લવણેન સમુદ્રેણ સમંતાત્પરિવારિતઃ । યથા હિ પુરુષઃ પશ્યેદાદર્શે મુખમાત્મનઃ
તે ચારે બાજુ ખારું સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે, જેમ માણસ દર્પણમાં પોતાનું ચહેરું જુએ છે.
એવં સુદર્શનો દ્વીપો દૃશ્યતે ચક્રમંડલઃ । દ્વિરંશે પિપ્પલસ્તસ્ય દ્વિરંશે ચ શશો મહાન્
એ રીતે સુદર્શન દ્વીપ ચક્રના ગોળ તરીકે દેખાય છે; એના એક ભાગમાં પિપળનું વૃક્ષ છે અને બીજા ભાગમાં મોટો સસલો છે.
સર્વૌષધિં સમાદાય સર્વતઃ પરિવારિતઃ । આપસ્તતોન્યા વિજ્ઞેયાઃ શેષઃ સંક્ષેપ ઉચ્યતે
બધી ઔષધિઓ એકત્ર કરીને એ ચારે બાજુથી ઘેરાયેલો છે; અન્ય જળો સમજવા માટે છે, બાકી સંક્ષિપ્તમાં કહેવામાં આવ્યું છે.
ઋષય ઊચુઃ-। ઉક્તો યસ્ય ચ સંક્ષેપો બુદ્ધિમન્વિધિવત્ત્વયા । તત્ત્વજ્ઞશ્ચાસિ સર્વસ્ય વિસ્તરં સૂત નો વદ
ઋષિઓએ કહ્યું: તમે જે સંક્ષિપ્ત વર્ણન કર્યું તે બુદ્ધિપૂર્વક અને નિયમ પ્રમાણે છે; તમે બધું તત્વ જાણો છો, તો હવે વિગતવાર કહો, સૂતજી.
યાવાન્ભૂમ્યવકાશોયં દૃશ્યતે શશલક્ષણે । તસ્ય પ્રમાણં પ્રબ્રૂહિ તતો વક્ષ્યસિ પિપ્પલમ્
જે જેટલું ભૂમિનું સ્થાન સસલાની નિશાનીવાળા ભાગમાં દેખાય છે, એનું માપ જણાવો, અને પછી પિપળનું વર્ણન કરશો.
એવં તૈઃ કિલ પૃષ્ટઃ સ સૂતો વાક્યમથાબ્રવીત્ । સૂત ઉવાચ-। પ્રાગાયતા મહાપ્રાજ્ઞાઃ ષડેતે રત્નપર્વતાઃ
એ રીતે જ્યારે તેઓએ પૂછ્યું, ત્યારે સૂતજી બોલ્યા: પૂર્વ તરફ આ છ રત્નમય પર્વતો ફેલાયેલા છે, હે વિદ્વાન લોકો.
અવગાઢા હ્યુભયતઃ સમુદ્રૌ પૂર્વપશ્ચિમૌ । હિમવાન્હિમકૂટશ્ચ નિષધશ્ચ નગોત્તમઃ
પૂર્વ અને પશ્ચિમના સમુદ્ર બંને બાજુથી ઘેરાયેલા છે; હિમવત, હિમકૂટ અને નિષધ એ ઉત્તમ પર્વતો છે.
નીલશ્ચ વૈડૂર્યમયઃ શ્વેતશ્ચ શશિસન્નિભઃ । સર્વધાતુપિનદ્ધશ્ચ શૃંગવાન્નામપર્વતઃ
નિલાચલ વૈડૂર્યમય છે, શ્વેત પર્વત ચાંદની જેવો છે; સર્વ ધાતુઓથી બંધાયેલો, એ પર્વતનું નામ શ્રૃંગવત છે.
એતે વૈ પર્વતા વિપ્રાઃ સિદ્ધચારણસેવિતાઃ । તેષામંતરવિષ્કુંભૌ યોજનાનિ સહસ્રશઃ
આ પર્વતો, હે બ્રાહ્મણો, સિદ્ધો અને ચારણો દ્વારા સેવિત છે; તેમના વચ્ચેના અંતર હજારો યોજન છે.
તત્ર પુણ્યા જનપદાસ્તાનિ વર્ષાણિ સત્તમાઃ । વસંતિ તેષાં સત્ત્વાનિ નાનાજાતીનિ સર્વશઃ
ત્યાં પવિત્ર પ્રદેશો છે, એ શ્રેષ્ઠ ભૂમિઓ છે; ત્યાંના જીવ વિવિધ જાતિના અને સર્વ પ્રકારના છે.
ઇદં તુ ભારતં વર્ષં તતો હૈમવતં પરમ્ । હેમકૂટાત્પરં ચૈવ હરિવર્ષં પ્રચક્ષતે
આ ભૂમિ ભારતવર્ષ છે, અને એના પછી હિમવત પ્રદેશ આવે છે; હેમકૂટ પછીનું પ્રદેશ હરિવર્ષ કહેવાય છે.
દક્ષિણેન તુ નીલસ્ય નિષધસ્યોત્તરેણ ચ । પ્રાગાયતો મહાભાગા માલ્યવાન્નામ પર્વતઃ
નિલાચલના દક્ષિણમાં અને નિષધના ઉત્તર તરફ, મહાન માલ્યવત પર્વત પૂર્વ દિશામાં ફેલાયેલો છે.
તતઃ પરં માલ્યવતઃ પર્વતો ગંધમાદનઃ । પરિમંડલસ્તયોર્મધ્યે મેરુઃ કનકપર્વતઃ
માલ્યવત પર્વતથી ઉત્તર તરફ ગંધમાદન પર્વત આવેલ છે; આ બંને પર્વતોની વચ્ચે ગોળાકાર, સુવર્ણથી બનેલો મેરુ પર્વત ઊભો છે.
આદિત્યતરુણાભાસો વિધૂમ ઇવ પાવકઃ । યોજનાનાં સહસ્રાણિ ચતુરશીતિરુચ્છ્રિતઃ
મેરુ પર્વત ઉગતા સૂર્યની જેમ તેજસ્વી છે, ધૂમરહિત અગ્નિ જેવો ઝળહળે છે, અને ચોર્યાસી હજાર યોજન ઊંચાઈ સુધી ફેલાયેલો છે.
અધસ્તાચ્ચતુરશીતિર્યોજનાનાં દ્વિજોત્તમાઃ । ઊર્ધ્વમધશ્ચ તિર્યક્ચ લોકાનાવૃત્ય તિષ્ઠતિ
દ્વિજ શ્રેષ્ઠો, એ પર્વત નીચે પણ ચોર્યાસી હજાર યોજન સુધી વિસ્તરેલો છે; ઉપર, નીચે અને આડેઆડે, એ પર્વત દુનિયાને ઘેરીને ઊભો છે.
તસ્ય પાર્શ્વેષ્વમી દ્વીપાશ્ચત્વારઃ સંસ્થિતા દ્વિજાઃ । ભદ્રાશ્વઃ કેતુમાલશ્ચ જંબૂદ્વીપશ્ચ સત્તમાઃ
મેરુ પર્વતના કાંઠે, બ્રાહ્મણો, ચાર ઉત્તમ દ્વીપો સ્થિત છે: ભદ્રાશ્વ, કેતુમાલ, અને જાંબુદ્વીપ.
ઉત્તરાશ્ચૈવ કુરુવઃ કૃતપુણ્ય પ્રતિશ્રયાઃ । વિહંગસુમુખો યસ્તુ સુપાર્શ્વસ્યાત્મજઃ કિલ
ઉત્તર તરફ, કુરુઓ છે, જે પુણ્ય કરનારાઓ માટે આશ્રયસ્થાન છે; ત્યાં વિહંગસુમુખ, સુપાર્શ્વનો પુત્ર, વસે છે.
સ વૈ વિચિંતયામાસ સૌવર્ણાન્પ્રેક્ષ્ય વાયસાન્ । મેરુરુત્તમમધ્યાનામધમાનાં ચ પક્ષિણામ્
તે વિહંગસુમુખે સુવર્ણ કાગડાઓને જોઈને, મેરુ પર્વતને પક્ષીઓમાં શ્રેષ્ઠ, મધ્યમ અને નીચા તરીકે વિચારવાનું શરૂ કર્યું.
અવિશેષકરો યસ્માત્તસ્માદેનં ત્યજામ્યહમ્ । તમાદિત્યોનુપર્યેતિ સતતં જ્યોતિષાં વરઃ
કારણ કે એ પર્વત ભેદભાવ નથી રાખતો, તેથી હું તેને ત્યજી દઉં છું; પ્રકાશમાં શ્રેષ્ઠ, સૂર્ય હંમેશા તેની પાછળ ચાલે છે.
ચંદ્રમાશ્ચ સનક્ષત્રો વાયુશ્ચૈવ પ્રદક્ષિણઃ । સ પર્વતો મહાપ્રાજ્ઞા દિવ્યપુષ્પસમન્વિતઃ
ચંદ્ર અને તેના નક્ષત્રો, તેમજ પવન પણ એ પર્વતની પરિક્રમા કરે છે; એ મહાપ્રજ્ઞ પર્વત દિવ્ય ફૂલો થી સજ્જ છે.
ભવનૈરાવૃતૈઃ સર્વૈઃ ર્જાંબૂનદમયૈઃ શુભૈઃ । તત્ર દેવગણા વિપ્રા ગંધર્વાસુરરાક્ષસાઃ
એ પર્વત ચારે બાજુ જાંબુસુવર્ણથી બનેલા સુંદર ભવનોથી ઘેરાયેલો છે; ત્યાં દેવો, ગંધર્વો, અસુરો અને રાક્ષસો, બ્રાહ્મણો, વસે છે.
અપ્સરોગણસંયુક્તાઃ શૈલે ક્રીડંતિ સર્વદા । તત્ર બ્રહ્મા ચ રુદ્રશ્ચ શક્રશ્ચાપિ સુરેશ્વરઃ
અપ્સરાઓના સમૂહ સાથે, તેઓ પર્વત પર હંમેશા રમે છે; ત્યાં બ્રહ્મા, રુદ્ર અને દેવોના સ્વામી શક્ર પણ છે.
સમેત્ય વિવિધૈર્યજ્ઞૈર્યજંતેઽનેક દક્ષિણૈઃ । તુંબુરુર્નારદશ્ચૈવ વિશ્વાવસુર્હાહા હૂહૂઃ
તેઓ ભેગા થઈને અનેક યજ્ઞો કરે છે, અનેક દક્ષિણાઓ આપે છે; તુંબુરુ, નારદ, વિશ્વાવસુ, હાહા અને હૂહૂ પણ હાજર છે.
અભિગમ્યામરશ્રેષ્ઠં સ્તુવંતિ વિવિધૈઃ સ્તવૈઃ । સપ્તર્ષયો મહાત્માનઃ કશ્યપશ્ચ પ્રજાપતિઃ
અમર શ્રેષ્ઠ પાસે જઈને, તેઓ વિવિધ સ્તુતિઓથી તેની પ્રશંસા કરે છે; સાત મહાન ઋષિઓ અને પ્રજાપતિ કશ્યપ પણ ત્યાં છે.
તત્ર ગચ્છંતિ ભદ્રં વઃ સદા પર્વણિ પર્વણિ । તસ્યૈવ મૂર્દ્ધન્યુશના કાવ્યો દૈત્યૈર્મહીયતે
તેઓ ત્યાં જાય છે, તમારો કલ્યાણ રહે, દરેક તહેવાર પર હંમેશા; એ પર્વતના શિખરે ઉશનાસ કાવ્ય દૈત્યોથી પૂજાય છે.
તસ્ય હૈમાનિ રત્નાનિ તસ્યૈતે રત્નપર્વતાઃ । તસ્માત્કુબેરો ભગવાંશ્ચતુર્થં ભાગમશ્નુતે
એ પર્વતના રત્નો સુવર્ણ છે, અને એ જ રત્ન પર્વતો છે; તેથી, ભગવાન કુબેર ત્યાં ચોથો ભાગ મેળવે છે.
તતઃ કલાંશં વિત્તસ્ય મનુષ્યેભ્યઃ પ્રયચ્છતિ । પર્વતસ્યાંતરે દિવ્યં સર્વર્તુકુસુમૈશ્ચિતમ્
ત્યાંથી, કુબેર મનુષ્યોને ધનનો એક અંશ આપે છે; પર્વતની અંદર સર્વ ઋતુના ફૂલો થી સજ્જ એક દિવ્ય વન છે.
કર્ણિકારવનં રમ્યં શિલાજાલસમુચ્છ્રિતમ્ । તત્ર સાક્ષાત્પશુપતિર્દિવ્યભૂતૈઃ સમાવૃતઃ
ત્યાં સુંદર કર્ણિકાર વૃક્ષોનું વન છે, પથ્થરોના સમૂહ સાથે ઊંચું છે; ત્યાં ભગવાન પશુપતિ, દિવ્ય ભૂતો સાથે, સ્વયં વસે છે.
ઉમાસહાયોભગવાન્રમતે ભૂતભાવનઃ । કર્ણિકારમયીં માલાં બિભ્રદાપાદલંબિનીમ્
ભૂતોના સર્જનહાર ભગવાન, ઉમા સાથે, કર્ણિકાર ફૂલોની પગ સુધી લટકતી માળા પહેરીને ત્યાં આનંદ કરે છે.
ત્રિભિર્નેત્રૈઃ કૃતોદ્દ્યોતસ્ત્રિભિઃ સૂર્યૈરિવોદિતૈઃ । તમુગ્રતપસઃ સિદ્ધાઃ સુવ્રતાઃ સત્યવાદિનઃ
ત્રણ આંખોથી પ્રકાશિત, ત્રણ સૂર્યોની જેમ, ઉગ્ર તપ કરનાર, સારા વ્રત અને સત્યવાણી સિદ્ધો ભગવાન પાસે આવે છે.