ક્રીડંત્યઃ કિન્નરીભિસ્તુ સાર્દ્ધં સંગતકં યદા । સંસ્થિતાસ્તેન ન જ્ઞાતો દિવસોઽચ્છોદસરોવરે
અમે કિન્નરીઓ સાથે અને અમારી સાથીની સાથે રમતા હતા, એ સમયે અમને અચ્છોદ સરોવર પાસે દિવસ કઈ રીતે પસાર થયો એ ખબર જ પડી નહીં.
પથિ શ્રાંતા વયં માતઃ સંતાપસ્તેન નસ્તનૌ । મોહેન મહતા વક્તું ન કેનાપ્યુત્સહામહે
માતા, રસ્તામાં અમે થાકી ગયા હતા; એથી અમને ખૂબ કંટાળો થયો. ભારે મૂર્છાથી અમારામાંથી કોઈ પણ બોલવાની હિંમત કરી શક્યું નહીં.
ઇત્યુક્ત્વા લુઠિતાસ્તત્ર મણિભૂમૌ કુમારિકાઃ । આકારં ગોપયંત્યસ્તા મુગ્ધા જલ્પંતિ માતૃભિઃ
આવું કહીને, એ યુવતીઓ મણિથી બનેલી જમીન પર પડેલી રહી, પોતાના ભાવ છુપાવીને, નિર્દોષપણે પોતાની માતાઓ સાથે વાતો કરતી રહી.
કાચિન્નર્તયતિ ક્રીડામયૂરં ન મુદા તદા । ન પાઠયતિ તં કીરં પંજરેઽન્યા કુતૂહલાત્
કોઈ યુવતી આનંદથી રમતાં મોરને નચાવતી નથી; બીજી કોઈ ઉત્સુકતાથી પાંજરામાંના કાગને પાઠ પણ નથી પઢાવતી.
લાલયેન્નકુલં નાન્યા નોલ્લાપયતિ સારિકામ્ । અપરાતીવ સંમુગ્ધા નૈવ ખેલતિ સારસૈઃ
બીજી કોઈ નકુલને લાડ કરતી નથી, ન તો સાળીને બોલાવે છે; બીજી તો જાણે મોહમાં પડી ગઈ હોય એમ, સાળીઓ સાથે રમતી પણ નથી.
ભેજિરે ન વિનોદં તા રેમિરે નૈવ મંદિરે । ઊચિરે બાંધવૈર્નાલં વીણાવાદ્યં ન ચક્રિરે
એ યુવતીઓએ કોઈ આનંદ શોધ્યો નહીં, મંડપમાં પણ આનંદ અનુભવ્યો નહીં; પોતાનાં સગાં-સંબંધી સાથે વાત કરી નહીં, ન તો વીણા વગાડવાની ઈચ્છા જાગી.
કલ્પદ્રુમપ્રસૂનં યત્સર્વં તચ્ચાનલોપમમ્ । મંદારકુસુમામોદિ ન પપુર્મધુરં મધુ
કલ્પવૃક્ષના બધા ફૂલો, ભલે અગ્નિ સમાન હોય, અને મંદારના ફૂલોની સુગંધ પણ, એમને માટે મીઠી લાગતી નહોતી.
યોગિન્ય ઇવ તાઃ કન્યા નાસાગ્રન્યસ્તલોચનાઃ । અલક્ષ્યધ્યાનસંતાનાઃ પુરુષોત્તમમાનસાઃ
યોગિનીઓ જેવી, એ યુવતીઓની નજર નાકના ટોચ પર સ્થિર હતી; એમનું ધ્યાન બહારથી દેખાતું નહોતું, એમનું મન પુરુષોત્તમમાં લીન હતું.
ચંદ્રકાંતમણિચ્છન્ને સ્રવદ્વારિણિ કંદરે । ક્ષણં વાતાયને સ્થિત્વા જલયંત્રગૃહેક્ષણમ્
ચાંદ્રકાંતિ મણિથી ઢંકાયેલા, પાણી ટપકતું હતું એવા ગુફામાં, એ યુવતીઓ એક ક્ષણ માટે બારી પાસે ઊભી રહી, ઘરનાં જળયંત્રને જોઈ રહી.
રચયંતિ ક્ષણં શય્યાં દીર્ઘિકાં ભોજિનીદલૈઃ । વીજ્યમાનાઃ સખીભિસ્તાઃ શીતલૈર્નલિનીદલૈઃ
એ યુવતીઓએ થોડા સમય માટે ભોજનની તળાવની પાંદડીઓથી પથારી ગોઠવી; સખીઓએ તેમને ઠંડી કમળની પાંદડીઓથી પંખો કરી શીતળતા આપી.
ઇત્થં યુગસમાં રાત્રિમનયંસ્તા વરસ્ત્રિયઃ । કથંચિદ્ધારણં કૃત્વા વિહ્વલાઃ સજ્વરા ઇવ
આ રીતે, એ શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓએ આખી રાત, જાણે યુગ જેટલી લાંબી હોય, કોઈક રીતે સહન કરીને, તાવગ્રસ્ત જેવી વ્યાકુળતામાં વિતાવી.
પ્રાતર્વ્યોમમણિં દૃષ્ટ્વા મન્યમાનાઃ સ્વજીવિતમ્ । વિજ્ઞાપ્ય માતરં સ્વાંસ્વાં ગૌરીં પૂજયિતું ગતાઃ
પ્રભાતે, આકાશમણિ જોઈને, પોતાનું જીવન યાદ કરીને, એમણે પોતાની માતાને જાણ કરી અને પોતાની પોતાની ગૌરીની પૂજા કરવા ગઈ.
સ્નાત્વા તેન વિધાનેન પુષ્પૈર્ધૂપૈસ્તથા પુનઃ । વિધાય પૂજનં દેવ્યા ગાયંત્યસ્તત્ર તાઃ સ્થિતાઃ
નિયમ મુજબ સ્નાન કરીને, પુષ્પ અને ધૂપથી ફરીથી દેવીની પૂજા કરી, એ યુવતીઓ ત્યાં ઊભી રહીને ગીત ગાવા લાગી.
એતસ્મિન્નંતરે વિપ્રઃ સ્નાતું સોઽપિ સમાગતઃ । પિતુરાશ્રમતસ્તસ્માદચ્છોદેઽત્ર સરોવરે
એજ સમયે, બ્રાહ્મણ પણ સ્નાન કરવા આવ્યો; તે પિતાના આશ્રમમાંથી અહીંના અચ્છોદ સરોવરે આવ્યો હતો.
મિત્રં દૃષ્ટ્વૈવ રાત્ર્યંતે પદ્મિન્ય ઇવ કન્યકાઃ । તત્ફુલ્લનયના જાતાસ્તં દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મચારિણમ્
રાતના અંતે મિત્રને જોઈને, એ યુવતીઓ કમળ જેવી બની ગઈ; બ્રહ્મચારીને જોઈને એમની આંખો ખીલી ઉઠી.
ગત્વા તત્રૈવ તાઃ કન્યા સમીપં બ્રહ્મચારિણઃ । સવ્યાપસવ્યબંધેન ભુજપાશં ચ ચક્રિરે
એ યુવતીઓ ત્યાં જઈને બ્રહ્મચારીના નજીક પહોંચી, અને બંને બાજુથી પોતાના હાથથી તેને વળગી ગઈ.
ગતોઽસિ પ્રિય પૂર્વેદ્યુર્ગંતુમદ્ય ન લભ્યતે । વૃતસ્ત્વં નૂનમસ્માભિર્નાત્ર તેઽસ્તિ વિચારણા
પ્રિયે, ગઇકાલે તો તું અહીંથી ચાલી ગઈ હતી, આજે તારે જવાનું શક્ય નથી. હવે તું અમારી સાથે બંધાઈ ગઈ છે, અહીં તારી કોઈ પસંદગી નથી.
ઇત્યુક્તો બ્રાહ્મણઃ પ્રાહ પ્રહસન્બાહુપાશગઃ । યુષ્માભિરુચ્યતે ભદ્રમનુકૂલં પ્રિયં વચઃ
આવું સાંભળીને, બ્રાહ્મણ હસતાં હસતાં હાથ જોડીને બોલ્યા: 'તમે જે કહ્યો તે શુભ, અનુકૂળ અને મીઠું છે.'
પ્રથમાશ્રમનિષ્ઠસ્ય કિંતુ નશ્યેત મે વ્રતમ્ । વિદ્યાભ્યસનશીલસ્ય નાભૂત્પારં ગુરોઃ કુલે
પણ, જે પ્રથમ આશ્રમમાં સ્થિર છે, તેનું વ્રત તૂટે છે; અને જે શિક્ષણ અને નિયમમાં તત્પર છે, તે ગુરુના ઘરમાં પૂર્ણતા સુધી પહોંચી શકતો નથી.
આશ્રમે યત્ર યો ધર્મો રક્ષણીયઃ સુપંડિતૈઃ । વિવાહોઽયમતો મન્યે ન ધર્મ ઇતિ કન્યકાઃ
આ આશ્રમમાં વિદ્વાનો જે ધર્મનું રક્ષણ કરે છે, એ જ સાચો ધર્મ છે; તેથી, હું માનું છું કે અહીં લગ્ન કરવાનો ધર્મ નથી, હે કન્યાઓ.
આકર્ણ્ય વિપ્રવાક્યાનિ વિપ્રમૂચુર્વરસ્ત્રિયઃ । સકલધ્વનિસોત્કંઠ્યો કોકિલાઇવ માધવે
બ્રાહ્મણના વચન સાંભળીને, એ શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓ હૃદયપૂર્વક તરસી ગયેલી, વસંતના કોકિલા જેવી, બોલી ઉઠી.
ધર્માદર્થોઽર્થતઃ કામઃ કામાત્સુખફલોદયઃ । ઇત્યેવં નિશ્ચયજ્ઞાસ્તે વર્ણયંતિ વિપશ્ચિતઃ
ધર્મથી ધન મળે છે, ધનથી ઇચ્છા, અને ઇચ્છાથી સુખનું ફળ મળે છે—આ રીતે જ્ઞાનીઓ નિશ્ચયપૂર્વક વર્ણન કરે છે.
સકામો ધર્મબાહુલ્યાત્પુરતસ્તે સમુત્થિતઃ । સેવ્યતાં વિવિધૈર્ભોગૈઃ સ્વચ્છાભૂમિરિયં યતઃ
જેને ધર્મની સમૃદ્ધિ સાથે ઇચ્છા છે, તે તારા સામે ઉપસ્થિત થયો છે; તેથી, આ શુદ્ધ ભૂમિમાં વિવિધ ભોગોનો આનંદ માણ.
શ્રુત્વા તદ્વચનં તાસાં પ્રાહ ગંભીરયા ગિરા । તથ્યં વો વચનં કિંતુ મમાપ્યાવશ્યકં વ્રતમ્
એ સ્ત્રીઓના વચન સાંભળીને, તેણે ઘેરા સ્વરે કહ્યું: 'તમારા વચન સાચા છે, પણ મારું વ્રત પણ મારા માટે જરૂરી છે.'
પ્રાપ્યાનુજ્ઞાં ગુરોઃ કુર્વે વિવાહકર્મ નાન્યથા । ઇત્યુક્તાઃ પુનરૂચુસ્તાઃ સ્ફુટં મૂઢોઽસિ સુંદર
ગુરુની પરવાનગી મળ્યા પછી જ હું લગ્નકર્મ કરીશ, નહિ તો નહીં.' એમ તેણે કહ્યું ત્યારે, એ સ્ત્રીઓ ફરીથી સ્પષ્ટપણે બોલી: 'તું તો ખરેખર મૂર્ખ છે, હે સુંદર યુવાન.'
સિદ્ધૌષધં બ્રહ્મધિયા રસાયનં સિદ્ધિર્નિધિઃ સાધુકુલા વરાંગનાઃ । મંત્રસ્તથા સિદ્ધરસશ્ચ ધર્મતો મુને નિષેવ્યાઃ સુધિયા સમાગતાઃ
સિદ્ધ ઔષધિ, બ્રહ્મવિચાર માટે અમૃત, સિદ્ધિ, ખજાનો, શ્રેષ્ઠ કુળ, ઉત્તમ સ્ત્રીઓ, મંત્ર અને સિદ્ધ રસ—આ બધું જ્યારે એકસાથે મળે, ત્યારે વિદ્વાનોએ ધર્મપૂર્વક તેનો આનંદ માણવો જોઈએ.
કાર્યં નુ દૈવાદ્યદિ સિદ્ધિમાગતં તસ્મિન્નુપેક્ષાં ન ચ યાંતિ નીતિગાઃ । યસ્માદુપેક્ષા ન પુનઃ ફલપ્રદા તસ્માન્ન દીર્ઘીકરણં પ્રશસ્યતે
કોઈ કાર્ય દૈવથી સફળ થાય, તો બુદ્ધિશાળી લોકો તેને અવગણે નહીં; કારણ કે અવગણના ફરીથી ફળ આપતી નથી, તેથી વિલંબ કરવો યોગ્ય નથી.
વિષાદપ્યમૃતં ગ્રાહ્યમમેધ્યાદપિ કાંચનમ્ । નીચાદપ્યુત્તમાં વિદ્યાં સ્ત્રીરત્નં દુષ્કુલાદપિ
વિષમાંથી પણ અમૃત લેવું, અશુદ્ધમાંથી પણ સોનું, નીચમાંથી પણ શ્રેષ્ઠ વિદ્યા અને ખરાબ કુટુંબમાંથી પણ રત્ન જેવી સ્ત્રી લેવી.
સાંદ્રાનુરાગાઃ કુલજન્મનિર્મલાઃ સ્નેહાર્દ્રચિત્તા સુગિરઃ સ્વયંવરાઃ । કન્યા સુરૂપાઃ ખલુ ચારુયૌવના ધન્યા લભંતેઽત્ર નરાસ્તુ નેતરે
જે કન્યાઓ ગાઢ પ્રેમાળ, શુદ્ધ કુળની, સ્નેહથી ભીની, મીઠા વચનવાળી, સ્વયંવર કરનાર, સુંદર અને યુવાન છે—એવી કન્યાઓ અહીં માત્ર ભાગ્યશાળી પુરુષોને જ મળે છે, બીજાને નહીં.
ક્વ વયં સુરસુંદર્ય્યઃ ક્વ ભવાંસ્તાપસો બટુઃ । દુર્ઘટસ્ય વિધાનેન મન્યે ધાતૈવ પંડિતઃ
અમે સ્વર્ગસુન્દરીઓ અને તું એક તપસ્વી યુવાન—આવો અશક્ય મેળાપ તો માત્ર વિધાતા જ કરી શકે, એ જ સાચા જ્ઞાની છે એમ લાગે છે.