યુધિષ્ઠિર ઉવાચ- વસિષ્ઠેન દિલીપાય કથિતં તીર્થમુત્તમમ્ । નર્મદેતિ ચ વિખ્યાતં પાપપર્વતદારણમ્
યુધિષ્ઠિરે પૂછ્યું: વસિષ્ઠજીએ દિલીપને જે ઉત્તમ તીર્થનું વર્ણન કર્યું, તે નર્મદા નામે પ્રસિદ્ધ છે અને પાપના પહાડને નાશ કરે છે.
ભૂયશ્ચ શ્રોતુમિચ્છામિ તન્મે કથય નારદ । નર્મદાયાશ્ચ માહાત્મ્યં વસિષ્ઠોક્તં દ્વિજોત્તમ
હું વધુ સાંભળવા ઇચ્છું છું, નારદજી, કૃપા કરીને મને કહો—વસિષ્ઠજીએ નર્મદાની મહિમા વિશે જે કહ્યું તે કહો.
કથમેષા મહાપુણ્યા નદી સર્વત્ર વિશ્રુતા । નર્મદાનામ વિખ્યાતા તન્મમ બ્રૂહિનારદ
આ મહાપુણ્યવાળી નદી સર્વત્ર કેવી રીતે પ્રસિદ્ધ થઈ? નારદજી, મને કહો કે નર્મદા નામ કેમ પ્રસિદ્ધ થયું.
નારદ ઉવાચ-। નર્મદા સરિતાં શ્રેષ્ઠા સર્વપાપપ્રણાશિની । તારયેત્સર્વભૂતાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ
નારદે કહ્યું: નર્મદા નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે, સર્વ પાપોનો નાશ કરતી છે; એ સ્થાવર અને જંગમ સર્વ જીવોને પાર ઉતારે છે.
નર્મદાયાસ્તુ માહાત્મ્યં વસિષ્ઠોક્તં મયા શ્રુતમ્ । તદેતદ્ધિ મહારાજ સર્વં હિ કથયામિ તે
મારે વસિષ્ઠજી પાસેથી નર્મદાની મહિમા સાંભળી છે; રાજા, હવે હું એ બધું તને કહું છું.
પુણ્યા કનખલે ગઙ્ગા કુરુક્ષેત્રે સરસ્વતી । ગ્રામે વા યદિ વારણ્યે પુણ્યા સર્વત્ર નર્મ્મદા
કનખલમાં ગંગા પવિત્ર છે, કુરુક્ષેત્રમાં સરસ્વતી; ગામ હોય કે જંગલ, નર્મદા તો સર્વત્ર પવિત્ર છે.
ત્રિભિઃ સારસ્વતં તોયં સપ્તાહેન તુ યામુનમ્ । સદ્યઃ પુનાતિ ગાંગેયં દર્શનાદેવ નાર્મદમ્
સરસ્વતીનું જળ ત્રણ દિવસે, યમુનાનું સાત દિવસે શુદ્ધ કરે છે; ગંગાનું જળ તરત શુદ્ધ કરે છે, પણ નર્મદા તો માત્ર દર્શનથી શુદ્ધ કરે છે.
કલિંગ દેશે પશ્ચાર્દ્ધે પર્વતેઽમરકંટકે । પુણ્યા ચ ત્રિષુ લોકેષુ રમણીયા મનોરમા
કલિંગ દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં, અમરકંટક પર્વત પર, એ ત્રણેય લોકમાં પવિત્ર, સુંદર અને મનોહર છે.
સદેવાસુરગંધર્વા ઋષયશ્ચ તપોધનાઃ । તપસ્તપ્ત્વા મહારાજ સિદ્ધિં ચ પરમાં ગતાઃ
દેવ, દાનવ, ગંધર્વ અને તપસ્વી ઋષિઓએ ત્યાં તપ કરીને, રાજા, પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી છે.
તત્ર સ્નાત્વા મહારાજ નિયમસ્થો જિતેંદ્રિયઃ । ઉપોષ્ય રજનીમેકાં કુલાનાં તારયેચ્છતમ્
રાજા, ત્યાં નિયમથી સ્નાન કરીને, ઇન્દ્રિયજિત બની, એક રાત ઉપવાસ રાખે તો, એ માણસ સો કુટુંબોને તારે છે.
જનેશ્વરે નરઃ સ્નાત્વા પિંડં દત્વા યથાવિધિ । પિતરસ્તસ્ય તૃપ્યંતિ યાવદાભૂતસંપ્લવમ્
જનેશ્વર ખાતે, નિયમથી સ્નાન કરીને અને પિંડ આપવાથી, તેના પિતૃઓ સર્જનના અંત સુધી તૃપ્ત રહે છે.
પર્વતસ્ય સમંતાત્તુ રુદ્રકોટિઃ પ્રતિષ્ઠિતા । સ્નાનં યઃ કુરુતે તત્ર ગંધમાલ્યાનુલેપનમ્
પર્વતના આસપાસ રુદ્રકોટિ સ્થિર છે; ત્યાં જે સ્નાન કરે, સુગંધ, ફૂલ અને લપસણ લગાવે—
પ્રીતા તસ્ય ભવેત્સર્વા રુદ્રકોટિર્ન સંશયઃ । પર્વતે પશ્ચિમસ્યાંતે સ્વયં દેવો મહેશ્વરઃ
એના પર સર્વે રુદ્રકોટિના દેવતા પ્રસન્ન થાય છે, એમાં શંકા નથી; પર્વતના પશ્ચિમ છેડે, મહાદેવ સ્વયં વસે છે.
તત્ર સ્નાત્વા શુચિર્ભૂત્વા બ્રહ્મચારી જિતેંદ્રિયઃ । પિતૃકાર્યં તુ કુર્વીત વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા
ત્યાં સ્નાન કરીને, શુદ્ધ થઈ, બ્રહ્મચર્ય પાળીને અને ઇન્દ્રિય જીતીને, વિધિ પ્રમાણે પિતૃકાર્ય કરવું જોઈએ.
તિલોદકેન તત્રૈવ તર્પયેત્પિતૃદેવતાઃ । આસપ્તમં કુલં તસ્ય સ્વર્ગે તિષ્ઠતિ પાંડવ
ત્યાં તિલમિશ્રિત પાણીથી પિતૃઓ અને દેવતાઓને તૃપ્ત કરવું જોઈએ. પાંડવ, એ વ્યક્તિના સાત પેઢી સુધીના કુળજનો સ્વર્ગમાં વસે છે.
ષષ્ટિવર્ષસહસ્રાણિ સ્વર્ગલોકે મહીયતે । અપ્સરોગણસંકીર્ણો દિવ્યસ્ત્રીપરિવારિતઃ
એ વ્યક્તિને સાઠ હજાર વર્ષ સુધી સ્વર્ગમાં બહુ માન મળે છે, જ્યાં એ અપ્સરાઓના સમૂહથી ઘેરાયેલો અને દિવ્ય સ્ત્રીઓની સેવા મેળવે છે.
દિવ્યગંધાનુલિપ્તશ્ચ દિવ્યાલંકારભૂષિતઃ । તતઃ સ્વર્ગાત્પરિભ્રષ્ટો જાયતે વિપુલે કુલે
દિવ્ય સુગંધથી અંજાયેલો અને દિવ્ય આભૂષણોથી સજ્જ, એ પછી સ્વર્ગમાંથી પડીને મહાન કુળમાં જન્મે છે.
ધનવાન્દાનશીલશ્ચ ધાર્મિકશ્ચૈવ જાયતે । પુનઃ સ્મરતિ તત્તીર્થં ગમનં તત્ર કુર્વતે
એ ધનવાન, દાનશીલ અને ધર્મી બને છે; ફરીથી એ તીર્થયાત્રાની યાદ કરે છે અને ત્યાં જઈને યાત્રા કરે છે.
તારયિત્વા કુલશતં રુદ્રલોકં સ ગચ્છતિ । યોજનાનાં શતં સાગ્રં શ્રૂયતે સરિદુત્તમા
એ પોતાના સો કુળજનોને મુક્ત કરી રુદ્રલોકમાં જાય છે; એ શ્રેષ્ઠ નદીનું લંબાઈ થોડું વધારે એકસો યોજન જેટલી કહેવાય છે.
વિસ્તારેણ તુ રાજેન્દ્ર યોજનદ્વયમંતરમ્ । ષષ્ટિતીર્થસહસ્રાણિ ષષ્ટિકોટ્યસ્તથૈવ ચ
એ નદીની પહોળાઈ બે યોજન જેટલી છે, રાજા; તેમાં સાઠ હજાર તીર્થો અને એટલાં જ સાઠ કરોડ પણ છે.
પર્વતસ્ય સમંતાત્તુ તિષ્ઠંત્યમરકંટકે । બ્રહ્મચારી શુચિર્ભૂત્વા જિતક્રોધો જિતેંદ્રિયઃ
અમરકંટક પર્વતની આસપાસ એ તીર્થો સ્થિત છે; ત્યાં બ્રહ્મચારી, શુદ્ધ, ક્રોધને જીતેલો અને ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખનાર રહે છે.
સર્વહિંસાનિવૃત્તશ્ચ સર્વભૂતહિતે રતઃ । એવં સર્વસમાચારઃ ક્ષેત્રપાલાન્પરિવ્રજેત્
સૌ પ્રકારની હિંસા છોડી અને સર્વ જીવોના કલ્યાણમાં રત રહી, આવું સર્વ રીતે વર્તન કરીને એ તીર્થના રક્ષકો પાસે જાય છે.
તસ્ય પુણ્યફલં રાજન્શૃણુષ્વાવહિતો હિ મે । શતં વર્ષસહસ્રાણાં સ્વર્ગે મોદેત પાંડવ
રાજા, ધ્યાનપૂર્વક મારા પાસેથી એના પુણ્યફળ સાંભળો: પાંડવ, એ વ્યક્તિ એક લાખ વર્ષ સુધી સ્વર્ગમાં આનંદ માણે છે.
અપ્સરોગણસંકીર્ણે દિવ્યસ્ત્રીપરિચારિતે । દિવ્યગંધાનુલિપ્તશ્ચ દિવ્યાલંકારભૂષિતઃ
અપ્સરાઓના સમૂહથી ઘેરાયેલો અને દિવ્ય સ્ત્રીઓની સેવા મેળવનાર, દિવ્ય સુગંધથી અંજાયેલો અને દિવ્ય આભૂષણોથી સજ્જ રહે છે.
ક્રીડતે દેવલોકે તુ દૈવતૈઃ સહ મોદતે । તતઃ સ્વર્ગાત્પરિભ્રષ્ટો રાજા ભવતિ વીર્યવાન્
એ દેવલોકમાં રમે છે અને દેવતાઓ સાથે આનંદ કરે છે; પછી સ્વર્ગમાંથી પડીને એ પરાક્રમી રાજા બને છે.
નારદ ઉવાચ- નર્મદા તુ નદીશ્રેષ્ઠા પુણ્યા પુણ્યતમા ત્રિષુ । મુનિભિસ્તુ મહાભાગૈર્વિભક્તા ધર્મકાંક્ષિભિઃ
નારદે કહ્યું: નર્મદા તો નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે, ત્રણેયમાં સૌથી પવિત્ર છે; મહાન અને પુણ્યશાળી ઋષિઓએ ધર્મની ઇચ્છાથી તેને વિભાગે છે.
યજ્ઞોપવીતમાત્રાણિ પ્રવિભક્તાનિ પાંડવ । તેષુ સ્નાત્વા તુ રાજેંદ્ર સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે
પાંડવ, એ વિભાગો યજ્ઞોપવીત જેટલા છે; રાજેન્દ્ર, તેમાં સ્નાન કરવાથી સર્વ પાપોમાંથી મુક્તિ મળે છે.
જલેશ્વરં ચ યત્તીર્થં ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્ । તસ્યોત્પત્તિં કથયતઃ શૃણુ પાંડવનંદન
અને જલેશ્વર નામનું તીર્થ, જે ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે, એનું ઉત્પત્તિ કથા હું કહું છું, પાંડવોના આનંદ, તમે સાંભળો.
પુરા મુનિગણાઃ સર્વે સેન્દ્રાશ્ચૈવ મરુદ્ગણાઃ । સ્તુવંતિ તે મહાત્માનં દેવદેવં મહેશ્વરમ્
પહેલાં બધા ઋષિગણો અને ઇન્દ્ર તથા મરુદગણો પણ, એ મહાત્મા દેવાદિદેવ મહેશ્વરનું સ્તુતિ કરતા હતા.
સ્તુવમાનાસ્તુ સંપ્રાપ્તા યત્ર દેવો મહેશ્વરઃ । વિજ્ઞાપયંતિ દેવેશં સેંદ્રાશ્ચૈવ મરુદ્ગણાઃ । ભયોદ્વિગ્નાન્વિરૂપાક્ષ પરિત્રાયસ્વ નઃ પ્રભો
સ્તુતિ કરતા એ બધા ત્યાં પહોંચ્યા જ્યાં મહેશ્વર દેવ હતા; ઇન્દ્ર અને મરુદગણોએ દેવેશ પાસે વિનંતી કરી: 'ત્ર્યંબક, અમને ભયથી વ્યાકુળ છીએ—પ્રભુ, અમારો રક્ષણ કરો.'