અશ્વમેધમવાપ્નોતિ સ્વર્ગલોકં ચ ગચ્છતિ । યમુનાપ્રભવં ગચ્છેત્સમુપસ્પૃશ્ય યામુનમ્
ત્યાં અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે છે અને સ્વર્ગલોકમાં જવામાં આવે છે; પછી, યમુનાના ઉદ્ગમ પર જઈને યમુનાનું જળ સ્પર્શવું જોઈએ.
અશ્વમેધફલં લબ્ધ્વા બ્રહ્મલોકે મહીયતે । દર્વીસંક્રમણં પ્રાપ્ય તીર્થં ત્રૈલોક્યવિશ્રુતમ્
અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મેળવીને, બ્રહ્માના લોકમાં માન મળે છે; પછી, ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ એવા દર્શનિય તીર્થ દર્શન કરવા જાય છે.
અશ્વમેધમવાપ્નોતિ સ્વર્ગલોકં ચ ગચ્છતિ । સિંધોશ્ચ પ્રભવં ગત્વા સિદ્ધગંધર્વસેવિતમ્
ત્યાં અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે છે અને સ્વર્ગલોકમાં જવામાં આવે છે; પછી, સિંધુના ઉદ્ગમ પર જઈને, જ્યાં સિદ્ધ અને ગંધર્વ સેવા કરે છે,
તત્રોષ્ય રજનીઃ પંચ દદ્યાદ્બહુસુવર્ણકમ્ । અથ દેવીં સમાસાદ્ય નરઃ પરમદુર્ગમામ્
ત્યાં પાંચ રાત રોકાઈ અને ઘણું સોનુ દાન આપવું જોઈએ; પછી, અત્યંત દુર્ગમ દેવીને મળવું જોઈએ.
અશ્વમેધમવાપ્નોતિ ગચ્છેચ્ચૌશનસીં ગતિમ્ । ઋષિકુલ્યાં સમાસાદ્ય વસિષ્ઠં ચૈવ ભારત
ત્યાં અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે છે અને ઔશનસી માર્ગે જવામાં આવે છે; પછી ઋષિકુલ્યા અને વશિષ્ઠને પ્રાપ્ત કરીને, હે ભારત,
વસિષ્ઠં સમતિક્રમ્ય સર્વે વર્ણા દ્વિજાતયઃ । ઋષિકુલ્યાં નરઃ સ્નાત્વા ઋષિલોકં પ્રપદ્યતે
વશિષ્ઠને પસાર કરીને, સર્વ વર્ણના દ્વિજોએ ઋષિકુલ્યા પર સ્નાન કરવું; એથી મનુષ્ય ઋષિ લોકને પ્રાપ્ત કરે છે.
યદિ તત્ર વસેન્માસં શાકાહારો નરાધિપ । ભૃગુતુંગં સમાસાદ્ય વાજિમેધફલં લભેત્
હે રાજા, જો ત્યાં એક મહિનો શાકાહાર કરીને રહે, તો ભૃગુતુંગ પહોંચીને, વાજપેય યજ્ઞનું ફળ મળે છે.
ગત્વા વીરપ્રમોક્ષં ચ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે । કાર્તિકમાઘયોશ્ચૈવ તીર્થમાસાદ્ય દુર્લભમ્
વીરપ્રમોચન જઈને, સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે; અને, કાર્તિક તથા માઘના દુર્લભ તીર્થમાં,
અગ્નિષ્ટોમાતિરાત્રાભ્યાં ફલં પ્રાપ્નોતિ પુણ્યકૃત્ । તતઃ સંધ્યાં સમાસાદ્ય વિદ્યાતીર્થમનુત્તમમ્
પુણ્યકર્મી અગ્નિષ્ઠોમ અને અતિરાત્ર યજ્ઞનું ફળ મેળવે છે; પછી સંધ્યા નામના શ્રેષ્ઠ તીર્થ પર પહોંચે છે.
ઉપસ્પૃશેત્સ વિદ્યાનાં સર્વાસાં પારગો ભવેત્ । મહાશ્રમે વસેદ્રાત્રિં સર્વપાપપ્રમોચને
ત્યાં જળ સ્પર્શે તો સર્વ વિદ્યા પ્રાપ્ત થાય છે; મહાશ્રમમાં એક રાત રોકાય તો સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે.
એકકાલં નિરાહારો લોકાન્સંવસતે શુભાન્ । ષષ્ઠકાલોપવાસેન માસમુષ્ય મહાલયે
એક વખત ઉપવાસ રાખીને, તે શુભ લોકોમાં વસે છે. મહાપ્રલયના સમયે, છઠ્ઠા દિવસે ઉપવાસ રાખવાથી, તેને ત્યાં એક મહિનો રહેવાનો લાભ મળે છે.
તીર્ણસ્તારયતે જંતૂન્દશપૂર્વાન્દશાપરાન્ । દૃષ્ટ્વા માહેશ્વરં પુણ્યં પરં સુરનમસ્કૃતમ્
પાર ઉતરી ગયા પછી, તે દસ પૂર્વજ અને દસ અનુગામી જીવોને પણ પાર ઉતારે છે. મહાદેવના પવિત્ર તીર્થને, દેવતાઓએ પણ નમસ્કાર કરેલું છે, તેને જોવાથી સર્વોત્તમ પુણ્ય મળે છે.
કૃતાર્થઃ સર્વકૃત્યેષુ ન શોચેન્મરણં ક્વચિત્ । સર્વપાપવિશુદ્ધાત્મા વિંદ્યાદ્બહુસુવર્ણકમ્
જે વ્યક્તિએ પોતાના બધા કર્મ પૂર્ણ કર્યા હોય, તેને ક્યારેય મૃત્યુ માટે દુઃખ કરવું જોઈએ નહીં. સર્વ પાપોથી શુદ્ધ થયેલા મનથી, તેને ઘણું સોનુ મળે છે.
અથ વેતસિકાં ગચ્છેત્પિતામહનિષેવિતામ્ । અશ્વમેધમવાપ્નોતિ ગતિં ચ પરમાં વ્રજેત્
પછી, જે વેતસિકા તીર્થ પર જાય છે, જે પિતામહે પૂજ્યું છે, તેને અશ્વમેઘ યજ્ઞનું ફળ મળે છે અને તે ઉત્તમ ગતિને પ્રાપ્ત કરે છે.
અથ સુંદરિકાં તીર્થં પ્રાપ્ય સિદ્ધનિષેવિતામ્ । રૂપસ્ય ભાગી ભવતિ દૃષ્ટમેતત્પુરાતનૈઃ
પછી, સુન્દરીકા તીર્થ પર પહોંચીને, જ્યાં સિદ્ધો રહે છે, તે સુંદરતા પામે છે, જેમ પ્રાચીન લોકોએ જોયું છે.
તતો બ્રાહ્મણિકાં ગત્વા બ્રહ્મચારી સમાહિતઃ । પદ્મવર્ણેન યાનેન બ્રહ્મલોકં પ્રપદ્યતે
પછી, બ્રાહ્મણિકા તીર્થ પર જઈ, બ્રહ્મચારી અને એકાગ્ર મનથી, કમળ જેવું તેજસ્વી વાહન પામી, તે બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત કરે છે.
તતશ્ચ નૈમિષં ગચ્છેત્પુણ્યં દ્વિજનિષેવિતમ્ । તત્ર નિત્યં નિવસતિ બ્રહ્મા દેવગણૈઃ સહ
પછી, તે નૈમિષ તીર્થ પર જાય, જ્યાં દ્વિજોએ પૂજ્યું છે. ત્યાં, બ્રહ્મા દેવતાઓ સાથે હંમેશા વસે છે.
નૈમિષં પ્રાર્થયાનસ્ય પાપસ્યાર્દ્ધં પ્રણશ્યતિ । પ્રવિષ્ટમાનસ્તુ નરઃ સર્વપાપાત્પ્રમુચ્યતે
જે નૈમિષની ઇચ્છા રાખે છે, તેના અડધા પાપ નાશ પામે છે. પણ જે ત્યાં પ્રવેશે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ- વારાણસ્યાશ્ચ માહાત્મ્યં સંક્ષેપાત્કથિતં ત્વયા । વિસ્તરેણ મુને બ્રૂહિ તદા પ્રીણાતિ મે મનઃ
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું: તમે વારાણસીનું મહાત્મ્ય સંક્ષેપમાં કહ્યું છે; હે મુનિ, હવે એ મને વિગતે કહો, કેમ કે એ સાંભળીને મારું મન આનંદિત થાય છે.
નારદ ઉવાચ-। અત્રેતિહાસં વક્ષ્યામિ વારાણસ્યા ગુણાશ્રયમ્ । યસ્ય શ્રવણમાત્રેણ મુચ્યતે બ્રહ્મહત્યયા
નારદે કહ્યું: અહીં હું એક પ્રાચીન વાર્તા કહું છું, જે વારાણસીના ગુણોનું મૂળ છે; એ માત્ર સાંભળવાથી પણ બ્રાહ્મણ હત્યાના પાપથી મુક્તિ મળે છે.
મેરુશૃંગે પુરા દેવમીશાનં ત્રિપુરદ્વિષમ્ । દેવાસનગતા દેવી મહાદેવમપૃચ્છત
પહેલાં, મેરુ પર્વતની ચોટી પર, દેવી દેવતાઓની વચ્ચે બેઠી હતી અને મહાદેવ, ત્રિપુરના શત્રુને, પ્રશ્ન કર્યો.
દેવ્યુવાચ-। દેવદેવ મહાદેવ ભક્તાનામાર્તિનાશન । કથં ત્વાં પુરુષો દેવમચિરાદેવ પશ્યતિ
દેવી બોલી: હે દેવોના દેવ, મહાદેવ, ભક્તોના દુઃખ દૂર કરનાર, કોઈ મનુષ્ય તમને ઝડપથી કેવી રીતે દર્શન કરી શકે?
સાંખ્યયોગસ્તથા ધ્યાનં કર્મયોગોઽથ વૈદિકઃ । આયાસબહુલા લોકે યાનિ ચાન્યાનિ શંકર
સાંખ્યયોગ, ધ્યાન, કર્મયોગ અને વૈદિક કર્મો—આ બધું, હે શંકર, દુનિયામાં બહુ મહેનત ભર્યું છે.
યેન વિશ્રાંતચિત્તાનાં યોગિનાં કર્મિણામપિ । દૃશ્યો હિ ભગવાન્સૂક્ષ્મઃ સર્વેષામથ દેહિનામ્
કયા ઉપાયથી—even યોગીઓ અને કર્મીઓ, જેમનું મન શાંત થયું છે—અને બધા શરીરધારી, એ સુક્ષ્મ ભગવાનને જોઈ શકે છે?
એતદ્ગુહ્યતમં જ્ઞાનં ગૂઢં શક્રાદિસેવિતમ્ । હિતાય સર્વભૂતાનાં બ્રૂહિ કામાગ્નિનાશનમ્
આ સૌથી ગુપ્ત જ્ઞાન છે, જે ઇન્દ્રાદિકે પણ ગુપ્ત રાખ્યું છે; સર્વ જીવોના કલ્યાણ માટે, કામના અગ્નિને નાશ કરનાર એ જ્ઞાન કહો.
ઈશ્વર ઉવાચ-। અવાચ્યમત્ર વિજ્ઞાનં જ્ઞાનમજ્ઞૈર્બહિષ્કૃતમ્ । વક્ષ્યે તવ યથાતત્ત્વં યદુક્તં પરમર્ષિભિઃ
ઈશ્વરે કહ્યું: આ જ્ઞાન અહીં કહેવાનું યોગ્ય નથી; અજ્ઞાનીઓએ તેને ત્યજી દીધું છે. છતાં, હું તને સાચું કહું છું, જે મહર્ષિઓએ કહ્યું છે.
પરં ગુહ્યતમં ક્ષેત્રં મમ વારાણસી પુરી । સર્વેષામેવ ભૂતાનાં સંસારાર્ણવતારિણી
મારી વારાણસી નગરી સર્વોત્તમ અને સૌથી ગુપ્ત તીર્થ છે; એ બધા જીવોને સંસારના મહાસાગર પાર ઉતારે છે.
તત્ર ભક્ત્યા મહાદેવિ મદીયં વ્રતમાસ્થિતાઃ । નિવસંતિ મહાત્માનઃ પરં નિયમમાસ્થિતાઃ
હે મહાદેવી, ત્યાં જે ભક્તિપૂર્વક, મારા વ્રત અને શ્રેષ્ઠ નિયમ પાળીને રહે છે, એ મહાન આત્માઓ છે.
ઉત્તમં સર્વતીર્થાનાં સ્થાનાનામુત્તમં ચ યત્ । જ્ઞાનાનામુત્તમં જ્ઞાનમવિમુક્તં પરં મમ
બધા પવિત્ર તીર્થોમાંથી આ સર્વોપરી છે, બધા સ્થાનોમાં શ્રેષ્ઠ છે, અને બધાં જ્ઞાનોમાંથી આ જ્ઞાન સર્વોચ્ચ છે—અવિમુક્ત એ મારું પરમ સ્થાન છે.
સ્થાનાંતર પવિત્રાણિ તીર્થાન્યાયતનાનિ ચ । શ્મશાનસંસ્થિતાન્યેવ દિવ્યભૂમિગતાનિ ચ
બીજા બધા પવિત્ર સ્થાન, તીર્થો અને મંદિરો—even સ્મશાનમાં કે દિવ્ય ભૂમિ પર આવેલા—even એ બધાં પણ છે.