અવશિષ્ટેષુ સર્વેષુ વક્ષ્યામિ દ્વિજપુંગવાઃ । યથા શ્રુતં મહાપ્રાજ્ઞા વર્ણ્યતે શૃણુત દ્વિજાઃ
બાકી રહેલા બધા પ્રદેશોમાં, હે દ્વિજપુંગવો, હું જે સાંભળ્યું છે એ પ્રમાણે કહું છું, હે મહાપંડિતો, સાંભળો, હે દ્વિજો.
ક્રૌંચદ્વીપે મહાભાગાઃ ક્રૌંચો નામ મહાગિરિઃ । ક્રૌંચાત્પરો વામનકો વામનાદંધકારકઃ
ક્રૌંચ દ્વીપમાં, હે મહાભાગ્યશાળી, ક્રૌંચ નામે મહાપર્વત છે; ક્રૌંચથી આગળ વામનક છે, જે અંધકાર પેદા કરે છે.
અંધકારાત્પરો વિપ્રા મૈનાકઃ પર્વતોત્તમઃ । મૈનાકાત્પરતો વિપ્રા ગોવિંદો ગિરિરુત્તમઃ
અંધકારથી આગળ, હે બ્રાહ્મણો, મૈનાક નામે શ્રેષ્ઠ પર્વત છે; મૈનાકથી આગળ, હે બ્રાહ્મણો, ગોવિંદ નામે ઉત્તમ પર્વત છે.
ગોવિંદાત્પરતશ્ચૈવ પુંડરીકો મહાગિરિઃ । પુંડરીકાત્પરશ્ચાપિ પ્રોચ્યતે દુંદુભિસ્વનઃ
ગોવિંદથી આગળ પુંડરીક નામે મહાપર્વત છે; પુંડરીકથી આગળ દુન્દુભિસ્વન નામે પર્વત છે.
પુરસ્તાદ્દ્વિગુણસ્તેષાં વિષ્કંભો મુનિપુંગવાઃ । દેશાંસ્તત્ર પ્રવક્ષ્યામિ તન્મે નિગદતઃ શૃણુ
આ પર્વતોની સામે, હે મુનિશ્રેષ્ઠો, વચ્ચેનું અંતર દોઢ ગુણે વિશાળ છે; હું એ પ્રદેશોનું વર્ણન કરું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.
ક્રૌંચસ્ય કુશલો દેશો વામનસ્ય મનોનુગઃ । મનોનુગાત્પરો દેશ ઉષ્ણો નામ તપોધનાઃ
ક્રૌંચનું પ્રદેશ કુશલ છે; વામનાનું મનોનુગ છે; મનોનુગથી આગળ ઉષ્ણ નામે પ્રદેશ છે, હે તપસ્વીઓ.
ઉષ્ણાત્પરઃ પ્રાવરકઃ પ્રાવરાદંધકારકઃ । અંધકારકદેશાત્તુ મુનિદેશઃ પરઃ સ્મૃતઃ
ગરમ પ્રદેશથી આગળ પ્રાવરક નામનું પ્રદેશ આવે છે, અને એથી આગળ અંધકારનું પ્રદેશ છે; અંધકારના પ્રદેશથી આગળ મુનિઓનું પ્રદેશ કહેવાય છે.
મુનિદેશાત્પરશ્ચૈવ પ્રોચ્યતે દુંદુભિસ્વનઃ । સિદ્ધચારણસંકીર્ણો ગૌરઃ પ્રાયોજનઃ સ્મૃતઃ
મુનિઓના પ્રદેશથી આગળ દુન્દુભીનું ધ્વનિ થાય છે; એ પ્રદેશ સિદ્ધો અને ચારણોથી ભરેલું છે, અને તેજસ્વી પ્રયોગજન તરીકે ઓળખાય છે.
એતે દેશાઃ સમાખ્યાતા દેવગંધર્વસેવિતાઃ । પુષ્કરે પુષ્કરો નામ પર્વતો મણિરત્નવાન્
આ પ્રદેશો દેવો અને ગંધર્વો દ્વારા સેવા પામે છે, એમ વર્ણવાયા છે; પુષ્કર નામના પ્રદેશમાં પુષ્કર નામનો પર્વત છે, જે રત્નો અને મણિથી શોભાયમાન છે.
તત્ર નિત્યં પ્રસરતિ સ્વયં દેવઃ પ્રજાપતિઃ । પર્યુપાસંતિ તં નિત્યં દેવાઃ સર્વે મહર્ષયઃ
ત્યાં પ્રજાપતિ દેવ સ્વયં સતત પ્રગટ થાય છે; બધા દેવો અને મહર્ષીઓ રોજે રોજ તેમની ઉપાસના કરે છે.
વાગ્ભિર્મનોનુકૂલાભિઃ પૂજયંતિ દ્વિજોત્તમાઃ । જંબૂદ્વીપાત્પ્રવર્ત્તન્તે રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ
શ્રેષ્ઠ દ્વિજો મનને આનંદ આપે એવી વાણીથી તેમની પૂજા કરે છે; જાંબુદ્વીપમાંથી વિવિધ પ્રકારના રત્નો ઉત્પન્ન થાય છે.
દ્વીપેષુ તેષુ સર્વેષુ પ્રજાનાં મુનિસત્તમાઃ । વિપ્રાણાં બ્રહ્મચર્યેણ સત્યેન ચ દમેન ચ
મુનિશ્રેષ્ઠ, એ બધા દ્વીપોમાં લોકો—વિશેષ કરીને બ્રાહ્મણો—બ્રહ્મચર્ય, સત્ય અને દમથી,
આરોગ્યાયુષ્પ્રમાણાભ્યાં દ્વિગુણં દ્વિગુણં તતઃ । એતે જનપદા વિપ્રા દ્વીપેષુ તેષુ સત્તમાઃ
આરોગ્ય અને આયુષ્ય બે-ગણું અને ફરી બે-ગણું હોય છે; એ દ્વીપોમાં, બ્રાહ્મણો, એ શ્રેષ્ઠ લોકો વસે છે.
ઉક્તા જનપદા યેષુ ધર્મશ્ચૈકઃ પ્રવર્ત્તતે । ઈશ્વરો દંડમુદ્યમ્ય સ્વયમેવ પ્રજાપતિઃ
એ પ્રદેશોમાં એક જ ધર્મ ચાલે છે; ભગવાન પ્રજાપતિ સ્વયં દંડ ધારણ કરીને શાસન કરે છે.
દ્વીપાનેતાન્મુનિવરા રક્ષંસ્તિષ્ઠતિ સર્વદા । સ રાજા સ શિવો વિપ્રાઃ સ પિતા સ પિતામહઃ
મુનિશ્રેષ્ઠો હંમેશા એ દ્વીપોની રક્ષા કરે છે; એ રાજા છે, એ શિવ છે, બ્રાહ્મણો, એ પિતા અને પિતામહ છે.
ગોપાયતિ દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ પ્રજાઃ સ દ્વિજપંડિતાઃ । ભોજનં ચાત્ર વિપ્રેંદ્રાઃ પ્રજાઃ સ્વયમુપસ્થિતમ્
શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, એ learned બ્રાહ્મણો સાથે લોકોની રક્ષા કરે છે; અને, બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠો, ત્યાં લોકો માટે ભોજન સ્વયં જ ઉપલબ્ધ થાય છે.
સિદ્ધમેવ મહાભાગા ભુંજતે તદ્ધિ નિત્યદા । તતઃ પરં મહાશૈલો દૃશ્યતે લોકસંસ્થિતિઃ
સૌભાગ્યશાળી લોકો હંમેશા એ ભોજન લે છે, કારણ કે એ સદા તૈયાર રહે છે; એથી આગળ એક મહાન પર્વત દેખાય છે, જે લોકોની આધારશિલા છે.
ચતુરસ્રો મહાપ્રાજ્ઞઃ સર્વતઃ પરિમંડલઃ । તત્ર તિષ્ઠંતિ વિપ્રેંદ્રાશ્ચત્વારો લોકસંમતાઃ
એ પર્વત ચોરસ છે, વિદ્વાન, અને બધે ગોળાકાર છે; ત્યાં ચાર બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠો, જે દુનિયા દ્વારા માન્ય છે, વસે છે.
દિગ્ગજા હિ મુનિશ્રેષ્ઠા વામનૈરાવતાં જનાઃ । સુપ્રતીકસ્તથા વિપ્રાઃ પ્રભિન્નકરટામુખાઃ
મુનિશ્રેષ્ઠ, ત્યાંના લોકો દિશાના હાથીઓ જેવા છે, એરાવત જેવા દેખાય છે; અને, બ્રાહ્મણો, એ સુંદર છે, તૂટેલા દાંત અને મુખ ધરાવે છે.
તસ્યાહં પરિમાણં ન સંખ્યાતુમિહમુત્સહે । અસંખ્યાતઃ સુનિત્યં હિ તિર્યગૂર્દ્ધ્વમધસ્તથા
મારે એનું પરિમાણ અહીં ગણવું શક્ય નથી; એ અગણિત છે, હંમેશા બાજુ, ઉપર અને નીચે વિસ્તરતું રહે છે.
તત્ર વૈ વાયવો વાંતિ દિગ્ભ્યઃ સર્વાભ્ય એવ ચ । અસંબંધા મુનિશ્રેષ્ઠાસ્તાન્નિગૃહ્ણંતિ તે દ્વિજાઃ
મુનિશ્રેષ્ઠ, ત્યાં બધે દિશાઓમાંથી પવન વાંધે છે; એ બ્રાહ્મણો એ પવનોને—even સંબંધ ન હોય—નિયંત્રિત કરે છે.
પુષ્કરૈઃ પદ્મસંકાશૈર્વિકર્ષંતિ મહાપ્રભૈઃ । શતધા પુનરેવાશુ તે તાન્મુંચંતિ નિત્યશઃ
પદ્મ જેવા, મહા તેજસ્વી પુષ્કરો વડે એ પવનોને ખેંચે છે; પણ, એ પવનોને વારંવાર, ઝડપથી, શતગણું મુક્ત કરે છે.
શ્વસદ્ભિર્મુખનાસાભ્યાં દિગ્ગજૈરિવ મારુતાઃ । આગચ્છંતિ દ્વિજશ્રેષ્ઠાસ્તત્ર તિષ્ઠંતિ વૈ પ્રજાઃ
શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, એ પવન દિશાના હાથીઓના મુખ અને નાકમાંથી આવતાં પવન જેવા છે; ત્યાં લોકો સ્થિર રહે છે.
યથોદ્દિષ્ટં મયા પ્રોક્તં સનિર્માણમિદં જગત્ । શ્રુત્વેદં પૃથિવીમાનં પુણ્યદં ચ મનોનુગમ્
જે રીતે મેં વર્ણન કર્યું, એ રીતે આ જગત અને એના રૂપો જણાવ્યા છે; આ સાંભળીને પૃથ્વી અને એનું માપ, જે પુણ્ય આપે છે અને મનને આનંદ આપે છે.
શ્રીમાંસ્તરતિ વિપ્રેંદ્રાઃ સિદ્ધાર્થઃ સાધુસંમતઃ । આયુર્બલં ચ કીર્ત્તિશ્ચ તસ્ય તેજશ્ચ વર્દ્ધતે
હે વિદ્વાનોએ, શુભ મનુષ્ય સદાચારી લોકોમાં માન પામે છે; તેની આયુષ્ય, શક્તિ, કીર્તિ અને તેજ વધે છે.
યઃ શૃણોતિ સમાખ્યાતું પર્વણીદં ધૃતવ્રતઃ । પ્રીયંતે પિતરસ્તસ્ય તથૈવ ચ પિતામહાઃ
જે મનુષ્ય ઉત્સવ દિવસે દૃઢ વ્રત સાથે આ કથા સાંભળે છે, તેના પૂર્વજ અને પિતામહો તેની પર પ્રસન્ન થાય છે.
ઋષય ઊચુઃ-। પૃથિવ્યા હિ પરીમાણં સંસ્થાનં સરિતસ્તથા । ત્વત્તઃ શ્રુત્વા મહાભાગ અમૃતં પીતમેવ ચ
ઋષિઓએ કહ્યું: હે મહાભાગ્યશાળી, તું અમને પૃથ્વીનું વિસ્તાર, સ્વરૂપ, નદીઓ અને અમૃતપાન વિશે સાંભળાવ્યું છે.
તત્ર ભૂમૌ ચ તીર્થાનિ પાવનાનીતિ નઃ શ્રુતમ્ । આચક્ષ્વ તાનિ સર્વાણિ યથાફલકરાણિ ચ । સવિશેષં મહાપ્રાજ્ઞ શ્રોતુમિચ્છામહે તવ
પૃથ્વી પર પવિત્ર તીર્થો છે, જે શુદ્ધ કરે છે, એ વિશે અમને સાંભળ્યું છે; હે વિદ્વાન, એ બધાં તીર્થો અને તેમના ફળો વિગતે જણાવો, અમે તારી વાત સાંભળવા ઈચ્છીએ છીએ.
સૂત ઉવાચ-। ધન્યં પુણ્યં મહાખ્યાનં પૃષ્ટમેવ તપોધનાઃ । યથામતિ પ્રવક્ષ્યામિ યથાયોગં યથાશ્રુતમ્
સૂતે કહ્યું: તમે ધન્ય અને પુણ્યમય મહાકથા પૂછી છે; હું જે રીતે સમજું છું, અને જે રીતે સાંભળ્યું છે, એ પ્રમાણે કહું છું.
પુરાતનં પ્રવક્ષ્યામિ દેવર્ષેર્નારદસ્ય હિ । યુધિષ્ઠિરેણ સંવાદં શૃણુ તદ્દ્વિજસત્તમાઃ
હું દેવઋષિ નારદ અને યુધિષ્ઠિર વચ્ચેનો પુરાતન સંવાદ કહું છું; હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, એ સાંભળો.