મૃગાશ્ચ બ્રહ્મભૂયિષ્ઠાઃ સ્વકર્મનિરતા દ્વિજાઃ । મશકેષુ તુ રાજન્યા ધાર્મિકાઃ સર્વકામદાઃ
મૃગોમાં બ્રાહ્મણો વધારે છે, અને તેઓ પોતાના કામમાં તત્પર છે; મશકોમાં રાજન્ય વર્ગ ધર્મપ્રિય છે અને સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરી કરે છે.
માનસાશ્ચ મહાભાગા વૈશ્યધર્મોપજીવિનઃ । સર્વકામસમાયુક્તાઃ શૂરા ધર્માર્થનિશ્ચિતાઃ
માનસ લોકો ખૂબ ભાગ્યશાળી છે, વૈશ્ય ધર્મથી જીવન જીવતા, સર્વ સુખોથી યુક્ત, શૂર અને ધર્મ-અર્થમાં તત્પર છે.
શૂદ્રાસ્તુ મલ્લકા નિત્યં પુરુષા ધર્મશીલિનઃ । ન તત્ર રાજા વિપ્રેંદ્રા ન દંડો ન ચ દંડિકાઃ
મલ્લક લોકો હંમેશા શૂદ્ર છે, અને પુરુષો ધર્મશીલ છે; હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, ત્યાં રાજા નથી, દંડ કે દંડ આપનાર પણ નથી.
સ્વધર્મેણૈવ ધર્મજ્ઞાસ્તે રક્ષંતિ પરસ્પરમ્ । એતાવદેવ શક્યં તુ તત્ર દ્વીપે પ્રભાષિતુમ્
તેઓ માત્ર પોતાના ધર્મથી, ધર્મ જાણીને, એકબીજાની રક્ષા કરે છે; એ દ્વીપ વિશે એટલું જ કહેવું શક્ય છે.
એતદેવ ચ શ્રોતવ્યં શાકદ્વીપે મહૌજસિ
અને શકા દ્વીપ વિશે એટલું જ સાંભળવું જોઈએ.
સૂત ઉવાચ-। ઉત્તરેષુ ચ ભો વિપ્રા દ્વીપેષુ શ્રૂયતે કથા । એવં તત્ર મહાભાગા બ્રુવતસ્તન્નિબોધત
સૂત કહે છે: હે બ્રાહ્મણો, ઉત્તર તરફના દ્વીપોમાં કથાઓ સાંભળવામાં આવે છે; ત્યાં મહાભાગો જે કહે છે, એ તમે સાંભળો.
ઘૃતતોયઃ સમુદ્રોથ દધિમંડોદકોપરઃ । સુરોદસાગરશ્ચૈવ તથાન્યો દુગ્ધસાગરઃ
ત્યાં ઘીથી ભરેલો સમુદ્ર છે, અને દહીંથી ભરેલો બીજો સમુદ્ર છે; સુરોદા સમુદ્ર અને બીજો દૂધનો સમુદ્ર પણ છે.
પરસ્પરેણ દ્વિગુણાઃ સર્વે દ્વીપા દ્વિજર્ષભાઃ । પર્વતાશ્ચ મહાપ્રાજ્ઞાઃ સમુદ્રૈઃ પરિવારિતાઃ
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, બધા દ્વીપો એકબીજાથી બે ગણા છે, અને હે વિદ્વાનોએ, પહાડો પણ સમુદ્રોથી ઘેરાયેલા છે.
ગૌરસ્તુ મધ્યમે દ્વીપે ગિરિર્મનઃશિલો મહાન્ । પર્વતઃ પશ્ચિમે કૃષ્ણો નારાયણસખો દ્વિજાઃ
મધ્યના દ્વીપમાં એક મોટો, મનશિલા જેવો પર્વત છે; પશ્ચિમ તરફ એક કાળો પર્વત છે, જેને નારાયણનો મિત્ર કહેવાય છે, હે દ્વિજો.
તત્ર રત્નાનિ દિવ્યાનિ સ્વયં રક્ષતિ કેશવઃ । પ્રસન્નશ્ચાભવત્તત્ર પ્રજાનાં વ્યદધાત્સુખમ્
ત્યાં દેવીય રત્નોનું રક્ષણ સ્વયં કેશવ કરે છે; એ ત્યાં પ્રસન્ન થઈને લોકો પર સુખ વરસાવે છે.
શરદ્વીપે કુશસ્તંબો મધ્યે જનપદસ્ય હ । સંપૂજ્યતે શાલ્મલિશ્ચ દ્વીપે શાલ્મલિકે દ્વિજાઃ
શરદ દ્વીપમાં, પ્રદેશના મધ્યમાં કુશ ઘાસનો દંડ ઊભો છે; એનું પૂજન થાય છે, અને શાલમલી દ્વીપમાં શાલમલી વૃક્ષ પણ પૂજાય છે, હે દ્વિજો.
ક્રૌંચદ્વીપે મહાક્રૌંચો ગિરી રત્નચયાકરઃ । સંપૂજ્યતે ભો વિપ્રેંદ્રાશ્ચાતુર્વર્ણ્યેન નિત્યદા
ક્રૌંચ દ્વીપમાં, મહાક્રૌંચ નામે મોટો પર્વત છે, જે રત્નોથી ભરપૂર છે; એ પર્વતને ચારેય વર્ણના લોકો હંમેશા પૂજે છે, હે વિપ્રશ્રેષ્ઠો.
ગોમંતઃ પર્વતો વિપ્રાઃ સુમહાન્સર્વધાતુકઃ । યત્ર નિત્યં નિવસતિ શ્રીમાન્કમલલોચનઃ
ગોમંત નામે પર્વત છે, હે બ્રાહ્મણો, જે બહુ મોટો અને બધા ધાતુઓથી ભરેલો છે; ત્યાં કમલની આંખોવાળો શ્રીમંત ભગવાન સદા વસે છે.
મોક્ષિભિઃ સંગતો નિત્યં પ્રભુર્નારાયણોહરિઃ । કુશદ્વીપે તુ વિપ્રેંદ્રાઃ પર્વતો વિદ્રુમૈશ્ચિતઃ
મુક્તિની ઇચ્છા ધરાવનાર સાથે હંમેશા નારાયણ હરિ રહે છે; કુશ દ્વીપમાં, હે વિપ્રશ્રેષ્ઠો, પર્વત વિદ્રુમથી શોભાયમાન છે.
સુનામા ચ સુદુર્ધર્ષો દ્વિતીયો હેમપર્વતઃ । દ્યુતિમાન્નામ વિપ્રેંદ્રાસ્તૃતીયઃ કુમુદો ગિરિઃ
બીજું પર્વત સુનામા કહેવાય છે, જે જીતવું અઘરું છે; ત્રીજું પર્વત, હે વિપ્રશ્રેષ્ઠો, કુમુદ છે, જે તેજસ્વી નામ ધરાવે છે.
ચતુર્થઃ પુષ્પવાન્નામ પંચમસ્તુ કુશેશયઃ । ષષ્ટો હરિગિરિર્નામ ષડેતે પર્વતોત્તમાઃ
ચોથું પર્વત પુષ્પવાન કહેવાય છે, પાંચમું કુશેશય છે; છઠ્ઠું હરિગિરિ નામે છે — આ છ પર્વતો શ્રેષ્ઠ છે.
તેષામંતરવિષ્કંભો દ્વિગુણઃ પ્રવિભાગશઃ । ઔદ્ભિદં પ્રથમં વર્ષં દ્વિતીયં રેણુમંડલમ્
આ પર્વતો વચ્ચેનું અંતર દોઢ ગુણે વિભાજિત છે; પ્રથમ પ્રદેશ ઔદભિદ કહેવાય છે, બીજું રેણુમંડલ છે.
તૃતીયં સુરથં નામ ચતુર્થં લંબનં સ્મૃતમ્ । ધૃતિમત્પંચમં વર્ષં ષષ્ઠં વર્ષં પ્રભાકરમ્
ત્રીજું પ્રદેશ સુરથ કહેવાય છે, ચોથું લંબન તરીકે જાણીતું છે; પાંચમું ધૃતિમત છે, છઠ્ઠું પ્રદેશ પ્રભાકર છે.
સપ્તમં કાપિલં વર્ષં સપ્તૈતે વર્ષલંબકાઃ । એતેષુ દેવગંધર્વાઃ પ્રજાશ્ચ મુદિતા દ્વિજાઃ । વિહરંતિ રમંતે ચ ન તેષુ મ્રિયતે જનઃ
સાતમું પ્રદેશ કાપિલ છે; આ સાત પ્રદેશ વિભાગો છે. એમાં, હે દ્વિજો, દેવો, ગંધર્વો અને આનંદિત લોકો રહે છે, આનંદ માણે છે; ત્યાં કોઈ મૃત્યુ પામતો નથી.
ન તેષુ દસ્યવઃ સંતિ મ્લેચ્છજાત્યોઽપિ વા દ્વિજાઃ । ગૌરપ્રાયો જનઃ સર્વઃ સુકુમારશ્ચ સત્તમાઃ
ત્યાં કોઈ દસ્યુ કે વિદેશી જાતિના લોકો નથી, હે દ્વિજો; બધા લોકો મોટાભાગે ગૌરવર્ણ અને નાજુક, અને ઉત્તમ સ્વભાવ ધરાવે છે.
અવશિષ્ટેષુ સર્વેષુ વક્ષ્યામિ દ્વિજપુંગવાઃ । યથા શ્રુતં મહાપ્રાજ્ઞા વર્ણ્યતે શૃણુત દ્વિજાઃ
બાકી રહેલા બધા પ્રદેશોમાં, હે દ્વિજપુંગવો, હું જે સાંભળ્યું છે એ પ્રમાણે કહું છું, હે મહાપંડિતો, સાંભળો, હે દ્વિજો.
ક્રૌંચદ્વીપે મહાભાગાઃ ક્રૌંચો નામ મહાગિરિઃ । ક્રૌંચાત્પરો વામનકો વામનાદંધકારકઃ
ક્રૌંચ દ્વીપમાં, હે મહાભાગ્યશાળી, ક્રૌંચ નામે મહાપર્વત છે; ક્રૌંચથી આગળ વામનક છે, જે અંધકાર પેદા કરે છે.
અંધકારાત્પરો વિપ્રા મૈનાકઃ પર્વતોત્તમઃ । મૈનાકાત્પરતો વિપ્રા ગોવિંદો ગિરિરુત્તમઃ
અંધકારથી આગળ, હે બ્રાહ્મણો, મૈનાક નામે શ્રેષ્ઠ પર્વત છે; મૈનાકથી આગળ, હે બ્રાહ્મણો, ગોવિંદ નામે ઉત્તમ પર્વત છે.
ગોવિંદાત્પરતશ્ચૈવ પુંડરીકો મહાગિરિઃ । પુંડરીકાત્પરશ્ચાપિ પ્રોચ્યતે દુંદુભિસ્વનઃ
ગોવિંદથી આગળ પુંડરીક નામે મહાપર્વત છે; પુંડરીકથી આગળ દુન્દુભિસ્વન નામે પર્વત છે.
પુરસ્તાદ્દ્વિગુણસ્તેષાં વિષ્કંભો મુનિપુંગવાઃ । દેશાંસ્તત્ર પ્રવક્ષ્યામિ તન્મે નિગદતઃ શૃણુ
આ પર્વતોની સામે, હે મુનિશ્રેષ્ઠો, વચ્ચેનું અંતર દોઢ ગુણે વિશાળ છે; હું એ પ્રદેશોનું વર્ણન કરું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.
ક્રૌંચસ્ય કુશલો દેશો વામનસ્ય મનોનુગઃ । મનોનુગાત્પરો દેશ ઉષ્ણો નામ તપોધનાઃ
ક્રૌંચનું પ્રદેશ કુશલ છે; વામનાનું મનોનુગ છે; મનોનુગથી આગળ ઉષ્ણ નામે પ્રદેશ છે, હે તપસ્વીઓ.
ઉષ્ણાત્પરઃ પ્રાવરકઃ પ્રાવરાદંધકારકઃ । અંધકારકદેશાત્તુ મુનિદેશઃ પરઃ સ્મૃતઃ
ગરમ પ્રદેશથી આગળ પ્રાવરક નામનું પ્રદેશ આવે છે, અને એથી આગળ અંધકારનું પ્રદેશ છે; અંધકારના પ્રદેશથી આગળ મુનિઓનું પ્રદેશ કહેવાય છે.
મુનિદેશાત્પરશ્ચૈવ પ્રોચ્યતે દુંદુભિસ્વનઃ । સિદ્ધચારણસંકીર્ણો ગૌરઃ પ્રાયોજનઃ સ્મૃતઃ
મુનિઓના પ્રદેશથી આગળ દુન્દુભીનું ધ્વનિ થાય છે; એ પ્રદેશ સિદ્ધો અને ચારણોથી ભરેલું છે, અને તેજસ્વી પ્રયોગજન તરીકે ઓળખાય છે.
એતે દેશાઃ સમાખ્યાતા દેવગંધર્વસેવિતાઃ । પુષ્કરે પુષ્કરો નામ પર્વતો મણિરત્નવાન્
આ પ્રદેશો દેવો અને ગંધર્વો દ્વારા સેવા પામે છે, એમ વર્ણવાયા છે; પુષ્કર નામના પ્રદેશમાં પુષ્કર નામનો પર્વત છે, જે રત્નો અને મણિથી શોભાયમાન છે.
તત્ર નિત્યં પ્રસરતિ સ્વયં દેવઃ પ્રજાપતિઃ । પર્યુપાસંતિ તં નિત્યં દેવાઃ સર્વે મહર્ષયઃ
ત્યાં પ્રજાપતિ દેવ સ્વયં સતત પ્રગટ થાય છે; બધા દેવો અને મહર્ષીઓ રોજે રોજ તેમની ઉપાસના કરે છે.