કસ્મિંશ્ચિત્સ કુલે જાતો દુર્વૃત્તાનાં દ્વિજન્મનામ્ । ભવાંતરાનુવર્તિન્યા વિદ્યયા સ પુરસ્કૃતઃ
પછી તે કોઈ દુર્વૃત્ત બ્રાહ્મણના કુટુંબમાં જન્મ્યો, અને પૂર્વ જન્મની વિદ્યા તેને માન આપતી રહી.
ઉપયેમે દુરાધર્ષાં કન્યકામધમે કુલે । કાલેન સા વયો હિત્વા શૈશવં યૌવનં યયૌ
એણે એક નીચ કુટુંબની દુર્લભ યુવતી સાથે લગ્ન કર્યા; સમય જતાં એ છોકરીપણ બાળપણ છોડીને યુવાનીમાં પ્રવેશી.
પીનસ્તની ચ સુશ્રોણી મદવિહ્વલલોચના । પતિં ન સેહે દુર્વૃત્તં ચકમે સ્વપતીન્પરાન્
પુષ્ટ સ્તનવાળી, સુંદર કટિવાળી અને કામથી મદમસ્ત આંખોવાળી એ સ્ત્રી, પોતાના દુર્વૃત્ત પતિને સહન ન કરી શકી અને બીજા પુરુષોને ઇચ્છવા લાગી.
વૃત્તિમાહર્તુકામસ્મિન્નિર્ગતા સા પુરાદ્બહિઃ । સંગતા કામુકેનાસૌ ચિરં ચાંડાલજન્મના
પોતાની ગુજરાન માટે એ ઘર છોડીને બહાર નીકળી, અને લાંબા સમય સુધી નીચ જાતિના પ્રેમી સાથે રહી.
દધે ગર્ભમસૌ તસ્માત્સા ચ કન્યોપપદ્યતે । સૈવ ભાર્યાપિ તસ્યાસીત્પૂર્વપાપપ્રસંગતઃ
એ પ્રેમીથી એણે ગર્ભ ધારણ કર્યો અને એક દીકરી જન્મી; પૂર્વના પાપના પ્રભાવે એ દીકરી જ પછી તેની પત્ની બની.
સૈવ વૃદ્ધા તતઃ કાલે ડાકિની સમજાયત । કુસંગાત્કુમતિર્જાતા દુષ્ટનારીપ્રસંગતઃ
સમય જતાં એ વૃદ્ધ બની અને ડાકિની બની ગઈ; ખરાબ સંગતથી દુષ્ટ બુદ્ધિ ઉત્પન્ન થઈ, દુષ્ટ સ્ત્રીના સંપર્કથી.
ચખાદ વ્યાધિતં વ્યાધમસૃગાસ્વાદલાલસા । ભ્રમંતી વિપિને ઘોરે જનૈર્દૃષ્ટ્વા બહિષ્કૃતા
લોહીનો સ્વાદ માણવાની ઇચ્છાથી, એ રોગી અને શિકારીઓને ખાઈ ગઈ; ભયાનક જંગલમાં ભટકતી રહી અને લોકો જોઈને એને બહાર કાઢી દીધી.
પરેતલોકમાસાદ્ય વ્યાધૌ વ્યાઘ્રોઽભ્યવર્ત્તત । નરકાન્દારુણાન્ભુક્ત્વા જીવહિંસા પ્રભાવતઃ
પછી પિતૃલોકમાં પહોંચી, એ શિકારીઓમાં વાઘ બની જન્મી; જીવહિંસાના પ્રભાવે એણે ભયાનક નરક ભોગવ્યો.
સાપિ કાલેન દુષ્ટાત્મા મૃત્યુવેગમુપાગતા । નિરયાનેત્ય દુર્દ્ધર્ષાનજાજાયત મદ્ગૃહે
સમય જતાં એ દુષ્ટ આત્મા મૃત્યુના જોરે નરકમાંથી બહાર આવી અને મારા ઘરે જન્મી, જેને વશ કરવી મુશ્કેલ હતી.
તામન્યા અપ્યહં વિદ્વન્પાલયન્કાનનાંતરે । અપશ્યન્દ્વીપિનં ઘોરં જિઘાંસંતમિવાખિલમ્
હે વિદ્વાન, જ્યારે હું જંગલમાં એની દેખરેખ રાખતો હતો, ત્યારે મેં એક ભયાનક દીપડાને જોયો, જે બધાને મારવા તત્પર લાગતો હતો.
સમાલોક્ય તમાયાંતં ભયેન પ્રપલાયિતમ્ । અજાયૂથં પરિત્યજ્ય મયા મરણભીરુણા
એને મારી તરફ આવતો જોઈ, હું મૃત્યુના ડરથી બકરીઓનો જૂથ છોડી ભાગી ગયો.
ઉપદુદ્રાવ સ દ્વીપી પૂર્વવૈરમનુસ્મરન્ । અજા તુ તત્સમીપેઽગાત્સત્વરં સરિદંતિકે
એ દીપડો જૂની દુશ્મનાવ યાદ કરીને પીછો કરવા લાગ્યો; પણ બકરી ઝડપથી નદીની નજીક પહોંચી ગઈ.
તત્ર સા ભયમુત્સૃજ્ય હિત્વા વૈરમનર્ગલા । અવતસ્થે સ ચ દ્વીપી તૂષ્ણીમાસીદમત્સરઃ
ત્યાં એણે ડર અને દુશ્મનાવ બધું છોડીને નિડર થઈ ઊભી રહી; અને દીપડો પણ ઈર્ષ્યા વિના શાંતિથી બેઠો રહ્યો.
તં તથાવિધમાલોક્ય સા વક્તુમુપચક્રમે । દ્વીપિન્નભીપ્સિતં ભુંક્ષ્વ માંસમુદ્ધૃત્ય સાદરઃ
એવી સ્થિતિમાં એને જોઈ, એ બોલવા લાગી: 'હે દીપડા, તને જે ઇચ્છા હોય એ પ્રમાણે આદરપૂર્વક માંસ ખાઈ લે.'
નેયં ભવતિ તે બુદ્ધિઃ કથં વૈરમતિં ત્યજઃ । ઇત્યાકર્ણ્ય તદા વાક્યં પ્રાહ દ્વીપી વિમત્સરઃ
‘આ તો તારી સ્વભાવ નથી, તો પછી દુશ્મનાવ કેમ છોડે છે?’ આવું સાંભળી, દીપડો ઈર્ષ્યા વિના બોલ્યો:
સ્થાનેઽસ્મિન્મે ગતો દ્વેષઃ ક્ષુત્પિપાસા ચ નિર્યયૌ । ન પ્રાર્થયામિ તેન ત્વાં સમીપે સમુપસ્થિતામ્
‘આ જગ્યાએ મારો દ્વેષ દૂર થઈ ગયો છે અને ભૂખ-તરસ પણ રહી નથી; એટલે તું નજીક હોવા છતાં હું તારો ઇચ્છુક નથી.’
સૈવમુક્તા પુનઃ પ્રાહ જાતાહં નિર્ભયા કથમ્ । કિમત્ર કારણં વેત્સિ યદિ મે વક્તુમર્હસિ
આ રીતે મુક્ત થયાં પછી, તેણીએ ફરી પૂછ્યું: 'હું કેવી રીતે નિર્ભય બની ગઈ? આનું કારણ તમને ખબર છે? જો હોય તો કૃપા કરીને મને કહો.'
એવમુક્તઃ પુનર્દ્વીપી તામાહાજાં ન વેદ્મ્યહમ્ । પુરોગતમિમં પ્રષ્ટું મહાંતમિતિ નિર્ગતૌ
આવું સાંભળીને દ્વીપમાં રહેતા એ વ્યક્તિએ કહ્યું: 'માતા, મને ખબર નથી. ચાલો, આગળ જે મહાન પુરુષ છે, તેને પુછીએ.' એમ કહીને તેઓ આગળ વધ્યા.
તાભ્યામુભાભ્યામાગત્ય પૃષ્ટોઽહં બહુવિસ્મયઃ । અહં ચ સહિતસ્તાભ્યામપૃચ્છં વાનરેશ્વરમ્
બન્ને મળીને આવ્યા ત્યારે મને ઘણો આશ્ચર્ય થયો અને તેમણે મને પ્રશ્ન કર્યો. પછી હું પણ એમની સાથે વાનરરાજ પાસે પ્રશ્ન કરવા ગયો.
મયા પૃષ્ટઃ સ વિપ્રેદમબ્રવીત્સાદરં કપિઃ । શૃણુ વક્ષ્યામ્યજાપાલ વૃત્તમત્ર પુરાતનમ્
જ્યારે મેં પ્રશ્ન કર્યો, ત્યારે તે learned વાનરે આદરપૂર્વક કહ્યું: 'શાંતિથી સાંભળ, બકરાવાળે, હું તને અહીંનું પ્રાચીન વૃત્તાંત કહું છું.'
ઇદમાયતનં પશ્ય પુરોવનગતં મહત્ । અત્ર ત્ર્યંબકલિંગં હિ દ્રુહિણેન પ્રતિષ્ઠિતમ્
આગળ જંગલમાં જે મહાન મંદિર છે, તેને જો. અહીં ત્ર્યંબક લિંગ બ્રહ્માએ સ્થાપ્યું છે.
સુકર્માનામ મેધાવી પર્યુપાસ્તે તપશ્ચરન્ । વનપુષ્પાણ્યપાહૃત્ય સુરપૂજ્યં પુરોભવમ્
સારા કર્મોવાળો એક બુદ્ધિશાળી પુરુષ અહીં તપ કરતો અને દેવની પૂજા કરતો. તે જંગલમાંથી ફૂલ લાવીને ભગવાનને અર્પણ કરતો.
સંસ્નાપ્ય સરિદંભોભિઃ કેવલં કર્મણા વસન્ । કાલે મહતિ તસ્યાગાદતિથિઃ કશ્ચિદંતિકમ્
એ પુરુષ નદીનું પાણી લાવી લિંગને અભિષેક કરતો અને માત્ર પોતાના કર્મથી જીવન વિતાવતો. લાંબા સમય પછી, ત્યાં કોઈ મહેમાન આવ્યો.
ઉપાહૃત્ય ફલાહારં સ તસ્મૈ પર્યકલ્પયત્ । તેનાતિથ્યેન સંપ્રીતઃ સુકર્માણમભાષત
એણે ફળ લાવી મહેમાન માટે ભોજન તૈયાર કર્યું. એ મહેમાનની આતિથ્યથી પ્રસન્ન થઈને, એણે સારા કર્મોવાળાને કહ્યું.
કિમિદં કર્મણો મૂલં ફલં ભુક્ત્વા તુ તિષ્ઠસિ । ગતાનુગતયા વૃત્ત્યા કિં વા કેવલમીહસે
'તમે આ કર્મનું મૂળ શું છે? ફળ ભોગવીને પણ અહીં કેમ રહો છો? શું માત્ર આદતથી કરો છો કે બીજું કંઈ ઇચ્છો છો?'
સ એવમુક્તઃ પ્રાયેણ પ્રીતેનાત્મવિદા તદા । પ્રત્યુવાચ વચઃ સ્પષ્ટમાત્મનો હિતમુત્તમમ્
આ રીતે પૂછવામાં આવતા, આત્મજ્ઞાની એ પુરુષ પ્રસન્ન થઈને સ્પષ્ટપણે પોતાના હિતનું શ્રેષ્ઠ વચન આપ્યું.
વિદ્વન્ન વેદ્મિ તત્વેન ફલમેતસ્ય કર્મણઃ । બુભુત્સયા પરઃ શંભુઃ સેવ્યતે કેવલં યયા
'હે વિદ્વાન, આ કર્મનું સાચું ફળ શું છે તે મને ખબર નથી. માત્ર જિજ્ઞાસાથી જ હું શંભુની સેવા કરું છું.'
ફલમેતસ્ય સેવાયાઃ પરિપાકં કપર્દિનઃ । યન્માંસમનુગૃહ્ણાસિ સંસ્પૃશ્યાત્મમનોરથમ્ 6.176.
'માટાવાળાની સેવા કરવાનું ફળ એ છે કે, તમે મને કૃપા કરીને મારા મનની ઈચ્છા પૂર્ણ કરો છો.'
તસ્યૈવં સૂનૃતં વાક્યં શ્રુત્વા પ્રીતસ્તપોધનઃ । દ્વિતીયમાલિલેખાઽસૌ ગીતાધ્યાયં શિલાતલે
એવું સાચું વચન સાંભળીને તપસ્વી આનંદિત થયો અને એણે પથ્થર પર બીજું ગીતનું અધ્યાય લખ્યું.
આદિદેશાશુ તં વિપ્રં પઠનાભ્યસનાય ચ । ફલિષ્યત્યાત્મનઃ સ્વૈરં પરિતસ્તે મનોરથઃ
એણે તરત જ બ્રાહ્મણને એ અધ્યાય વાંચવા અને અભ્યાસ કરવા કહ્યું; એના પોતાના મનની ઈચ્છા પણ પૂરી થશે.