મહોત્સાહા મહાત્માનો ધાર્મિકાઃ સત્યવાદિનઃ । પ્રિયદર્શા વપુષ્મંતો મહાવીર્ય્યા ધનુર્ધરાઃ
તેઓમાં મહાન ઉત્સાહ, ઉદારતા, ધર્મનિષ્ઠા અને સત્યવચન હોય છે; સુંદર દેહ, મહાન પરાક્રમ અને ધનુષ્ય ચલાવવામાં કુશળતા હોય છે.
વીરા હિ યુધિ જાયંતે ક્ષત્રિયાઃ શૂરસંમતાઃ । ત્રેતાયાં ક્ષત્રિયાસ્તાવત્સર્વે વૈ ચક્રવર્તિનઃ
યુદ્ધમાં શૂરવીર ક્ષત્રિયોએ જન્મ લીધો છે, અને ત્રેતાયુગમાં બધા ક્ષત્રિયો ચક્રવર્તી રાજા બનેલા છે.
સર્વવર્ણાશ્ચ જાયંતે સદૈવ દ્વાપરે યુગે । મહોત્સાહા વીર્યવંતઃ પરસ્પરવધૈષિણઃ
દ્વાપર યુગમાં બધા વર્ણના લોકો જન્મે છે; તેઓમાં મહાન ઉત્સાહ, પરાક્રમ અને એકબીજાની હત્યા કરવાની ઈચ્છા હોય છે.
તેજસાંધેનસંયુક્તાઃ ક્રોધનાઃ પુરુષાઃ કિલ । લુબ્ધાશ્ચાનૃતકાશ્ચૈવ તિષ્યે જાયંતિ ભો દ્વિજાઃ
હે દ્વિજો, તિષ્ય યુગમાં પુરુષો તેજસ્વી અને ક્રોધી હોય છે; તેઓ લોભી અને ખોટું બોલનારા પણ હોય છે.
ઈર્ષ્યા માનસ્તથા ક્રોધો માયાસૂયા તથૈવ ચ । તિષ્યે ભવંતિ ભૂતાનાં રાગો લોભશ્ચ સત્તમાઃ
ઈર્ષ્યા, અભિમાન, ક્રોધ, છેતરપિંડી અને ઈર્ષ્યા—આ બધું તિષ્ય યુગમાં જીવોમાં થાય છે; રાગ અને લોભ પણ ત્યાં જોવા મળે છે, હે શ્રેષ્ઠ લોકો.
સંક્ષેપો વર્ત્તતે વિપ્રા દ્વાપરે યુગમધ્યગે । ગુણોત્તરં હૈમવતં હરિવર્ષં તતઃ પરમ્
હે બ્રાહ્મણો, દ્વાપર યુગના મધ્યમાં સંકોચ આવે છે; પછી હિમાલયની શ્રેષ્ઠ ભૂમિ આવે છે અને પછી હરિવર્ષ આવે છે.
ઋષય ઊચુઃ-। જંબૂખંડસ્ત્વયા પ્રોક્તો યથાવદિહ સત્તમઃ । વિષ્કંભસ્ય ચ પ્રબ્રૂહિ પરિમાણં હિ તત્ત્વતઃ
ઋષિઓએ કહ્યું: હે શ્રેષ્ઠ, તમે અહીં જાંબૂદ્વીપનું યોગ્ય વર્ણન કર્યું છે; હવે અમને વિશ્કંભનું સાચું માપ પણ કહો.
સમુદ્રસ્ય પ્રમાણં ચ સમ્યગચ્છિદ્ર દર્શનઃ । શાકદ્વીપં ચ નો બ્રૂહિ કુશદ્વીપં ચ ધાર્મિકમ્
હે સ્પષ્ટદર્શી, સમુદ્રનું યોગ્ય માપ પણ બતાવો; અને અમને શાકદ્વીપ અને ધર્મમય કુશદ્વીપ વિશે પણ કહો.
શાલ્મલં ચૈવ તત્ત્વેન ક્રૌંચદ્વીપં તથૈવ ચ । સૂત ઉવાચ-। વિપ્રાઃ સુબહવો દ્વીપાઃ યૈરિદં સંતતં જગત્ । સપ્તદ્વીપાન્પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુધ્વં દ્વિજપુંગવાઃ
શાલમલ અને ક્રૌંચદ્વીપનું પણ સાચું વર્ણન કરો; સૂતાએ કહ્યું: હે બ્રાહ્મણો, અનેક દ્વીપો છે, જેના દ્વારા આખું જગત ઘેરાયેલું છે; હવે હું સાત દ્વીપોનું વર્ણન કરું છું, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, સાંભળો.
અષ્ટાદશસહસ્રાણિ યોજનાનિ દ્વિજોત્તમાઃ । ષટ્શતાનિ ચ પૂર્ણાનિ વિષ્કંભો જંબુપર્વતઃ
જાંબૂદ્વીપના પહાડનું વિશ્કંભ અઢાર હજાર યોજન અને છસો યોજન પૂરું છે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો.
લવણસ્ય સમુદ્રસ્ય વિષ્કંભો દ્વિગુણઃ સ્મૃતઃ । નાનાજનપદાકીર્ણો મણિવિદ્રુમચિત્રિતઃ
લવણ સમુદ્રનું વિશ્કંભ એના કરતાં બે ગણી ગણાય છે; તેમાં અનેક જાતિના લોકો વસે છે અને મણિ-વિદ્રુમથી શોભાયમાન છે.
નૈકધાતુવિચિત્રૈશ્ચ પર્વતૈરુપશોભિતઃ । સિદ્ધચારણસંકીર્ણૈઃ સાગરઃ પરિમંડલઃ
તે વિવિધ ધાતુઓના સુંદર પર્વતોથી શોભાયમાન છે; એ સમુદ્ર ગોળ છે અને તેમાં સિદ્ધો અને ચારણો વસે છે.
શાકદ્વીપં ચ વક્ષ્યામિ યથાવદિહ સત્તમાઃ । શૃણુતાદ્ય યથાન્યાયં બ્રુવતો મમ ધાર્મિકાઃ
હવે હું શાકદ્વીપનું સાચું વર્ણન કરું છું, હે શ્રેષ્ઠ લોકો, આજે તમે મારા ધર્મમય વર્ણનને યોગ્ય રીતે સાંભળો.
જંબુદ્વીપપ્રમાણેન દ્વિગુણઃ સ દ્વિજર્ષભાઃ । વિષ્કંભેન મહાભાગાઃ સાગરોઽપિ વિભાગશઃ
હે દ્વિજ શ્રેષ્ઠો, એ જંબુદ્વીપ કરતાં બે ગણી મોટી છે, તેની પહોળાઈ પણ વિશાળ છે; સમુદ્ર તેને એ જ રીતે વહેંચે છે.
ક્ષીરોદો મુનિશાર્દૂલા યેન સંપરિવારિતઃ । તત્ર પુણ્યાજનપદાસ્તત્ર ન મ્રિયતે જનઃ
હે મુનિશ્રેષ્ઠ, એ ક્ષીરોદ સમુદ્રથી ઘેરાયેલ છે; ત્યાં પવિત્ર પ્રદેશો છે અને લોકો ત્યાં મૃત્યુ પામતા નથી.
કુત એવ હિ દુર્ભિક્ષં ક્ષમા તેજોયુતા હિ તે । શાકદ્વીપસ્ય સંક્ષેપો યથાવન્મુનિસત્તમાઃ । ઉક્ત એષ મહાભાગાઃ કિમન્યત્કથયામિ વઃ
ત્યાં દુર્ભિક્ષ કેમ થાય? કારણ કે એ લોકો ધરતી અને તેજના ગુણોથી ભરપૂર છે. હે મુનિશ્રેષ્ઠો, શાકદ્વીપનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન એ જ રીતે કર્યું છે; હવે શું વધુ કહું?
ઋષય ઊચુઃ-। શાકદ્વીપસ્ય સંક્ષેપો યથાવદિહ ધાર્મિક । ઉક્તસ્ત્વયા મહાપ્રાજ્ઞ વિસ્તરં બ્રૂહિ તત્ત્વતઃ
ઋષિઓએ કહ્યું: હે ધર્મમય, તમે શાકદ્વીપનું સાચું સંક્ષિપ્ત વર્ણન કર્યું છે; હે મહાપ્રજ્ઞ, હવે અમને વિગતે અને સાચું વર્ણન કરો.
સૂત ઉવાચ-। તથૈવ પર્વતા વિપ્રાઃ સપ્તાત્ર મણિપર્વતાઃ । રત્નાકરાસ્તથા નદ્યસ્તેષાં નામાનિ વર્ણયે
સૂતે કહ્યું: એ જ રીતે, હે બ્રાહ્મણો, ત્યાં સાત મણિપરવતો છે; હું તેમનાં નામ, રત્નખાણીઓ અને નદીઓનું વર્ણન કરું છું.
અતીવગુણવત્સર્વં તત્ત્વં પૃચ્છથ ધાર્મિકાઃ । દેવર્ષિગંધર્વયુતઃ પ્રથમો મેરુરુચ્યતે
હે ધર્મમયો, તમે બધું ખૂબ જ વિગતે પૂછો છો; પ્રથમ પરવત મેરુ કહેવાય છે, જ્યાં દેવો અને ગંધર્વો સાથે છે.
પ્રાગાયતો મહાભાગા મલયોનામ પર્વતઃ । તતો મેઘાઃ પ્રવર્ત્તંતે પ્રભવંતિ ચ સર્વશઃ
પૂર્વ તરફ, હે મહાભાગો, મલય નામનો પરવત છે; ત્યાંથી વાદળો ઊભા થાય છે અને બધું શરૂ થાય છે.
તતઃ પરેણ મુનયો જલધારો મહાગિરિઃ । તતો નિત્યમુપાદત્તે વાસવઃ પરમં જલમ્
તેના પછી, હે મુનિઓ, જલધારા નામનો મહાપર્વત છે; ત્યાંથી ઇન્દ્ર હંમેશા શ્રેષ્ઠ પાણી લે છે.
તતો વર્ષં પ્રભવતિ વર્ષાકાલે દ્વિજોત્તમાઃ । ઉચ્ચૈર્ગિરી રૈવતકો યત્ર નિત્યં પ્રતિષ્ઠિતમ્
તેમાંથી, હે દ્વિજ શ્રેષ્ઠો, વરસાદ વર્ષાકાળમાં થાય છે; ઊંચો રૈવતક પરવત ત્યાં હંમેશા સ્થિર છે.
રેવતી દિવિ નક્ષત્રં પિતામહકૃતો વિધિઃ । ઉત્તરેણ તુ વિપ્રેંદ્રાઃ શ્યામો નામ મહાગિરિઃ
રેવતી એ આકાશમાં નક્ષત્ર છે, જે પિતામહે બનાવેલી વિધિ છે; ઉત્તર તરફ, હે બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠો, શ્યામ નામનો મહાપર્વત છે.
નવમેઘપ્રભઃ પ્રાંશુઃ શ્રીમાનુજ્જ્વલવિગ્રહઃ । યતઃ શ્યામત્વમાપન્નાઃ પ્રજા મુદિતમાનસાઃ
એ નવાં વાદળ જેવી ઝાંખી, ઊંચો, તેજસ્વી અને સુંદર છે; એમાંથી લોકો શ્યામ રંગ પામ્યા છે અને હૃદયથી આનંદિત છે.
ઋષય ઊચુઃ-। સુમહાન્સંશયોઽસ્માકં પ્રાપ્તોયં સૂત યત્ત્વયા । પ્રજાઃ કથં સૂત સમ્યક્સંપ્રાપ્તાઃ શ્યામતામિહ
ઋષિઓએ કહ્યું: હે સૂત, તમે જે કહ્યું છે તેનાથી અમને મોટો સંશય થયો છે; અહીંના લોકો શ્યામ રંગ કેવી રીતે પામ્યા?
સૂત ઉવાચ-। સર્વેષ્વેવ મહાપ્રાજ્ઞા દ્વીપેષુ મુનિપુંગવાઃ । ગૌરઃ કૃષ્ણશ્ચ પતગસ્તયોર્વર્ણાંતરે દ્વિજાઃ
સૂતે કહ્યું: હે મહાપ્રજ્ઞ મુનિઓ, બધા દ્વીપોમાં પંખીઓ સફેદ અને કાળા છે, અને હે દ્વિજો, તેમાં અન્ય રંગના પણ છે.
શ્યામો યસ્માત્પ્રવૃત્તો વૈ તસ્માત્શ્યામગિરિઃ સ્મૃતઃ । તતઃ પરં મુનિશ્રેષ્ઠા દુર્ગશૈલો મહોદયઃ
શ્યામ રંગ ત્યાંથી શરૂ થયો હોવાથી એ શ્યામગિરિ કહેવાય છે; પછી, હે મુનિશ્રેષ્ઠો, દુર્ગશૈલ નામનો મહાપર્વત છે.
કેશરી કેશરયુતો યતો વાતઃ પ્રવર્ત્તતે । તેષાં યોજનવિષ્કંભો દ્વિગુણઃ પ્રવિભાગશઃ
તેને કેશરી કહેવાય છે, જેમાં કેશથી શોભિત છે, અને ત્યાંથી પવન ઊભો થાય છે; તેમનો યોજન પ્રમાણે પહોળાઈ બે ગણી છે, અને એ પ્રમાણે વહેંચાયેલી છે.
વર્ષાણિ તેષુ વિપ્રેંદ્રાઃ સંપ્રોક્તાનિ મનીષિભિઃ । મહામેરુર્મહાકાશો જલદઃ કુમુદોત્તરમ્
હે બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠો, તેમા જે પ્રદેશો છે, તે વિદ્વાનો દ્વારા જણાવવામાં આવ્યા છે: મહામેરુ, મહાકાશ, જલધા અને કુમુદોત્તર.
જલધારો મહાપ્રાજ્ઞઃ સુકુમાર ઇતિ સ્મૃતઃ । રેવતસ્ય તુ કૌમારઃ શ્યામશ્ચ મણિકાંચનઃ
જલધારો મહાપ્રજ્ઞ અને સુકુમાર તરીકે ઓળખાય છે; રૈવતકના પ્રદેશો કૌમાર કહેવાય છે, અને શ્યામના મણિકાંચન.