તસ્મિન્વને સરિત્તીરે નિષીદંતં શિલાતલે । મિત્રવંતં દદર્શાથ સાનંદસ્તિમિતેક્ષણમ્
તે વનમાં, નદીના કિનારે પથ્થર પર બેઠેલા, આનંદથી ભરેલા અને તૃપ્તિભર્યા દ્રષ્ટિવાળા મિત્રવંતને તેણે જોયા.
અપિ સ્વાભાવિકં વૈરં હિત્વાન્યોન્યં વિરોધિભિઃ । સત્વૈરાવૃતમુદ્યાને મંદસ્યંદનભાસ્વતિ
ત્યાં બગીચામાં, એકબીજાના શત્રુ એવા પ્રાણીઓએ પણ કુદરતી વૈર ભૂલી, સૌમ્ય પ્રાણીઓથી ઘેરાયેલ અને કોમળ રોશનીથી પ્રકાશિત વાતાવરણ હતું.
શાંતેષુ મૃગયૂથેષુ દશાનંદમનોજ્ઞયા । કૃપાનુવિદ્ધયા ભૂમિં નિષિંચંતમિવામૃતમ્
શાંતિભર્યા હરણોના ઝુંડ વચ્ચે, આનંદ અને સૌમ્યતા છલકાતી, દયાળુતા તો જાણે અમૃત સમી ધરતી પર વહેતી હોય એમ લાગતું.
ઉપેત્ય વિનયેનામુમુન્મનાઃ પ્રીતમાનસઃ । કિંચિદાનમ્રશિરસા તેનાપિ સ તુ સત્કૃતઃ
વિનમ્રતાથી આગળ વધીને, આનંદિત મનથી થોડું શિર નમાવી, તે પણ તેની તરફથી સન્માનિત થયો.
ઉપતસ્થે તતો વિદ્વાન્મિત્રવંતમનન્યધીઃ । સમાપ્તધ્યાનકાલં સ પર્યપૃચ્છત્સમાહિતઃ
પછી એ વિદ્વાન, એકાગ્ર ચિત્તે મિત્રવંત પાસે ગયો અને તેનું ધ્યાન પૂરું થતા ધ્યાનપૂર્વક પ્રશ્ન કર્યો.
દેવશર્મોવાચ। આત્માનં વેત્તુમિચ્છામિ તદમુષ્મિન્મનોરથે । લબ્ધસિદ્ધિમુપાયં મામુપદેષ્ટું ત્વમર્હસિ
દેવશર્મણે કહ્યું: હું આત્માને ઓળખવા ઇચ્છું છું; મારા આ મનની ઈચ્છામાં, તમે મને સિદ્ધિ મેળવવાનો ઉપાય શીખવો.
શ્રીભગવાનુવાચ। પરામૃશ્ય ક્ષણં સોઽપિ મિત્રવાનિદમબ્રવીત્ । મિત્રવાનુવાચ। વિદ્વન્વિદ્ધિ પુરાવૃત્તમુચ્યમાનમિદં મયા
ભગવાને કહ્યું: થોડું વિચાર્યા પછી મિત્રવંતે કહ્યું: હે વિદ્વાન, હવે હું તને પ્રાચીન કથા કહું છું.
અસ્તિ ગોદાવરીતીરે પ્રતિષ્ઠાનાભિધં પુરમ્ । તત્ર દુર્દમનામાસીદન્વયે ચ મનીષિણામ્
ગોદાવરીના કિનારે પ્રતિષ્ઠાન નામનું શહેર છે; ત્યાં વિદ્વાનોમાં દુર્દમ નામનો એક પુરુષ રહેતો હતો.
તત્રાસ્તિ વિક્રમો નામ સેવ્યમાનો મહીપતિઃ । દાનાનિ પ્રત્યહં ગૃહ્ણન્વર્ત્તતે ઉદરંભરઃ
ત્યાં વિક્રમ નામનો એક રાજા છે, જેની સેવા કરવામાં આવે છે. તે રોજ દાન સ્વીકારીને માત્ર પોતાનું પેટ ભરવા માટે જ જીવે છે.
કાલેન કાલપાશેન બદ્ધાનીતો યમાલયમ્ । નિરયેષુ સમગ્રેષુ યાતના અનુભૂય ચ
સમયના ફાંસામાં બંધાઈને, તેને યમના ઘર તરફ લઈ જવાયો અને ત્યાં તમામ નરકની યાતનાઓ ભોગવી.
કસ્મિંશ્ચિત્સ કુલે જાતો દુર્વૃત્તાનાં દ્વિજન્મનામ્ । ભવાંતરાનુવર્તિન્યા વિદ્યયા સ પુરસ્કૃતઃ
પછી તે કોઈ દુર્વૃત્ત બ્રાહ્મણના કુટુંબમાં જન્મ્યો, અને પૂર્વ જન્મની વિદ્યા તેને માન આપતી રહી.
ઉપયેમે દુરાધર્ષાં કન્યકામધમે કુલે । કાલેન સા વયો હિત્વા શૈશવં યૌવનં યયૌ
એણે એક નીચ કુટુંબની દુર્લભ યુવતી સાથે લગ્ન કર્યા; સમય જતાં એ છોકરીપણ બાળપણ છોડીને યુવાનીમાં પ્રવેશી.
પીનસ્તની ચ સુશ્રોણી મદવિહ્વલલોચના । પતિં ન સેહે દુર્વૃત્તં ચકમે સ્વપતીન્પરાન્
પુષ્ટ સ્તનવાળી, સુંદર કટિવાળી અને કામથી મદમસ્ત આંખોવાળી એ સ્ત્રી, પોતાના દુર્વૃત્ત પતિને સહન ન કરી શકી અને બીજા પુરુષોને ઇચ્છવા લાગી.
વૃત્તિમાહર્તુકામસ્મિન્નિર્ગતા સા પુરાદ્બહિઃ । સંગતા કામુકેનાસૌ ચિરં ચાંડાલજન્મના
પોતાની ગુજરાન માટે એ ઘર છોડીને બહાર નીકળી, અને લાંબા સમય સુધી નીચ જાતિના પ્રેમી સાથે રહી.
દધે ગર્ભમસૌ તસ્માત્સા ચ કન્યોપપદ્યતે । સૈવ ભાર્યાપિ તસ્યાસીત્પૂર્વપાપપ્રસંગતઃ
એ પ્રેમીથી એણે ગર્ભ ધારણ કર્યો અને એક દીકરી જન્મી; પૂર્વના પાપના પ્રભાવે એ દીકરી જ પછી તેની પત્ની બની.
સૈવ વૃદ્ધા તતઃ કાલે ડાકિની સમજાયત । કુસંગાત્કુમતિર્જાતા દુષ્ટનારીપ્રસંગતઃ
સમય જતાં એ વૃદ્ધ બની અને ડાકિની બની ગઈ; ખરાબ સંગતથી દુષ્ટ બુદ્ધિ ઉત્પન્ન થઈ, દુષ્ટ સ્ત્રીના સંપર્કથી.
ચખાદ વ્યાધિતં વ્યાધમસૃગાસ્વાદલાલસા । ભ્રમંતી વિપિને ઘોરે જનૈર્દૃષ્ટ્વા બહિષ્કૃતા
લોહીનો સ્વાદ માણવાની ઇચ્છાથી, એ રોગી અને શિકારીઓને ખાઈ ગઈ; ભયાનક જંગલમાં ભટકતી રહી અને લોકો જોઈને એને બહાર કાઢી દીધી.
પરેતલોકમાસાદ્ય વ્યાધૌ વ્યાઘ્રોઽભ્યવર્ત્તત । નરકાન્દારુણાન્ભુક્ત્વા જીવહિંસા પ્રભાવતઃ
પછી પિતૃલોકમાં પહોંચી, એ શિકારીઓમાં વાઘ બની જન્મી; જીવહિંસાના પ્રભાવે એણે ભયાનક નરક ભોગવ્યો.
સાપિ કાલેન દુષ્ટાત્મા મૃત્યુવેગમુપાગતા । નિરયાનેત્ય દુર્દ્ધર્ષાનજાજાયત મદ્ગૃહે
સમય જતાં એ દુષ્ટ આત્મા મૃત્યુના જોરે નરકમાંથી બહાર આવી અને મારા ઘરે જન્મી, જેને વશ કરવી મુશ્કેલ હતી.
તામન્યા અપ્યહં વિદ્વન્પાલયન્કાનનાંતરે । અપશ્યન્દ્વીપિનં ઘોરં જિઘાંસંતમિવાખિલમ્
હે વિદ્વાન, જ્યારે હું જંગલમાં એની દેખરેખ રાખતો હતો, ત્યારે મેં એક ભયાનક દીપડાને જોયો, જે બધાને મારવા તત્પર લાગતો હતો.
સમાલોક્ય તમાયાંતં ભયેન પ્રપલાયિતમ્ । અજાયૂથં પરિત્યજ્ય મયા મરણભીરુણા
એને મારી તરફ આવતો જોઈ, હું મૃત્યુના ડરથી બકરીઓનો જૂથ છોડી ભાગી ગયો.
ઉપદુદ્રાવ સ દ્વીપી પૂર્વવૈરમનુસ્મરન્ । અજા તુ તત્સમીપેઽગાત્સત્વરં સરિદંતિકે
એ દીપડો જૂની દુશ્મનાવ યાદ કરીને પીછો કરવા લાગ્યો; પણ બકરી ઝડપથી નદીની નજીક પહોંચી ગઈ.
તત્ર સા ભયમુત્સૃજ્ય હિત્વા વૈરમનર્ગલા । અવતસ્થે સ ચ દ્વીપી તૂષ્ણીમાસીદમત્સરઃ
ત્યાં એણે ડર અને દુશ્મનાવ બધું છોડીને નિડર થઈ ઊભી રહી; અને દીપડો પણ ઈર્ષ્યા વિના શાંતિથી બેઠો રહ્યો.
તં તથાવિધમાલોક્ય સા વક્તુમુપચક્રમે । દ્વીપિન્નભીપ્સિતં ભુંક્ષ્વ માંસમુદ્ધૃત્ય સાદરઃ
એવી સ્થિતિમાં એને જોઈ, એ બોલવા લાગી: 'હે દીપડા, તને જે ઇચ્છા હોય એ પ્રમાણે આદરપૂર્વક માંસ ખાઈ લે.'
નેયં ભવતિ તે બુદ્ધિઃ કથં વૈરમતિં ત્યજઃ । ઇત્યાકર્ણ્ય તદા વાક્યં પ્રાહ દ્વીપી વિમત્સરઃ
‘આ તો તારી સ્વભાવ નથી, તો પછી દુશ્મનાવ કેમ છોડે છે?’ આવું સાંભળી, દીપડો ઈર્ષ્યા વિના બોલ્યો:
સ્થાનેઽસ્મિન્મે ગતો દ્વેષઃ ક્ષુત્પિપાસા ચ નિર્યયૌ । ન પ્રાર્થયામિ તેન ત્વાં સમીપે સમુપસ્થિતામ્
‘આ જગ્યાએ મારો દ્વેષ દૂર થઈ ગયો છે અને ભૂખ-તરસ પણ રહી નથી; એટલે તું નજીક હોવા છતાં હું તારો ઇચ્છુક નથી.’
સૈવમુક્તા પુનઃ પ્રાહ જાતાહં નિર્ભયા કથમ્ । કિમત્ર કારણં વેત્સિ યદિ મે વક્તુમર્હસિ
આ રીતે મુક્ત થયાં પછી, તેણીએ ફરી પૂછ્યું: 'હું કેવી રીતે નિર્ભય બની ગઈ? આનું કારણ તમને ખબર છે? જો હોય તો કૃપા કરીને મને કહો.'
એવમુક્તઃ પુનર્દ્વીપી તામાહાજાં ન વેદ્મ્યહમ્ । પુરોગતમિમં પ્રષ્ટું મહાંતમિતિ નિર્ગતૌ
આવું સાંભળીને દ્વીપમાં રહેતા એ વ્યક્તિએ કહ્યું: 'માતા, મને ખબર નથી. ચાલો, આગળ જે મહાન પુરુષ છે, તેને પુછીએ.' એમ કહીને તેઓ આગળ વધ્યા.
તાભ્યામુભાભ્યામાગત્ય પૃષ્ટોઽહં બહુવિસ્મયઃ । અહં ચ સહિતસ્તાભ્યામપૃચ્છં વાનરેશ્વરમ્
બન્ને મળીને આવ્યા ત્યારે મને ઘણો આશ્ચર્ય થયો અને તેમણે મને પ્રશ્ન કર્યો. પછી હું પણ એમની સાથે વાનરરાજ પાસે પ્રશ્ન કરવા ગયો.
મયા પૃષ્ટઃ સ વિપ્રેદમબ્રવીત્સાદરં કપિઃ । શૃણુ વક્ષ્યામ્યજાપાલ વૃત્તમત્ર પુરાતનમ્
જ્યારે મેં પ્રશ્ન કર્યો, ત્યારે તે learned વાનરે આદરપૂર્વક કહ્યું: 'શાંતિથી સાંભળ, બકરાવાળે, હું તને અહીંનું પ્રાચીન વૃત્તાંત કહું છું.'