અર્ચિતાતિથિરામ્નાતો વેદશાસ્ત્રવિશારદઃ । આહર્તા ક્રતુસંઘાનાં તાપસાનાં પ્રિયઃ સદા
તે મહેમાનોને રિવાજ મુજબ સન્માન આપતો, વેદશાસ્ત્રોમાં નિષ્ણાત, અનેક યજ્ઞોનું આયોજન કરતો અને તપસ્વીઓને હંમેશા પ્રિય એવો હતો.
દેવાન્સંતર્પયામાસ હવ્યૈર્હુતવહં ચિરમ્ । ન ચોપલેભે ધર્માત્મા શાંતિમેકાંતિકીં તતઃ
તે ધર્મનિષ્ઠે લાંબા સમય સુધી અગ્નિમાં હવન દ્વારા દેવતાઓને તૃપ્ત કર્યા, છતાં તેને સંપૂર્ણ શાંતિ મળી નહીં.
નિઃશ્રેયસં સ જિજ્ઞાસુસ્તાપસાનનુવાસરમ્ । સિષેવે સત્યસંકલ્પાનનલ્પૈરેવ કલ્પકૈઃ
સર્વોત્તમ કલ્યાણ મેળવવાની ઇચ્છાથી, તે રોજ તપસ્વી અને સત્યમાં સ્થિર રહેનારાઓની અનેક રીતે સેવા કરતો.
એવમાચરતસ્તસ્ય કાલે મહતિ ગચ્છતિ । મુક્તકર્મા તતઃ કશ્ચિત્પ્રાદુરાસીત્પુરા ભુવિ
આ રીતે સમય વિતતો રહ્યો ત્યારે, ભૂતકાળમાં પાપ-પુણ્યથી મુક્ત એક મહાન પુરુષ પૃથ્વી પર પ્રગટ થયો.
અનુભૂતનિરાકાંક્ષી નાસાગ્રન્યસ્તલોચનઃ । શાંતચેતાઃ પરં બ્રહ્મ ધ્યાયન્નાનંદનિર્ભરઃ
જેને અનુભવની કોઈ ઇચ્છા નહોતી, નજર નાસિકા પર સ્થિર, મન શાંત અને આનંદથી ભરપૂર, તે પરમ બ્રહ્મનું ધ્યાન કરતો.
પાદૌ તસ્યોપસંગૃહ્ય પ્રણતેનાંતરાત્મના । ચકાર વિધિવત્તસ્મૈ વિદ્વાનતિથિસત્ક્રિયામ્
તેને અંતઃકરણથી નમન કરી, તેના પગ પકડી, વિધિવત્ મહેમાન તરીકે તેનું સન્માન કર્યું.
તં ચ શુદ્ધેન ભાવેન પરિતુષ્ટં તપસ્વિનમ્ । પ્રણતઃ પરિપપ્રચ્છ નિર્વાણસ્થિતિમાત્મનઃ
પવિત્ર ભાવથી, તે સંતોષી તપસ્વીને નમન કરી, પોતાના માટે મોક્ષની સ્થિતિ વિશે પ્રશ્ન કર્યો.
સ તસ્મૈ કથયામાસ પુરેઽસૌ પુરનામનિ । મિત્રવંતમજાપાલમુપદેષ્ટારમાત્મવિત્
ત્યારે તેણે પ્રાચીન શહેરમાં, આત્મજ્ઞાની અને અજાપાલના ગુરુ એવા મિત્રવંત વિશે કહ્યું.
સ ચાભિવંદ્ય તત્પાદાવેત્યસૌ પુરમૂર્જિતમ્ । તસ્યોત્તરદિશોભાગે દદર્શ વિપુલં વનમ્
પગે વંદન કરી, તે તેજસ્વી શહેરમાં પ્રવેશ્યો અને ઉત્તર દિશામાં વિશાળ વન જોયું.
મારુતાંદોલિતાનેક કુસુમામોદસુંદરમ્ । ઉન્મત્તભ્રમરોદ્ગીત નાદાપૂરિતદિઙ્મુખમ્
જેમાં પવનથી લહેરાતા અનેક ફૂલોની સુગંધ છવાયેલી હતી, અને ઉન્મત્ત ભમરોની ગૂંજનથી આખું વન ગૂંજતું હતું.
તસ્મિન્વને સરિત્તીરે નિષીદંતં શિલાતલે । મિત્રવંતં દદર્શાથ સાનંદસ્તિમિતેક્ષણમ્
તે વનમાં, નદીના કિનારે પથ્થર પર બેઠેલા, આનંદથી ભરેલા અને તૃપ્તિભર્યા દ્રષ્ટિવાળા મિત્રવંતને તેણે જોયા.
અપિ સ્વાભાવિકં વૈરં હિત્વાન્યોન્યં વિરોધિભિઃ । સત્વૈરાવૃતમુદ્યાને મંદસ્યંદનભાસ્વતિ
ત્યાં બગીચામાં, એકબીજાના શત્રુ એવા પ્રાણીઓએ પણ કુદરતી વૈર ભૂલી, સૌમ્ય પ્રાણીઓથી ઘેરાયેલ અને કોમળ રોશનીથી પ્રકાશિત વાતાવરણ હતું.
શાંતેષુ મૃગયૂથેષુ દશાનંદમનોજ્ઞયા । કૃપાનુવિદ્ધયા ભૂમિં નિષિંચંતમિવામૃતમ્
શાંતિભર્યા હરણોના ઝુંડ વચ્ચે, આનંદ અને સૌમ્યતા છલકાતી, દયાળુતા તો જાણે અમૃત સમી ધરતી પર વહેતી હોય એમ લાગતું.
ઉપેત્ય વિનયેનામુમુન્મનાઃ પ્રીતમાનસઃ । કિંચિદાનમ્રશિરસા તેનાપિ સ તુ સત્કૃતઃ
વિનમ્રતાથી આગળ વધીને, આનંદિત મનથી થોડું શિર નમાવી, તે પણ તેની તરફથી સન્માનિત થયો.
ઉપતસ્થે તતો વિદ્વાન્મિત્રવંતમનન્યધીઃ । સમાપ્તધ્યાનકાલં સ પર્યપૃચ્છત્સમાહિતઃ
પછી એ વિદ્વાન, એકાગ્ર ચિત્તે મિત્રવંત પાસે ગયો અને તેનું ધ્યાન પૂરું થતા ધ્યાનપૂર્વક પ્રશ્ન કર્યો.
દેવશર્મોવાચ। આત્માનં વેત્તુમિચ્છામિ તદમુષ્મિન્મનોરથે । લબ્ધસિદ્ધિમુપાયં મામુપદેષ્ટું ત્વમર્હસિ
દેવશર્મણે કહ્યું: હું આત્માને ઓળખવા ઇચ્છું છું; મારા આ મનની ઈચ્છામાં, તમે મને સિદ્ધિ મેળવવાનો ઉપાય શીખવો.
શ્રીભગવાનુવાચ। પરામૃશ્ય ક્ષણં સોઽપિ મિત્રવાનિદમબ્રવીત્ । મિત્રવાનુવાચ। વિદ્વન્વિદ્ધિ પુરાવૃત્તમુચ્યમાનમિદં મયા
ભગવાને કહ્યું: થોડું વિચાર્યા પછી મિત્રવંતે કહ્યું: હે વિદ્વાન, હવે હું તને પ્રાચીન કથા કહું છું.
અસ્તિ ગોદાવરીતીરે પ્રતિષ્ઠાનાભિધં પુરમ્ । તત્ર દુર્દમનામાસીદન્વયે ચ મનીષિણામ્
ગોદાવરીના કિનારે પ્રતિષ્ઠાન નામનું શહેર છે; ત્યાં વિદ્વાનોમાં દુર્દમ નામનો એક પુરુષ રહેતો હતો.
તત્રાસ્તિ વિક્રમો નામ સેવ્યમાનો મહીપતિઃ । દાનાનિ પ્રત્યહં ગૃહ્ણન્વર્ત્તતે ઉદરંભરઃ
ત્યાં વિક્રમ નામનો એક રાજા છે, જેની સેવા કરવામાં આવે છે. તે રોજ દાન સ્વીકારીને માત્ર પોતાનું પેટ ભરવા માટે જ જીવે છે.
કાલેન કાલપાશેન બદ્ધાનીતો યમાલયમ્ । નિરયેષુ સમગ્રેષુ યાતના અનુભૂય ચ
સમયના ફાંસામાં બંધાઈને, તેને યમના ઘર તરફ લઈ જવાયો અને ત્યાં તમામ નરકની યાતનાઓ ભોગવી.
કસ્મિંશ્ચિત્સ કુલે જાતો દુર્વૃત્તાનાં દ્વિજન્મનામ્ । ભવાંતરાનુવર્તિન્યા વિદ્યયા સ પુરસ્કૃતઃ
પછી તે કોઈ દુર્વૃત્ત બ્રાહ્મણના કુટુંબમાં જન્મ્યો, અને પૂર્વ જન્મની વિદ્યા તેને માન આપતી રહી.
ઉપયેમે દુરાધર્ષાં કન્યકામધમે કુલે । કાલેન સા વયો હિત્વા શૈશવં યૌવનં યયૌ
એણે એક નીચ કુટુંબની દુર્લભ યુવતી સાથે લગ્ન કર્યા; સમય જતાં એ છોકરીપણ બાળપણ છોડીને યુવાનીમાં પ્રવેશી.
પીનસ્તની ચ સુશ્રોણી મદવિહ્વલલોચના । પતિં ન સેહે દુર્વૃત્તં ચકમે સ્વપતીન્પરાન્
પુષ્ટ સ્તનવાળી, સુંદર કટિવાળી અને કામથી મદમસ્ત આંખોવાળી એ સ્ત્રી, પોતાના દુર્વૃત્ત પતિને સહન ન કરી શકી અને બીજા પુરુષોને ઇચ્છવા લાગી.
વૃત્તિમાહર્તુકામસ્મિન્નિર્ગતા સા પુરાદ્બહિઃ । સંગતા કામુકેનાસૌ ચિરં ચાંડાલજન્મના
પોતાની ગુજરાન માટે એ ઘર છોડીને બહાર નીકળી, અને લાંબા સમય સુધી નીચ જાતિના પ્રેમી સાથે રહી.
દધે ગર્ભમસૌ તસ્માત્સા ચ કન્યોપપદ્યતે । સૈવ ભાર્યાપિ તસ્યાસીત્પૂર્વપાપપ્રસંગતઃ
એ પ્રેમીથી એણે ગર્ભ ધારણ કર્યો અને એક દીકરી જન્મી; પૂર્વના પાપના પ્રભાવે એ દીકરી જ પછી તેની પત્ની બની.
સૈવ વૃદ્ધા તતઃ કાલે ડાકિની સમજાયત । કુસંગાત્કુમતિર્જાતા દુષ્ટનારીપ્રસંગતઃ
સમય જતાં એ વૃદ્ધ બની અને ડાકિની બની ગઈ; ખરાબ સંગતથી દુષ્ટ બુદ્ધિ ઉત્પન્ન થઈ, દુષ્ટ સ્ત્રીના સંપર્કથી.
ચખાદ વ્યાધિતં વ્યાધમસૃગાસ્વાદલાલસા । ભ્રમંતી વિપિને ઘોરે જનૈર્દૃષ્ટ્વા બહિષ્કૃતા
લોહીનો સ્વાદ માણવાની ઇચ્છાથી, એ રોગી અને શિકારીઓને ખાઈ ગઈ; ભયાનક જંગલમાં ભટકતી રહી અને લોકો જોઈને એને બહાર કાઢી દીધી.
પરેતલોકમાસાદ્ય વ્યાધૌ વ્યાઘ્રોઽભ્યવર્ત્તત । નરકાન્દારુણાન્ભુક્ત્વા જીવહિંસા પ્રભાવતઃ
પછી પિતૃલોકમાં પહોંચી, એ શિકારીઓમાં વાઘ બની જન્મી; જીવહિંસાના પ્રભાવે એણે ભયાનક નરક ભોગવ્યો.
સાપિ કાલેન દુષ્ટાત્મા મૃત્યુવેગમુપાગતા । નિરયાનેત્ય દુર્દ્ધર્ષાનજાજાયત મદ્ગૃહે
સમય જતાં એ દુષ્ટ આત્મા મૃત્યુના જોરે નરકમાંથી બહાર આવી અને મારા ઘરે જન્મી, જેને વશ કરવી મુશ્કેલ હતી.
તામન્યા અપ્યહં વિદ્વન્પાલયન્કાનનાંતરે । અપશ્યન્દ્વીપિનં ઘોરં જિઘાંસંતમિવાખિલમ્
હે વિદ્વાન, જ્યારે હું જંગલમાં એની દેખરેખ રાખતો હતો, ત્યારે મેં એક ભયાનક દીપડાને જોયો, જે બધાને મારવા તત્પર લાગતો હતો.