કૌક્કુટકાસ્તથા બોલાઃ કોકણા મણિવાલકાઃ । સમંગા કનકાશ્ચૈવ કુંકુરાંગારમારિષાઃ
કૌક્કુટક, બોલ, કોકણ, મણિવાલક, સમંગ, કનક અને કુંકુરાંગરમારિષ પણ હતા.
ધ્વજિન્યુત્સવસંકેતાસ્ત્રિવર્ગા માલ્યસેનયઃ । વ્યૂઢકાઃ કોરકાઃ પ્રોષ્ટાઃ સંગવેગધરાસ્તથા
ધ્વજવાળા, ઉત્સવના નિશાનવાળા, ત્રિવર્ગ, માલ્ય, સેના, વ્યૂઢક, કોરક, પ્રોષ્ઠ અને સંગવેગધર પણ હતા.
તથૈવ વિંદ્યરુલિકાઃ પુલિંદા બલ્વલૈઃ સહ । માલવા મલરાશ્ચૈવ તથૈવાપરવર્તકાઃ
વિંધ્યરુલિક, પુલિંદ, બલ્વલ સાથે, માલવ, મલર અને અપરવર્તક પણ હતા.
કુલિંદાઃ કાલદાશ્ચૈવ ચંડકાઃ કુરટાસ્તથા । મુશલાસ્તનવાલાશ્ચ સતીર્થા પૂતિસૃંજયાઃ
કુલિંદ, કાળદ, ચંડક, કુરટ, મુશલ, તનવાલ, સતીથ અને પૂતિસૃંજય પણ તેમાં હતા.
અનિદાયાઃ શિવાટાશ્ચ તપનાઃ સૂતપાસ્તથા । ઋષિકાશ્ચ વિદર્ભાશ્ચ સ્તંગના પરતંગકાઃ
અનિદાય, શિવાટ, તપન, સૂતપ, ઋષિક, વિદર્ભ, સ્તંગન અને પરતંગક પણ હતા.
ઉત્તરાશ્ચાપરેમ્લેચ્છા જના હિ મુનિપુંગવાઃ । જવનાશ્ચ સકાંબોજા દારુણા મ્લેચ્છજાતયઃ
ઉત્તરના બીજા મ્લેચ્છ લોકો, હે મહાન ઋષિ, જેમમાં યવન, કામ્બોજ, દારુણ અને અન્ય મ્લેચ્છ જાતિઓ પણ હતા.
સકૃઘૃહાઃ કુલટ્યાશ્ચ હૂણા પારસિકૈઃ સહ । તથૈવ રમણાશ્ચાન્યાસ્તથા ચ દશમાલિકાઃ
સકૃઘૃહ, કુલટ, હૂણ, પારસિક સાથે, તેમ જ રમણ અને દશમાલિકા પણ હતા.
ક્ષત્રિયોપનિવેશાશ્ચ વૈશ્યશૂદ્ર કુલાનિ ચ । શૂરાભીરાશ્ચ દરદાઃ કાશ્મીરાઃ પશુભિઃ સહ
ક્ષત્રિય વસાહતો, વૈશ્ય અને શૂદ્ર કુટુંબો, શૂર, અભીર, દરદ અને કાશ્મીર પોતાના પશુઓ સાથે હતા.
ખાંડીકાશ્ચ તુષારાશ્ચ પદ્મગા ગિરિગહ્વરાઃ । આદ્રેયાઃ સભિરાદાજાસ્તથૈવ સ્તનપોષકાઃ
ખાંડીક, તુષાર, પદ્મગ, પર્વતની ગુફામાં રહેતા, આદ્રેય, સભિરાદાજ અને સ્તનપોષક પણ હતા.
દ્રોષકાશ્ચ કલિંગાશ્ચ કિરાતાનાં ચ જાતયઃ । તોમરા હન્યમાનાશ્ચ તથૈવ કરભંજકાઃ
દ્રોષક, કલિંગ, કિરાતોની જાતિઓ, તોમર, હન્યમાન અને કરભંજન પણ હતા.
એતે ચાન્યે જનપદાઃ પ્રાચ્યોદીચ્યાસ્તથૈવ ચ । ઉદ્દેશમાત્રેણ મયા દેશાઃ સંકીર્તિતા દ્વિજાઃ । યથાગુણબલં ચાપિ ત્રિવર્ગસ્ય મહાફલમ્
આ અને અન્ય પૂર્વ તથા ઉત્તરના લોકોનું માત્ર નામથી ઉલ્લેખ કર્યો છે, હે દ્વિજગણ. તેમની ગુણ અને શક્તિ પ્રમાણે ત્રણ પુરુષાર્થનું મહાન ફળ મળે છે.
ઋષય ઊચુઃ-। ભારતસ્યાસ્ય વર્ષસ્ય તથા હૈમવતસ્ય ચ । પ્રમાણમાયુષઃ સૂત બલં ચાપિ શુભાશુભમ્
ઋષિઓએ પૂછ્યું: હે સૂત, આ ભારત અને હિમવત પ્રદેશમાં આયુષ્ય, બળ અને શુભ-અશુભ શું છે તે અમને કહો.
અનાગતમતિક્રાંતં વર્તમાનં ચ સત્તમ । આચક્ષ્વ નો વિસ્તરેણ હરિવર્ષં તથૈવ ચ
હે ઉત્તમ, ભૂતકાળ, ભવિષ્ય અને વર્તમાન વિશે વિગતે કહો અને હરિવર્ષ વિશે પણ જણાવો.
સૂત ઉવાચ-। ચત્વારિ ભારતે વર્ષે યુગાનિ મુનિપુંગવાઃ । કૃતં ત્રેતા દ્વાપરં ચ તિષ્યં ચ દ્વિજસત્તમાઃ
સૂત કહે છે: હે મહાન ઋષિઓ, ભારતવર્ષમાં ચાર યુગ છે: કૃત, ત્રેત, દ્વાપર અને તિષ્ય, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજગણ.
પૂર્વે કૃતયુગં નામ તતસ્ત્રેતાયુગં દ્વિજાઃ । તત્પશ્ચાદ્દ્વાપરં ચાથ તતસ્તિષ્યઃ પ્રવર્તતે
પહેલા કૃતયુગ હતું, પછી ત્રેતાયુગ આવ્યું, હે દ્વિજો. ત્યારબાદ દ્વાપર યુગ આવ્યો અને પછી તિષ્ય યુગ શરૂ થયો.
ચત્વારિ તુ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં મુનિપુંગવાઃ । આયુઃ સંખ્યા કૃતયુગે સંખ્યાતા હિ તપોધનાઃ
હે મહાન ઋષિઓ, કૃતયુગમાં માનવજીવન ચાર હજાર વર્ષ ગણાય છે, એમ તપમાં નિષ્ણાતોએ કહ્યું છે.
તથા ત્રીણિ સહસ્રાણિ ત્રેતાયામાયુષો વિદુઃ । દ્વે સહસ્રે દ્વાપરે તુ ભુવિ તિષ્ઠંતિ સાંપ્રતમ્
એ જ રીતે ત્રેતાયુગમાં જીવન ત્રણ હજાર વર્ષ ગણાય છે, અને દ્વાપર યુગમાં બે હજાર વર્ષનું જીવન ધરતી પર હાલ છે.
તત્પ્રમાણસ્થિતિર્હ્યસ્તિ તિષ્યે તુ મુનિપુંગવાઃ । ગર્ભસ્થાશ્ચ મ્રિયંતેઽત્ર તથા જાતા મ્રિયંતિ ચ
હે મહાન ઋષિઓ, તિષ્ય યુગમાં પણ જીવનનો આ જ માપ છે; અહીં ગર્ભમાં રહેલા પણ મરી જાય છે અને જન્મેલા પણ મૃત્યુ પામે છે.
મહાબલા મહાસત્ત્વાઃ પ્રજ્ઞાગુણસમન્વિતાઃ । પ્રજાયંતે ચ જાતાશ્ચ શતશોઽથ સહસ્રશઃ
અહીં જન્મેલા લોકોમાં મહાન બળ, મહાન શક્તિ અને બુદ્ધિના ગુણો હોય છે; તેઓ સૈકડો અને હજારોથી જન્મે છે.
દ્વિજાઃ કૃતયુગે વિપ્રા બલિનઃ પ્રિયદર્શનાઃ । પ્રજાયંતે ચ જાતાશ્ચ મુનયો વૈ તપોધનાઃ
હે દ્વિજો, કૃતયુગમાં બ્રાહ્મણો બળવાન અને સૌમ્ય સ્વરૂપ ધરાવતા હોય છે; તપમાં નિષ્ણાત ઋષિઓ પણ અહીં જન્મે છે.
મહોત્સાહા મહાત્માનો ધાર્મિકાઃ સત્યવાદિનઃ । પ્રિયદર્શા વપુષ્મંતો મહાવીર્ય્યા ધનુર્ધરાઃ
તેઓમાં મહાન ઉત્સાહ, ઉદારતા, ધર્મનિષ્ઠા અને સત્યવચન હોય છે; સુંદર દેહ, મહાન પરાક્રમ અને ધનુષ્ય ચલાવવામાં કુશળતા હોય છે.
વીરા હિ યુધિ જાયંતે ક્ષત્રિયાઃ શૂરસંમતાઃ । ત્રેતાયાં ક્ષત્રિયાસ્તાવત્સર્વે વૈ ચક્રવર્તિનઃ
યુદ્ધમાં શૂરવીર ક્ષત્રિયોએ જન્મ લીધો છે, અને ત્રેતાયુગમાં બધા ક્ષત્રિયો ચક્રવર્તી રાજા બનેલા છે.
સર્વવર્ણાશ્ચ જાયંતે સદૈવ દ્વાપરે યુગે । મહોત્સાહા વીર્યવંતઃ પરસ્પરવધૈષિણઃ
દ્વાપર યુગમાં બધા વર્ણના લોકો જન્મે છે; તેઓમાં મહાન ઉત્સાહ, પરાક્રમ અને એકબીજાની હત્યા કરવાની ઈચ્છા હોય છે.
તેજસાંધેનસંયુક્તાઃ ક્રોધનાઃ પુરુષાઃ કિલ । લુબ્ધાશ્ચાનૃતકાશ્ચૈવ તિષ્યે જાયંતિ ભો દ્વિજાઃ
હે દ્વિજો, તિષ્ય યુગમાં પુરુષો તેજસ્વી અને ક્રોધી હોય છે; તેઓ લોભી અને ખોટું બોલનારા પણ હોય છે.
ઈર્ષ્યા માનસ્તથા ક્રોધો માયાસૂયા તથૈવ ચ । તિષ્યે ભવંતિ ભૂતાનાં રાગો લોભશ્ચ સત્તમાઃ
ઈર્ષ્યા, અભિમાન, ક્રોધ, છેતરપિંડી અને ઈર્ષ્યા—આ બધું તિષ્ય યુગમાં જીવોમાં થાય છે; રાગ અને લોભ પણ ત્યાં જોવા મળે છે, હે શ્રેષ્ઠ લોકો.
સંક્ષેપો વર્ત્તતે વિપ્રા દ્વાપરે યુગમધ્યગે । ગુણોત્તરં હૈમવતં હરિવર્ષં તતઃ પરમ્
હે બ્રાહ્મણો, દ્વાપર યુગના મધ્યમાં સંકોચ આવે છે; પછી હિમાલયની શ્રેષ્ઠ ભૂમિ આવે છે અને પછી હરિવર્ષ આવે છે.
ઋષય ઊચુઃ-। જંબૂખંડસ્ત્વયા પ્રોક્તો યથાવદિહ સત્તમઃ । વિષ્કંભસ્ય ચ પ્રબ્રૂહિ પરિમાણં હિ તત્ત્વતઃ
ઋષિઓએ કહ્યું: હે શ્રેષ્ઠ, તમે અહીં જાંબૂદ્વીપનું યોગ્ય વર્ણન કર્યું છે; હવે અમને વિશ્કંભનું સાચું માપ પણ કહો.
સમુદ્રસ્ય પ્રમાણં ચ સમ્યગચ્છિદ્ર દર્શનઃ । શાકદ્વીપં ચ નો બ્રૂહિ કુશદ્વીપં ચ ધાર્મિકમ્
હે સ્પષ્ટદર્શી, સમુદ્રનું યોગ્ય માપ પણ બતાવો; અને અમને શાકદ્વીપ અને ધર્મમય કુશદ્વીપ વિશે પણ કહો.
શાલ્મલં ચૈવ તત્ત્વેન ક્રૌંચદ્વીપં તથૈવ ચ । સૂત ઉવાચ-। વિપ્રાઃ સુબહવો દ્વીપાઃ યૈરિદં સંતતં જગત્ । સપ્તદ્વીપાન્પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુધ્વં દ્વિજપુંગવાઃ
શાલમલ અને ક્રૌંચદ્વીપનું પણ સાચું વર્ણન કરો; સૂતાએ કહ્યું: હે બ્રાહ્મણો, અનેક દ્વીપો છે, જેના દ્વારા આખું જગત ઘેરાયેલું છે; હવે હું સાત દ્વીપોનું વર્ણન કરું છું, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, સાંભળો.
અષ્ટાદશસહસ્રાણિ યોજનાનિ દ્વિજોત્તમાઃ । ષટ્શતાનિ ચ પૂર્ણાનિ વિષ્કંભો જંબુપર્વતઃ
જાંબૂદ્વીપના પહાડનું વિશ્કંભ અઢાર હજાર યોજન અને છસો યોજન પૂરું છે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો.