાણસ્યાં વસેન્નરઃ
મોક્ષ બહુ દુર્લભ છે અને સંસાર બહુ ભયાનક છે—એવું માનીને માણસે પથ્થરથી પગ તોડી નાખવા જોઈએ અને વારાણસીમાં જ રહેવું જોઈએ.
દુર્લ્લભા તપસા ચાપિ મૃતસ્ય પરમેશ્વરિ । યત્ર તત્ર વિપન્નસ્ય ગતિઃ સંસારમોક્ષણી
હે પરમેશ્વરી, તપસ્યા કરીને પણ મૃત્યુ પામેલા માટે એ ગતિ દુર્લભ છે; જ્યાં પણ મૃત્યુ થાય, ત્યાંથી સંસારથી મુક્તિ મળે છે.
પ્રસાદાજ્જાયતે સમ્યક્મમ શૈલેંદ્રનંદિનિ । અપ્રવૃદ્ધા ન પશ્યંતિ મમ માયાવિમોહિતાઃ
મારી કૃપાથી જ, હે શૈલપુત્રી, એ સાચે પ્રાપ્ત થાય છે; જેનું અંતઃકરણ પક્વ નથી, તેઓ મારી માયાથી મોહિત થઈને મને જોઈ શકતા નથી.
વિણ્મૂત્રરેતસાં મધ્યે તે વસંતિ પુનઃ પુનઃ । હન્યમાનોઽપિ યો વિદ્વાન્વસેદ્વિઘ્નશતૈરપિ
મળમૂત્ર અને બીજ વચ્ચે repeatedly રહેવું પડે છે; છતાં, જે વિદ્વાન છે, તે સો વિઘ્ન આવે તો પણ ત્યાં જ રહેવું જોઈએ.
સ યાતિ પરમં સ્થાનં યત્ર ગત્વા ન શોચતિ । જન્મમૃત્યુજરામુક્તં પરં યાંતિ શિવાલયમ્
એ વ્યક્તિ સર્વોચ્ચ સ્થાન પામે છે, જ્યાં જઈને ફરી દુઃખ નથી રહેતું; જન્મ, મૃત્યુ અને વૃદ્ધાપાથી મુક્ત થઈને, એ શિવના ધામે પહોંચે છે.
અપુનર્મરણાનાં હિ સા ગતિર્મોક્ષકાંક્ષિણામ્ । યાં પ્રાપ્ય કૃતકૃત્યઃ સ્યાદિતિ મન્યંતિ પંડિતાઃ
એ જ અવસ્થા છે, જ્યાં ફરી મૃત્યુ થતું નથી—મોક્ષ ઇચ્છનારની પરમ ગતિ; એ પ્રાપ્ત થયા પછી બધું પુરું થાય છે—એવું જ્ઞાની લોકો માને છે.
ન દાનૈર્ન તપોભિશ્ચ ન યજ્ઞૈર્નાપિ વિદ્યયા । પ્રાપ્યતે ગતિરુત્કૃષ્ટા યાવિમુક્તે તુ લભ્યતે
દાન, તપ, યજ્ઞ કે જ્ઞાનથી એ ઉત્તમ ગતિ મળતી નથી; પણ અવિમુક્તમાં એ સરળતાથી મળે છે.
નાનાવર્ણા વિવર્ણાશ્ચ ચાંડાલાદ્યા જુગુપ્સિતાઃ । કિલ્બિષૈઃ પૂર્ણદેહાશ્ચ વિશિષ્ટૈઃ પાતકૈસ્તથા
ભિન્ન-ભિન્ન રંગવાળાં, રંગ વિના, અને ચાંડાળ વગેરે તિરસ્કૃત લોકો, જેમના શરીર પાપોથી ભરેલા છે અને મોટા દુષ્કર્મોથી દાગદાર છે—
ભેષજં પરમં તેષામવિમુક્તં વિદુર્બુધાઃ । અવિમુક્તં પરં જ્ઞાનમવિમુક્તં પરં પદમ્
એવા બધાને માટે, વિદ્વાનો અવિમુક્તને સર્વોત્તમ ઔષધિ માને છે; અવિમુક્ત સર્વોચ્ચ જ્ઞાન છે, અવિમુક્ત સર્વોત્તમ અવસ્થા છે.
અવિમુક્તં પરં તત્ત્વમવિમુક્તં પરં શિવમ્ । કૃત્વા વૈ નૈષ્ઠિકીં દીક્ષામવિમુક્તે વસંતિ યે
અવિમુક્ત સર્વોચ્ચ તત્વ છે, અવિમુક્ત સર્વોત્તમ કલ્યાણ છે; જે લોકો દૃઢ દીક્ષા લઈને અવિમુક્તમાં વસે છે—
તેષાં તત્પરમં જ્ઞાનં દદામ્યંતે પરં પદમ્ । પ્રયાગં નૈમિષારણ્યં શ્રીશૈલોઽથ મહાબલમ્
એવાં લોકોને હું પરમ જ્ઞાન આપું છું અને અંતે સર્વોચ્ચ અવસ્થા પ્રાપ્ત કરાવું છું. પ્રયાગ, નૈમિષારણ્ય, શ્રીશૈલ અને મહાબલ,