યે પિબંતિ નરા રાજન્યમુનાસલિલં શુભમ્ । પંચગવ્યસહસ્રૈસ્તુ સેવિતૈઃ કિં પ્રયોજનમ્
જે પુરુષો યમુનાના પવિત્ર પાણીનું પાન કરે છે, તેમને માટે હજારો ગાયના પાંચ વસ્તુઓના દાનની જરૂર જ શું છે?
કોટિતીર્થસહસ્રૈસ્તુ સેવિતૈઃ કિં પ્રયોજનમ્ । તત્ર દાનં ચ હોમશ્ચ સર્વં કોટિગુણં ભવેત્
લાખો તીર્થોમાં હજારો વખત જવાનું શું કામ? એ સ્થળે આપેલું દાન કે હવન લાખો ગણી વધારે ફળ આપે છે.
નારદ ઉવાચ-। અત્ર તે વર્ણયિષ્યામિ ઇતિહાસં પુરાતનમ્ । પુરા કૃતયુગે રાજન્નિષધે નગરે વરે
નારદે કહ્યું: રાજા, હવે હું તને એક પ્રાચીન વાર્તા કહું છું. કૃતયુગમાં, નિષધ નામના ઉત્તમ શહેરમાં—
આસીદ્વૈશ્યઃ કુબેરાભો નામતો હેમકુંડલઃ । કુલીનઃ સત્ક્રિયો દેવદ્વિજપાવકપૂજકઃ
ત્યાં હેમકુંડળ નામનો એક વૈશ્ય હતો, જે ધનમાં કુબેર જેવો હતો; સારા કુળમાં જન્મેલો, સદાય સારા કામ કરતો અને દેવ, બ્રાહ્મણ તથા અગ્નિની પૂજા કરતો.
કૃષિવાણિજ્યકર્ત્તાસૌ વિવિધક્રયવિક્રયી । ગોઘોટકમહિષ્યાદિ પશુપોષણતત્પરઃ
એ ખેતી અને વેપાર કરતો, અનેક વસ્તુઓનું ખરીદવેચાણ કરતો અને ગાય, ઘોડા, મહિષી વગેરે પશુઓની સેવા કરતો.
પયો દધીનિ તક્રાણિ ગોમયાનિ તૃણાનિ ચ । કાષ્ઠાનિ ફલમૂલાનિ લવણાદ્રા ર્!દિપિપ્પલી
એ હંમેશા દૂધ, દહીં, છાસ, ગોમય, ઘાસ, લાકડું, ફળ, મૂળ, મીઠું, આદુ અને પીપળી વેચતો.
ધાન્યાનિ શાકતૈલાનિ વસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ । ધાતૂનિક્ષુવિકારાંશ્ચ વિક્રીણીતે સ સર્વદા
એ સતત અનાજ, શાકભાજી, તેલ, વિવિધ પ્રકારના કપડા, ધાતુ, ઈખાનું ગુડ અને તેના ઉત્પાદનો વેચતો.
ઇત્થં નાનાવિધૈર્વૈશ્ય ઉપાયૈરપરૈસ્તથા । ઉપાર્જયામાસ સદા અષ્ટૌ હાટકકોટયઃ
આ રીતે, વૈશ્યના અનેક ઉપાયોથી અને બીજા પણ ઘણા રસ્તાઓથી એ હંમેશા આઠ કરોડ સોનુ એકઠું કરતો.
એવં મહાધનઃ સોથ હાકર્ણપલિતોભવત્ । પશ્ચાદ્વિચાર્ય સંસારક્ષણિકત્વં સ્વચેતસિ
આ રીતે બહુ ધનવાન બની, પછી એ વૃદ્ધ અને પાંખા થયો; પછી એણે મનમાં વિચાર્યું કે આ સંસાર તો નાશવાન છે.
તદ્ધનસ્ય ષડંશેન ધર્મકાર્યં ચકાર સઃ । વિષ્ણોરાયતનં ચક્રે ગૃહં ચક્રે શિવસ્ય ચ
એ ધનનો છઠ્ઠો ભાગ સારા કામમાં વાપર્યો; એણે વિષ્ણુનું મંદિર અને શિવનું ઘર બનાવ્યું.
તડાગં ખાનયામાસ વિપુલં સાગરોપમમ્ । વાપ્યશ્ચ પુષ્કરિણ્યશ્ચ બહુધા તેન કારિતાઃ
એણે એક વિશાળ તળાવ ખોદાવ્યું, જે સાગર જેટલું મોટું હતું; અને અનેક વાવ અને સરોવર પણ બનાવ્યા.
વટાશ્વત્થામ્રકંકોલ જંબૂ નિંબાદિ કાનનમ્ । સ્વસત્વેન તદા ચક્રે તથા પુષ્પવનં શુભમ્
એણે પોતાના ધનથી વટ, પિપળ, કેરી, બોર, જાંબુ, લીમડો વગેરેના વાવ્યા અને સુંદર ફૂલબાગ પણ ઊભો કર્યો.
ઉદયાસ્તમનં યાવદન્નપાનં ચકાર સઃ । પુરાદ્બહિશ્ચતુર્દિક્ષુ પ્રપાં ચક્રેઽતિશોભનામ્
સૂર્યોદયથી સૂર્યાસ્ત સુધી એ અન્ન અને પાણી આપતો; અને શહેરની ચારેય દિશામાં સુંદર પાંખડી (વિશ્વામિત્ર) પણ બનાવ્યું.
પુરાણેષુ પ્રસિદ્ધાનિ યાનિ દાનાનિ ભૂપતે । દદૌ તાનિ સધર્મ્માત્મા નિત્યં દાનપરસ્તદા
રાજા, પુરાણોમાં જે દાન પ્રસિદ્ધ છે, એ બધું એ ધર્મપ્રેમી હંમેશા આપતો અને દાનમાં તત્પર રહેતો.
યાવજ્જીવકૃતે પાપે પ્રાયાશ્ચિત્તમથાકરોત્ । દેવપૂજાપરો નિત્યં નિત્યં ચાતિથિપૂજકઃ
જીવનમાં થયેલા દરેક પાપ માટે એ પ્રાયશ્ચિત્ત કરતો; હંમેશા દેવપૂજામાં અને રોજ અતિથિનું સન્માન કરતો.
તસ્યેત્થં વર્ત્તમાનસ્ય સંજાતૌ દ્વૌ સુતૌ નૃપ । તૌ સુપ્રસિદ્ધ નામાનૌ શ્રીકુંડલ વિકુંડલૌ
એ રીતે જીવતા એના બે પુત્રો થયા, રાજા; બંનેના નામ શ્રીકુંડળ અને વિકુંડળ હતા અને બંને ખુબ પ્રસિદ્ધ થયા.
તયોર્મૂર્ધ્નિ ગૃહં ત્યક્ત્વા જગામ તપસે વનમ્ । તત્રારાધ્ય પરં દેવં ગોવિંદં વરદં પ્રભુમ્
એ બંને પુત્રોને ઘર સોંપી, એ વનમાં તપ માટે ગયો; ત્યાં એણે પરમ દેવ, ગોવિંદની ભક્તિપૂર્વક આરાધના કરી.
તપઃક્લિષ્ટ શરીરોઽસૌ વાસુદેવમનાઃ સદા । પ્રાપ્તઃ સ વૈષ્ણવં લોકં યત્ર ગત્વા ન શોચતિ
તપથી શરીર ક્ષીણ થયો, મન હંમેશા વાસુદેવમાં સ્થિર રાખ્યું; અને પછી એ વૈષ્ણવ લોકને પ્રાપ્ત થયો, જ્યાં જઈને ક્યારેય દુઃખ નથી રહેતું.
અથ તસ્ય સુતૌ રાજન્મહામાન સમન્વિતૌ । તરુણૌ રૂપસંપન્નૌ ધનગર્વેણ ગર્વિતૌ
પછી, રાજા, તેના બે પુત્રો ખૂબ ગર્વીલા હતા, યુવાન અને સુંદર હતા, અને ધનની મસ્તીમાં ઘમંડથી ભરેલા હતા.
દુઃશીલૌ વ્યસનાસક્તૌ ધર્મકર્માદ્યદર્શકૌ । ન વાક્યં ચાગતૌ માતુર્વૃદ્ધાનાં વચનં તથા
બેને ખરાબ સ્વભાવ ધરાવતા, દુર્વ્યસનોમાં ફસાયેલા, ધર્મકર્મની કોઈ કદર ન કરતા અને માતા કે વૃદ્ધોના શબ્દો સાંભળતા નહોતા.
કુમાર્ગગૌ દુરાત્માનૌ પિતૃમિત્રનિષેધકૌ । અધર્મનિરતૌ દુષ્ટૌ પરદારાભિગામિનૌ
બેને ખોટા રસ્તે ચાલતા, દુષ્ટ મનવાળા, પિતાના મિત્રોનો વિરોધ કરતા, અધર્મમાં રત અને પરસ્ત્રીઓની પાછળ દોડતા હતા.
ગીતવાદિત્રનિરતૌ વીણાવેણુવિનોદિનૌ । વારસ્ત્રીશતસંયુક્તૌ ગાયંતૌ ચેરતુસ્તદા
બેને ગીત-વાદ્યમાં મગ્ન, વીણા અને વાંસળી વગાડવામાં આનંદ માણતા, અને વેશ્યાઓની ટોળકી સાથે ફરતા ફરતા ગાતા હતા.
ચાટુકારજનૈર્યુક્તૌ બિંબોષ્ઠીષુ વિશારદૌ । સુવેષૌ ચારુવસનૌ ચારુચંદનરૂષિતૌ
બેને ચાટુકાર લોકોથી ઘેરાયેલા, લાલ હોઠવાળી સ્ત્રીઓ સાથે રમવામાં કુશળ, સુંદર વસ્ત્રો પહેરેલા અને સુગંધિત ચંદનથી શોભતા હતા.
તથા સુગંધિમાલાઢ્યૌ કસ્તૂરીલક્ષ્મલક્ષિતૌ । નાનાલંકારશોભાઢ્યૌ મૌક્તિકાહારહારિણૌ
એ રીતે, સુગંધિત હાર પહેરેલા, કસ્તૂરી અને કુંકુમના ટિકા લગાવેલા, વિવિધ આભૂષણોથી શોભતા અને મુક્તાની માળા ધારણ કરેલી.
ગજવાજિરથૌઘેન ક્રીડંતૌ તાવિતસ્તદા । મધુપાનસમાયુક્તૌ પરસ્ત્રીરતિમોહિતૌ
એ સમયે, બેને હાથી, ઘોડા અને રથોની મોજમસ્તીમાં રમતા, દારૂ પીતા અને પરસ્ત્રીઓના મોહમાં પડેલા.
નાશયંતૌ પિતૃદ્રવ્યં સહસ્રં દદતુઃ શતમ્ । તસ્થતુઃ સ્વગૃહે રમ્યે નિત્યં ભોગપરાયણૌ
બેને પિતાનું ધન ઉડાવી દીધું, હજારનું બદલે સો આપી નાખ્યું, અને પોતાના સુંદર મકાનમાં હંમેશા ભોગવિલાસમાં મગ્ન રહ્યા.
ઇત્થં તુ તદ્ધનં તાભ્યાં વિનિયુક્તમસદ્વ્યયૈઃ । વારસ્ત્રી વિટ શૈલૂષ મલ્લ ચારણ બંદિષુ
આ રીતે, એ ધન બેને વ્યર્થ ખર્ચમાં વેડફી નાખ્યું—વેશ્યાઓ, દલાલો, નાટ્યકારો, મલ્લો, ગુપ્તચરો અને ભાટો પર.
અપાત્રે તદ્ધનં દત્તં ક્ષિપ્તં બીજમિવોષરે । ન સત્પાત્રે ચ તદ્દત્તં ન બ્રાહ્મણમુખે હુતમ્
એ ધન અયોગ્યને આપ્યું, જાણે બાંઝ જમીનમાં બીજ ફેંક્યું હોય તેમ; યોગ્યને આપ્યું નહીં, ન તો બ્રાહ્મણના મુખે હવન કર્યું.
નાર્ચિતો ભૂતભૃદ્વિષ્ણુઃ સર્વપાપપ્રણાશનઃ । ઉભયોરેવ તદ્દ્રવ્યમચિરેણ ક્ષયં યયૌ
ભૂતભવન શ્રીવિષ્ણુની પૂજા કરી નહીં, જે સર્વ પાપનો નાશ કરે છે; તેથી બંનેનું બધું ધન ટૂંક સમયમાં ખતમ થઈ ગયું.
તતસ્તૌ દુઃખમાપન્નૌ કાર્પણ્યં પરમં ગતૌ । શોચમાનૌ તુ મુહ્યંતૌ ક્ષુત્પીડાદુઃખપીડિતૌ
પછી બંને દુઃખમાં પડ્યા, અતિ ગરીબીમાં પહોંચી ગયા, ભૂખ અને દુઃખે પીડાઈને શોકમાં મગ્ન અને ગભરાઈ ગયા.