નારદ ઉવાચ-। અન્યસ્મૈ દીયતાં ભદ્રે ક્ષીણવૃતિશ્ચ યો દ્વિજઃ । વયં તુ શીલસંપન્ના ભક્તિસ્તુ ક્રિયતે મયા
નારદે કહ્યું: હે સુભાગ્યવતી, આ દાન બીજા એવા બ્રાહ્મણને આપો, જેની આવક ઘટી ગઈ હોય. અમારે તો સદગુણ છે અને હું ભક્તિ કરું છું.
એવં તાસાં મનો હૃત્વા સર્વાસામુપદિશ્ય વા । જગામ ભરતશ્રેષ્ઠ સ્વકીયં સ્થાનકં પુનઃ
આ રીતે બધાની મન જીતીને અને તેમને ઉપદેશ આપી, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, નારદ પોતાનાં સ્થાન પર પાછા ગયા.
અત્રાકૃષ્ટમનાસ્તાસ્તુ અન્યત્રગતમાનસાઃ । પુરિ છિદ્રં સમુત્પન્નં બાણસ્ય તુ મહાત્મનઃ
ત્યાં તેમનું મન સ્થિર ન રહ્યું, બધાની દૃષ્ટિ બીજે જતી રહી; મહાન આત્મા બાણની નગરીમાં ફાટ પડ્યો.
નારદ ઉવાચ- યન્માં પૃચ્છસિ કૌંતેય તન્નિબોધ ચ તચ્છૃણુ । એતસ્મિન્નંતરે રુદ્રો નર્મદાતટમાસ્થિતઃ
નારદે કહ્યું: હે કુંતીપુત્ર, જે પ્રશ્ન તું મને પૂછે છે, તે ધ્યાનથી સાંભળ. એ દરમિયાન, રુદ્ર નર્મદાના કાંઠે વિરાજમાન હતા.
નામ્ના હરેશ્વરં સ્થાનં ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્ । તસ્મિન્સ્થાને મહાદેવશ્ચિંતયંસ્ત્રૈપુરં વધમ્
એ સ્થાનનું નામ હરેશ્વર છે, જે ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે. ત્યાં મહાદેવ ત્રિપુરના વિનાશ વિશે વિચારતા હતા.
ગાં(ગા?)ડીવં મંદરં કૃત્વા ગુણં કૃત્વા તુ વાસુકિમ્ । સ્થાનં કૃત્વા તુ વૈશાખં વિષ્ણું કૃત્વા શરોત્તમમ્
પૃથ્વીને ધનુષ્ય, મંદર પર્વતને ધનુષ્યની ડોરી, વાસુકીને તાંતણ, વૈશાખને સ્થાન અને વિષ્ણુને શ્રેષ્ઠ બાણ બનાવ્યા.
અગ્રે ચાગ્નિં પ્રતિષ્ઠાપ્ય મુખે વાયુઃ સમર્પિતઃ । હયાશ્ચ ચતુરો વેદાઃ સર્વદેવમયં રથમ્
આગને આગળ સ્થાપી, વાયુને મુખમાં રાખી, ચારેય વેદોને ઘોડા બનાવ્યા; એ રથ સર્વ દેવમય હતો.
ચક્રગૌ ચાશ્વિનૌ દેવાવક્ષં ચક્રધરઃ સ્વયમ્ । સ્વયમિંદ્રશ્ચ ચાપાંતે બાણે વૈશ્રવણઃ સ્થિતઃ
અશ્વિનીકુમારો રથના ચકરા, ચક્રધારી ભગવાન પોતે ધૂરી, ઇન્દ્ર ધનુષ્યના છેડે અને વૈશ્વરાણ બાણ પર સ્થિત થયા.
યમસ્તુ દક્ષિણે હસ્તે વામે કાલસ્તુ દારુણઃ । ચક્રાણામારકે ન્યસ્તા ગંધર્વા લોકવિશ્રુતાઃ
યમ દક્ષિણ બાજુએ ઊભા છે, કાળ ભયાનક રૂપે વામ બાજુએ છે; બધા લોકોએ વખાણેલા ગંધર્વો ચકરા ના મધ્યમાં રાખવામાં આવ્યા છે.
પ્રજાપતી રથશ્રેષ્ઠે બ્રહ્મા ચૈવ તુ સારથિઃ । એવં કૃત્વા તુ દેવેશઃ સર્વદેવમયં રથમ્
પ્રજાપતિ શ્રેષ્ઠ રથચાલક છે અને બ્રહ્મા પોતે રથના સારથી છે; આમ, દેવોના સ્વામી એ બધા દેવતાઓથી ભરેલો રથ બનાવ્યો.
સોતિષ્ઠત્સ્થાણુભૂતો હિ સહસ્રં પરિવત્સરાન્ । યદા ત્રીણિ સમેતાનિ અંતરિક્ષચરાણિ ચ
એ રથ પર સહસ્રો વર્ષ સુધી અડગ ઊભા રહ્યા; જ્યારે ત્રણ આકાશમાં ફરતા શહેરો એકસાથે આવ્યા,
ત્રિપુરાણિ ત્રિશલ્યેન તદા તાનિ બિભેદ સઃ । શરઃ પ્રચોદિતસ્તત્ર રુદ્રેણ ત્રિપુરં પ્રતિ
ત્યારે તેણે ત્રણ શલ્યવાળા બાણથી એ ત્રણ શહેરોને ભેદી નાખ્યા; એ બાણ, રુદ્રે દિશામાં મૂકેલો, ત્રિપુરા શહેરને વાગ્યો.
ભ્રષ્ટતેજા સ્ત્રિયો જાતા બલં તેષાં વ્યશીર્યત । ઉત્પાતાશ્ચ પુરે તસ્મિન્પ્રાદુર્ભૂતા સહસ્રશઃ
એ લોકોની તેજસ્વિતા ગુમાઈ ગઈ, સ્ત્રીઓ જન્મી, તેમનું બળ તૂટી ગયું; એ શહેરમાં હજારો અશુભ સંકેતો દેખાવા લાગ્યા.
ત્રિપુરસ્ય વિનાશાય કાલરૂપોભવત્તદા । અટ્ટહાસં પ્રમુંચંતિ રૂપાઃ કાષ્ઠમયાસ્તથા
ત્રિપુરાના વિનાશ માટે એ સમયે કાળરૂપ ધારણ કર્યું; ભયાનક હાસ્ય સાથે લાકડાની મૂર્તિઓ પણ દેખાવા લાગી.
નિમેષોન્મેષણં ચૈવ કુર્વંતિ ચિત્રકર્મણા । સ્વપ્ને પશ્યંતિ ચાત્માનં રક્તાંબરવિભૂષિતમ્
એ લોકો આંખ મીંચી-ખોલી અને અદ્ભુત કામો કરવા લાગ્યા; સ્વપ્નમાં પોતાને લાલ વસ્ત્રો પહેરેલા જોઈ રહ્યા.
સ્વપ્ને પશ્યંતિ તે ચૈવં વિપરીતાનિ યાનિ તુ । એતાન્પશ્યતિ ઉત્પાતાંસ્તત્ર સ્થાને તુ યે જનાઃ
સ્વપ્નમાં તેઓ વિપરીત ઘટનાઓ જોઈ રહ્યા; ત્યાંના લોકો એ બધા અશુભ સંકેતો જોઈ રહ્યા.
તેષાં બલં ચ બુદ્ધિશ્ચ હરક્રોધેન નાશિતમ્ । સંવર્તકો નામ વાયુર્યુગાંતપ્રતિમો મહાન્
હરાના ક્રોધથી તેમનું બળ અને બુદ્ધિ બન્ને નાશ પામ્યા; યુગના અંત જેવો મહાન સંવર્તક નામનો પવન ઉઠ્યો.
સમીરિતોનલશ્રેષ્ઠ ઉત્તમાંગેષુ બાધતે । જ્વલંતિ પાદપાસ્તત્ર પતંતિ શિખરાણિ ચ
એ પવનથી ઉત્તમ અગ્નિ જગાવાઈ અને ઊંચા સ્થળોએ દુઃખ આપતો રહ્યો; ત્યાં વૃક્ષો સળગવા લાગ્યા અને પર્વતોના શિખરો તૂટી પડ્યા.
સર્વં તદ્વ્યાકુલીભૂતં હાહાકારમચેતનમ્ । ભગ્નોદ્યાનાનિ સર્વાણિ ક્ષિપ્રં તુ પ્રજ્વલંતિ ચ
બધું અશાંત અને હાહાકારથી ભરાઈ ગયું, લોકો બેભાન થઈ ગયા; બધા બાગ-બગીચા તરત જ સળગી ઉઠ્યા.
તેનૈવ દીપિતં સર્વં જ્વલતે વિશિખૈઃ શિખૈઃ । દ્રુમા આરામગંડાનિ ગૃહાણિ વિવિધાનિ ચ
એ રીતે બધું આગથી પ્રજ્વલિત થઈ ગયું, શિખાઓ અને જ્વાળાઓથી બળવા લાગ્યું; વૃક્ષો, બગીચાના ટાપુઓ અને વિવિધ ઘરો સળગી ઉઠ્યા.
દશદિક્ષુ પ્રવૃત્તોયં સમિદ્ધો હવ્યવાહનઃ । તતઃ શિલાઃ પ્રમુંચંતિ દિશો દશ વિભાગશઃ
દસેય દિશામાં હવનકુંડ જેવી અગ્નિ પ્રગટાઈ; પછી દસેય દિશામાં પથ્થરો ફેંકાયા અને બધું અલગ પડી ગયું.
શિખાસહસ્રૈરત્યુગ્રૈઃ પ્રજ્વલંતિ હુતાશનૈઃ । સર્વં કિંશુકસંપ્રખ્યં જ્વલિતંદૃશ્યતે પુરમ્
હજારો ભયાનક જ્વાળાઓથી અગ્નિ પ્રજ્વલિત થયો; એ શહેર કિંચુકના ફૂલો જેવી લાલ જ્વાળાઓથી ઢંકાયેલું લાગતું હતું.
ગૃહાદ્ગૃહાંતરે નૈવ ગંતું ધૂમૈશ્ચ શક્યતે । હરકોપાનલાદગ્ધં ક્રંદમાનં સુદુઃખિતમ્
ઘરમાંથી ઘરમાં ધુમાડાને કારણે જવું શક્ય નહોતું; હરાના ક્રોધની આગથી બળી રહેલું શહેર રડતું અને અત્યંત દુઃખી હતું.
પ્રદીપ્તં સર્વતો દિક્ષુ દહ્યતે ત્રિપુરં પુરમ્ । પ્રાસાદશિખરાગ્રાણિ વિશીર્યંતિ સહસ્રશઃ
ત્રિપુરા શહેર ચારે બાજુથી સળગી ઉઠ્યું અને બળી ગયું; એના મહેલોનું શિખર હજારોની સંખ્યામાં તૂટી પડ્યું.
નાનારત્નવિચિત્રાણિ વિમાનાન્યપ્યનેકધા । ગૃહાણિ ચૈવ રમ્યાણિ દહ્યંતે દીપ્તિવહ્નિના
વિવિધ રત્નોથી શોભતા અનેક વિમાન અને સુંદર ઘરો પણ પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં બળી ગયા.
બાધંતે દ્રુમખંડેષુ જનસ્થાને તથૈવ ચ । દેવાગારેષુ સર્વેષુ પ્રજ્વલંતે જ્વલંત્યપિ
અગ્નિએ વનખંડો અને લોકો રહેતા સ્થળો બધી જગ્યાએ પીડા આપી; બધા દેવસ્થાનોમાં પણ બધું જ સળગી ઉઠ્યું.
સીદંતિ ચાનલસ્પૃષ્ટાઃ ક્રંદંતિ વિવિધૈ સ્વરૈઃ । ગિરિકૂટનિભાસ્તત્ર દૃશ્યંતેંઽગારરાશયઃ
અગ્નિથી દાઝાઈને, તેઓ નીચે ઢળી જાય છે અને વિવિધ રુદન કરે છે; ત્યાં પર્વતશિખર જેવાં કાંકરા જેવા અગ્નિની ઢગલીઓ દેખાય છે.
સ્તુવંતિ દેવદેવેશં પરિત્રાયસ્વ માં પ્રભો । અન્યોન્યં ચ પરિષ્વજ્ય હુતાશનપ્રપીડિતાઃ
તેઓ દેવોના દેવને પ્રાર્થના કરે છે: 'મારે બચાવો, પ્રભુ!' અગ્નિથી પીડાઈને, તેઓ એકબીજાને ચાંપે છે.
દહ્યંતે દાનવાસ્તત્ર શતશોથ સહસ્રશઃ । હંસકારંડવાકીર્ણા નલિની સહ પંકજા
ત્યાં સેંકડો અને હજારો દાનવો દાઝાઈ જાય છે; હંસ અને બગલાંથી ભરેલાં કમળનાં તળાવ પણ અગ્નિમાં ભસ્મ થઈ જાય છે.
દહ્યંતેનલદગ્ધાનિ પુરોદ્યાનાનિ દીર્ઘિકાઃ । અમ્લાનૈઃ પંકજૈશ્છન્ના વિસ્તીર્ણા યોજનૈઃ શતૈઃ
તળાવનાં કાંકડાં દાઝી જાય છે, શહેરનાં બગીચા અને લાંબા તળાવ, જે અમલાન કમળોથી ઢંકાયેલા અને સેંકડો યોજન સુધી વિસ્તરેલા છે, તે પણ અગ્નિમાં ભસ્મ થાય છે.