કુશિકસ્યૈવ રાજર્ષેર્ગાધેશ્ચૈવ મહાત્મનઃ । સોમસ્ય ચૈવ રાજર્ષેર્દિલીપસ્ય તથૈવ ચ
કુશિક નામના રાજર્ષિ, મહાત્મા ગાધિ, રાજર્ષિ સોમ અને દિલીપ વિશે પણ કહું છું.
અન્યેષાં ચ મહાભાગાઃ ક્ષત્રિયાણાં બલીયસામ્ । સર્વેષામેવ ભૂતાનાં પ્રિયં ભારતમુત્તમમ્
અને અન્ય અનેક ભાગ્યશાળી અને શક્તિશાળી ક્ષત્રિયોના પણ વર્ણન છે; ભારતભૂમિ સર્વ જીવોને પ્રિય છે.
તતો વર્ષં પ્રવક્ષ્યામિ યથાશ્રુતમહો દ્વિજાઃ । મહેંદ્રો મલયઃસહ્યઃ શુક્તિમાનૃક્ષવાનપિ
હવે, હે દ્વિજો, હું જે સાંભળ્યું છે તે પ્રમાણે ભારતભૂમિનું વર્ણન કરીશ, જેમાં મહેન્દ્ર, મલય, સહ્ય, શુક્તિમાન અને ઋક્ષ પર્વતો પણ છે.
વિંધ્યશ્ચ પારિયાત્રશ્ચ સપ્તૈતે કુલપર્વતાઃ । તેષાં સહસ્રશો વિપ્રા પર્વતાસ્તે સમીપતઃ
વિંધ્ય અને પારિયાત્ર પણ છે—આ સાત મુખ્ય પર્વતો છે; અને તેમના નજીક, હે વિદ્વાનો, હજારો અન્ય પર્વતો છે.
અવિજ્ઞાતાઃ સારવંતો વિપુલાશ્ચિત્રસાનવઃ । અન્યે તુ યે પરિજ્ઞાતા હ્રસ્વા હ્રસ્વોપજીવિનઃ
કેટલાક અજાણ્યા, રસથી ભરપૂર, વિશાળ અને વિવિધ શિખરો ધરાવે છે; જ્યારે જાણીતા પર્વતો નાના છે અને નાના જીવોને જીવન આપે છે.
આર્યમ્લેચ્છસધર્માણસ્તે મિશ્રાઃ પુરુષા દ્વિજાઃ । નદીં પિબંતિ વિમલાં ગંગાં સિંધુંસરસ્વતીમ્
ત્યાં, હે દ્વિજો, આર્ય અને મલેચ્છ રીતભાતના લોકો મિશ્રિત રીતે વસે છે, અને તેઓ ગંગા, સિંધુ અને સરસ્વતીની શુદ્ધ નદીનું પાણી પીવે છે.
ગોદાવરીં નર્મદાં ચ બહૂદાં ચ મહાનદીમ્ । શતદ્રું ચંદ્રભાગાં ચ યમુનાં ચ મહાનદીમ્
અને ગોદાવરી, નર્મદા, બહુદા, મહાનદી, શતદ્રુ, ચંદ્રભાગા અને મહાનદી યમુના પણ છે.
દૃષદ્વતીં વિતસ્તાં ચ વિપાપાં સ્વચ્છવાલુકામ્ । નદીં વેત્રવતીં ચૈવ કૃષ્ણાં વેણીં ચ નિમ્નગામ્
દૃશદ્વતી, વિતસ્તા, પાપરહિત અને સ્વચ્છ વાળાવાળી નદી, વેત્રવતી, કૃષ્ણા અને વહેતી વેણી પણ છે.
ઇરાવતીં વિતસ્તાં ચ પયોષ્ણીં દેવિકામપિ । વેદસ્મૃતિં વેદશિરાં ત્રિદિવાં સિંધુલા કૃમિમ્
ઇરાવતી, વિતસ્તા, પયોષ્ણી અને દેવિકા પણ છે; વેદસ્મૃતિ, વેદશિરા, ત્રિદિવ, સિંધુલા અને કૃમિ પણ છે.
કરીષિણીં ચિત્રવહાં ત્રિસેનાં ચૈવ નિમ્નગામ્ । ગોમતીં ધૂતપાપાં ચ ચંદનાં ચ મહાનદીમ્
કરીષિણી, ચિત્રવહા, ત્રિસેના જેવી વહેતી નદીઓ, ગોમતી, ધૂતપાપા અને મહાનદી ચંદન પણ છે.
કૌશિકીં ત્રિદિવાં હૃદ્યાં નાચિતાં રોહિતારણીમ્ । રહસ્યાં શતકુંભાં ચ સરયૂં ચ દ્વિજોત્તમાઃ
કૌશિકી, સ્વર્ગમાં આનંદદાયિ, રોહિતારણી, ગુપ્ત નદી, શતકુંભા અને સરયૂ—હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, આ નદીઓનું સ્મરણ કરો.
ચર્મણ્વતીં વેત્રવતીં હસ્તિસોમાં દિશં તથા । શરાવતીં પયોષ્ણીં ચ ભીમાં ભીમરથીમપિ
ચર્મણ્વતી, વેત્રવતી, હસ્તિસોમા, દિશા, શરાવતી, પયોષ્ણી, ભીમા અને ભીમરથી—આ નદીઓ પણ યાદ રાખો.
કાવેરીં ચુલુકાં ચાપિ તાપીં શતમલામપિ । નીવારાં મહિતાં ચાપિ સુપ્રયોગાં તથા નદીમ્
કાવેરી, ચુલુકા, તાપી, શતમલા, નિવારાં, મહાન અને સુપ્રયોગા—આ નદીઓ પણ મહાન ગણાય છે.
પવિત્રાં કૃષ્ણલાં સિંધું વાજિનીં પુરમાલિનીમ્ । પૂર્વાભિરામાં વીરાં ચ ભીમાં માલાવતીં તથા
પવિત્ર કૃષ્ણલા, સિંધુ, વાજિની, પુરમાલિની, પૂર્વાભિરામા, વીરા, ભીમા અને માલાવતી—આ નદીઓ પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
પલાશિનીં પાપહરાં મહેંદ્રાં પટલાવતીમ્ । કરીષિણીમસિક્નીં ચ કુશચીરીં મહાનદીમ્
પલાશિની, પાપ દૂર કરનારી, મહેન્દ્રા, પટલાવતી, કરીશિની, અસિક્ની, કુશચીરી અને મહાનદી—આ નદીઓનું પણ સ્મરણ કરો.
મરુતાં પ્રવરાં મેનાં હેમાં ઘૃતવતીં તથા । અનાવતીમનુષ્ણાં ચ સેવ્યાં કાપીં ચ સત્તમાઃ
મરુતોમાં શ્રેષ્ઠ, મેના, હેમા, ઘૃતવતી, અનાવતી, અનુષ્ણા અને સેવા માટે યોગ્ય કાપી—હે શ્રેષ્ઠો, આ નદીઓ પણ મહત્વની છે.
સદાવીરામધૃષ્યાં ચ કુશચીરાં મહાનદીમ્ । રથચિત્રાં જ્યોતિરથાં વિશ્વામિત્રાં કપિંજલામ્
સદાવીરા, અદમ્ય, કુશચીરા, મહાનદી, રથચિત્રા, જ્યોતિરથા, વિશ્વામિત્રા અને કપિંજલા—આ નદીઓ પણ યાદ રાખો.
ચંદ્રાવહફલદ્યં ચૈવ કુચીરામંબુવાહિનીમ્ । વૈનદીં પિંગલાં વેણાં તુંગવેગાં મહાનદીમ્
ચંદ્રાવહા, ફલદ્યા, કુચીરા, અંબુવાહિની, વૈનદી, પિંગલા, વેણા અને તુંગવેગા—આ મહાનદીઓ પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
વિદિશાં કૃષ્ણવેણાં ચ તામ્રાં ચ કપિલામપિ । ધેનું સકામાં વેદસ્વાં હવિઃસ્રાવાં મહાપથામ્
વિદિશા, કૃષ્ણવેણા, તામ્રા, કપિલા, ધેનુ, સકામા, વેદસ્વા, હવિઃસ્રાવા અને મહાપથા—આ નદીઓ પણ યાદ રાખો.
શિપ્રાં ચ પિચ્છલાં ચૈવ ભારદ્વાજીં ચ નિમ્નગામ્ । કૌર્ણિકીં નિમ્નગાં શોણાં બાહુદામથ ચંદ્રમામ્
શિપ્રા, પિચ્છલા, ભારદ્વાજી, વહેતી નદી, કૌર્ણિકી, વહેતી શોણા, બાહુદા અને ચંદ્રમા—આ નદીઓ પણ મહત્વની છે.
દુર્ગામંતઃ શિલાં ચૈવ બ્રહ્મમેધ્યાં દૃષદ્વતીમ્ । પરોક્ષામથ રોહીં ચ તથા જંબૂનદીમપિ
દુર્ગામંતઃશિલા, બ્રહ્મમેધ્યા, દૃષદ્વતી, પરોક્ષા, રોહી અને જાંબૂનદી—આ નદીઓ પણ યાદ રાખો.
સુનાસાં તમસાં દાસીં સામાન્યાં વરણામસિમ્ । નીલાં ધૃતિકરીં ચૈવ પર્ણાશાં ચ મહાનદીમ્
સુનાસા, તમસા, દાસી, સામાન્ય, વરણા, નીલા, ધૃતિકરી અને પર્ણાશા—આ મહાનદીઓ પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
માનવીં વૃષભાં ભાસાં બ્રહ્મમેધ્યાં દૃષદ્વતીમ્ । એતાશ્ચાન્યાશ્ચ બહુલા મહાનદ્યો દ્વિજર્ષભાઃ
માનવી, વૃષભા, ભાસા, બ્રહ્મમેધ્યા, દૃષદ્વતી—આ ઉપરાંત અનેક મહાનદીઓ, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, છે.
સદા નિરામયાં કૃષ્ણાં મંદગાં મંદવાહિનીમ્ । બ્રાહ્મણીં ચ મહાગૌરીં દુર્ગામપિ ચ સત્તમાઃ
સદા નિરામય કૃષ્ણા, ધીમી વહેતી મંદગા, મંદવાહિની, બ્રાહ્મણી, મહાગૌરી અને દુર્ગા—હે શ્રેષ્ઠો, આ નદીઓ પણ મહત્વની છે.
ચિત્રોત્પલાં ચિત્રરથામતુલાં રોહિણીં તથા । મંદાકિનીં વૈતરણીં કોકાં ચાપિ મહાનદીમ્
ચિત્રોત્પલા, ચિત્રરથા, અતુલા, રોહિણી, મંદાકિની, વૈતરણી અને મહાનદી કોકા—આ નદીઓ પણ યાદ રાખો.
શુક્તિમતીમનંગાં ચ તથૈવ વૃષસાહ્વયામ્ । લોહિત્યાં કરતોયાં ચ તથૈવ વૃષકાત્વયામ્
શુક્તમતી, અનંગા, વૃષસાહ્વયા, લોહિત્યા, કરતોયા અને વૃષકાત્વયા—આ નદીઓ પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
કુમારીમૃષિતુલ્યાં ચ મારિષાં ચ સરસ્વતીમ્ । મંદાકિનીં સુપુણ્યાં ચ સર્વાં ગંગાં ચ સત્તમાઃ
કુમારી, મૃષિતુલ્યા, મારિષા, સરસ્વતી, સુપુણ્ય મંદાકિની અને સર્વ ગંગા—હે શ્રેષ્ઠો, આ નદીઓ પણ મહાન છે.
વિશ્વસ્ય માતરઃ સર્વાઃ સર્વાશ્ચૈવ મહાફલાઃ । તથા નદ્યઃ સુપ્રકાશાઃ શતશોથ સહસ્રશઃ
આ બધી નદીઓ વિશ્વની માતાઓ છે, સર્વે મહાફળદાયિ છે; તેમજ, નદીઓ શતોથી અને હજારોમાં પ્રકાશમાન છે.
ઇત્યેતા સરિતો વિપ્રાઃ સમાખ્યાતા યથાસ્મૃતિ । અતઊર્દ્ધ્વં જનપદાન્નિબોધ ગદતો મમ
હે બ્રાહ્મણો, જે નદીઓનું વર્ણન થયું તે પરંપરા પ્રમાણે છે; હવે એ નદીઓથી આગળના પ્રદેશો વિશે મારી વાત ધ્યાનથી સાંભળો.
તત્રેમે કુરુપાંચાલાઃ શાલ્વમાત્રેય જાંગલાઃ । શૂરસેનાઃ પુલિંદાશ્ચ બૌધામાલાસ્તથૈવ ચ
અહીં કુરુ, પંચાલ, શાલ્વ, માઇત્રેય, જાંગલ, શૂરસેન, પુલિંદ અને બૌધામાલ પણ વસે છે.