ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા દેવદૂતો જગાદ હ । ધ્યાનં દૃષ્ટ્વા ક્ષણં ધ્યાત્વા તન્મૈત્રી રજ્જુબન્ધનઃ
તેના શબ્દો સાંભળીને, દેવદૂતે કહ્યું: ધ્યાન જોઈને અને થોડું ધ્યાન કરીને, એ મિત્રતા તો દોરાની જેમ બાંધે છે.
યત્તે વૈશ્યાષ્ટમે પુણ્યં ત્વયા જન્મનિ સંચિતમ્ । તદ્ભ્રાત્રે દીયતાં સર્વં સ્વર્ગં તસ્ય યદીચ્છસિ
તારે વૈશ્યના આઠમા જન્મમાં જે પુણ્ય એકત્ર કર્યું છે, તે બધું તારા ભાઈને આપી દે, જો તારે તેના માટે સ્વર્ગ મેળવવો હોય.
વિકુંડલ ઉવાચ- કિં તત્પુણ્યં કથં જાતં કિં જન્મ ચ પુરાતનમ્ । તત્સર્વં કથ્યતાં દૂત તતો દાસ્યામિ સત્વરમ્
વિકુંડળે કહ્યું: એ પુણ્ય શું છે, તે કેમ મળ્યું અને એ પહેલું જન્મ કયું હતું? દૂત, એ બધું મને કહેજે, પછી હું તરત આપી દઈશ.
દેવદૂત ઉવાચ- શૃણુ વૈશ્ય પ્રવક્ષ્યામિ તત્પુણ્યં ચ સહેતુકમ્ । પુરા મધુવને પુણ્યે ઋષિરાસીચ્ચ શાકુનિઃ
દેવદૂતે કહ્યું: સાંભળ, વૈશ્ય, હું તને એ પુણ્ય અને તેનું કારણ કહું છું. પહેલા પવિત્ર મધુવનમાં શાકુનિ નામે એક ઋષિ રહેતા હતા.
તપોઽધ્યયન સંપન્નસ્તેજસાં બ્રહ્મણા સમઃ । જજ્ઞિરે તસ્ય રેવત્યાં નવ પુત્રા ગ્રહા ઇવ
તેઓ તપ અને અધ્યયનથી યુક્ત, તેજમાં બ્રહ્મા સમાન હતા. રેવતીમાંથી તેમને નવ પુત્રો થયા, જેમ ગ્રહો હોય એમ.
ધ્રુવઃ શીલો બુધસ્તારો જ્યોતિષ્માનુત પંચમઃ । અગ્નિહોત્રરતા હ્યેતે ગૃહધર્મેષુ રેમિરે
ધ્રુવ, શીલ, બુધ, તારા, જ્યોતિષ્માન અને પાંચમો પુત્ર; એ બધા અગ્નિહોત્રમાં તત્પર અને ઘરગથ્થુ ધર્મમાં આનંદ પામતા.
નિર્મોહો જિતકામશ્ચ ધ્યાનકોશો ગુણાધિકઃ । એતે ગૃહવિરક્તાશ્ચ ચત્વારો દ્વિજસૂનવઃ
નિર્મોહ, જીતકામ, ધ્યાનકોશ અને ગુણાધિક—આ ચાર દ્વિજપુત્રો ઘરથી વિમુખ હતા.
ચતુર્થાશ્રમમાપન્નાઃ સર્વકામવિનિસ્પૃહાઃ । ગ્રામૈકવાસિનઃ સર્વે નિઃસંગા નિષ્પરિગ્રહાઃ
એ બધા ચોથા આશ્રમમાં પ્રવેશી, સર્વ કામનાઓથી મુક્ત, એક જ ગામમાં રહેતા, કોઈ લગાવ કે સંપત્તિ વગર.
નિરાશા નિષ્પ્રયત્નાશ્ચ સમ લોષ્ટાશ્મકાંચનાઃ । યેનકેનચિદાચ્છન્ના યેનકેનચિદાશિતાઃ
એ લોકો આશા વગર, પ્રયત્ન વગર, માટી, પથ્થર અને સોનાને સમાન માનતા, જે મળે તે કપડાં પહેરે અને જે મળે તે ખાઈ લેતા.
સાયંગ્રહાસ્તથા નિત્યં વિષ્ણુધ્યાનપરાયણાઃ । જિતનિદ્રા જિતાહારા વાતશીતસહિષ્ણવઃ
એ લોકો રોજ સાંજે સંધ્યા કરે, વિષ્ણુના ધ્યાનમાં તલીન, ઊંઘ અને ખોરાક પર જીત મેળવેલી, પવન અને ઠંડી સહન કરતા.
પશ્યંતો વિષ્ણુરૂપેણ જગત્સર્વં ચરાચરમ્ । ચરંતિ લીલયા પૃથ્વદ્યંતેઽન્યોન્યં મૌનમાસ્થિતાઃ
એ લોકો આખું જગત, ચલતું અને અચલ, બધું વિષ્ણુરૂપે જોતાં, પૃથ્વી પર આનંદથી ફરતાં અને પરસ્પર મૌન રાખતાં.
ન કુર્વંતિ ક્રિયાં કાંચિદર્થમાત્રં હિ યોગિનઃ । દૃષ્ટજ્ઞાના અસંદેહાશ્ચિદ્વિકાર વિશારદાઃ
એ યોગીઓ કોઈપણ કાર્ય ફક્ત લાભ માટે કરતા નહીં; તેમને સીધો જ્ઞાન, કોઈ શંકા નહીં અને ચેતનાના પરિવર્તનમાં નિપુણતા હતી.
એવં તે તવ વિપ્રસ્ય પૂર્વમષ્ટમજન્મનિ । તિષ્ઠતો મધ્યદેશેષુ પુત્રદારકુટુંબિનઃ
આ રીતે, તારા પૂર્વજન્મમાં, આઠમા જન્મે, તું બ્રાહ્મણ હતો અને મધ્યદેશમાં પુત્ર-પત્ની અને કુટુંબ સાથે રહેતો હતો.
ગેહં તાવકમાજગ્મુર્મધ્યાહ્ને ક્ષુત્પિપાસિતાઃ । વૈશ્વદેવાંતરે કાલે ત્વયા દૃષ્ટા ગૃહાંગણે
મધ્યાહ્ને, જ્યારે તું વૈશ્વદેવનું કાર્ય કરતો હતો, ત્યારે એ લોકો ભૂખ્યા અને તરસ્યા તારા ઘરમાં આવ્યા અને તું તેમને આંગણે જોયા.
સગદ્ગદં સાશ્રુનેત્રં સહર્ષં ચ સસંભ્રમમ્ । દંડવત્પ્રણિપાતેન બહુમાનપુરઃસરમ્
કંપતી અવાજે, આંખોમાંથી આંસુઓ સાથે, આનંદ અને ઉત્સાહથી, તેણે ખૂબ આદરપૂર્વક જમીન પર દંડવત્ પ્રણામ કર્યો.
પ્રણમ્ય ચરણૌ મૂર્ધ્ના કૃત્વા પાણિયુગાઞ્જલિમ્ । તદાભિનન્દિતાઃ સર્વે તયા સૂનૃતયા ગિરા
તેણે માથું ઝુકાવીને તેમના પગે પ્રણામ કર્યો, હાથ જોડ્યા, અને પછી સૌએ તેને મીઠા શબ્દોથી આવકાર્યો.
અદ્ય મે સફલં જન્મ જીવિતં સફલં તથા । અદ્ય વિષ્ણુઃ પ્રસન્નો મે સનાથોઽદ્યાસ્મિ પાવનઃ
આજે મારું જન્મ સફળ થયું, મારું જીવન પણ ફળ્યું; આજે વિષ્ણુ મારા પર પ્રસન્ન છે, આજે હું સંરક્ષિત અને પવિત્ર થયો છું.
ધન્યોઽસ્મ્યદ્ય ગૃહં ધન્યં ધન્યા અદ્ય કુટુંબિનઃ । મમાદ્ય પિતરો ધન્યા ધન્યા ગાવઃ શ્રુતં ધનમ્
આજે હું ધન્ય છું, મારું ઘર ધન્ય છે, મારું કુટુંબ ધન્ય છે; આજે મારા પિતૃઓ ધન્ય છે, મારી ગાયો, વિદ્યા અને ધન પણ ધન્ય છે.
યદ્દૃષ્ટૌ ભવતાં પાદૌ તાપત્રયહરૌ મયા । ભવતાં દર્શનં યસ્માદ્ધન્યસ્યૈવ હરેરિવ
કારણ કે મેં આપના પગ, જે ત્રણ પ્રકારના દુઃખ દૂર કરે છે, જોયા છે અને આપનું દર્શન કર્યું છે, તેથી હું પણ એ જ રીતે ધન્ય થયો છું જેમ હરીના દર્શનથી થાય છે.
એવં સંપૂજ્ય કૃત્વા તુ પાદપ્રક્ષાલનં તથા । ધૃતં મૂર્ધ્નિ વિશાંશ્રેષ્ઠ શ્રદ્ધયા પરયા તદા
આ રીતે તેમનું સન્માન કરીને, પગ ધોઈને, પછી શ્રદ્ધાપૂર્વક એ પાણી માથા પર મૂક્યું.
યત્ર પાદોદકં વૈશ્ય શ્રદ્ધયા શિરસા ધૃતમ્ । ગંધપુષ્પાક્ષતૈર્ધૂપૈર્દીપૈર્ભાવપુરઃસરમ્
જ્યાં વૈશ્યએ શ્રદ્ધાથી પગનું પાણી માથા પર મૂક્યું, ત્યાં સુગંધિત ફૂલો, અક્ષત, ધૂપ, દીવો અને ભક્તિપૂર્વક અર્પણ કર્યા.
સંપૂજ્ય સુંદરાન્નેન ભોજિતા યતયસ્તથા । તૃપ્તાઃ પરમહંસાસ્તે વિશ્રાંતા મંદિરે નિશિ
સુંદર ભોજનથી તેમનું સન્માન કરીને, યતિઓને તૃપ્ત કર્યા; તે મહાન સંતો સંતોષથી રાત્રે મંદિરમાં આરામ કરવા ગયા.
ધ્યાયંતશ્ચ પરં બ્રહ્મ યજ્જ્યોતિર્જ્યોતિષાં મતમ્ । તેષામાતિથ્યજં પુણ્યં જાતં યત્તે વિશાંવર
તેઓ પરમ બ્રહ્મનું ધ્યાન કરતા, જે પ્રકાશમાં સર્વોત્તમ છે, અને મહાન વિદ્વાનો જેમ શીખવે છે, તેમનું આતિથ્યથી મળેલું પુણ્ય તને પ્રાપ્ત થયું, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ.
ન તદ્વક્ત્રસહસ્રેણ વક્તું શક્નોમ્યહં ખલુ । ભૂતાનાં પ્રાણિનઃ શ્રેષ્ઠાઃ પ્રાણિનાં મતિજીવિનઃ
હું એ વાતને હજાર મોઢાંથી પણ કહી શકતો નથી; સર્વ જીવોમાં શ્રેષ્ઠ તો જેઓ જ્ઞાનથી જીવતા હોય છે.
મતિમત્સુ સુરાઃ શ્રેષ્ઠા નરેષુ બ્રહ્મજાતયઃ । બ્રાહ્મણેષુ ચ વિદ્વાંસો વિદ્વત્સુ કૃતબુદ્ધયઃ
જ્ઞાનોમાં દેવો શ્રેષ્ઠ છે, મનુષ્યોમાં બ્રહ્મજાતિ શ્રેષ્ઠ છે; બ્રાહ્મણોમાં વિદ્વાનો શ્રેષ્ઠ છે અને વિદ્વાનોમાં સ્થિર બુદ્ધિ ધરાવનાર શ્રેષ્ઠ છે.
કૃતબુદ્ધિષુ કર્તારઃ કર્તૃષુ બ્રહ્મવેદિનઃ । અતએવ સુપૂજ્યાસ્તે તસ્માચ્છ્રેષ્ઠા જગત્ત્રયે
સ્થિર બુદ્ધિ ધરાવનારમાં કર્તા શ્રેષ્ઠ છે, કર્તાઓમાં બ્રહ્મજ્ઞાની શ્રેષ્ઠ છે; તેથી એ લોકો અત્યંત પૂજનીય છે અને ત્રણેય લોકમાં શ્રેષ્ઠ છે.
તત્સંગતિર્વિશાંશ્રેષ્ઠ મહાપાતકનાશિની । વિશ્રાંતા ગૃહિણો ગેહે સંતુષ્ટા બ્રહ્મવેદિનઃ
એવો સંગાતો, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, મહાપાપ નાશક છે; ગૃહસ્થો ઘરમાં શાંત થાય છે અને બ્રહ્મજ્ઞાની સંતોષ પામે છે.
આજન્મસંચિતં પાપં નાશયંતીક્ષણેન વૈ । સંચિતં યદ્ગૃહસ્થસ્ય પાપમામરણાંતિકમ્
જન્મથી એકઠું થયેલું પાપ ક્ષણમાં નાશ પામે છે; ગૃહસ્થએ મૃત્યુ સુધી જે પાપ એકઠું કર્યું હોય તે પણ.
વિનિર્દહતિ તત્સર્વમેકરાત્રોષિતો યતિઃ । સ્વભ્રાત્રે દેહિ તત્પુણ્યં નરકાદ્યેન મુચ્યતે
એક રાત રોકાયેલા યતિએ એ બધું પાપ દહન કરી નાખે છે; એ પુણ્ય તું તારા ભાઈને આપજે, જેથી તે નરકમાંથી મુક્ત થાય.
ઇતિ દૂતવચઃ શ્રુત્વા દદૌ પુણ્યં સ સત્વરમ્ । હૃષ્ટેન ચેતસા ભ્રાતા નિરયાત્સોઽપિ નિર્ગતઃ
દૂતના આ શબ્દો સાંભળી તેણે તરત જ પોતાનું પુણ્ય આપી દીધું; આનંદિત હૃદયથી તેનો ભાઈ પણ નરકમાંથી છૂટકારો પામ્યો.