શબ્દસ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસો ગંધશ્ચ પંચમઃ । ભૂમેરેતેગુણાઃ પ્રોક્તા ઋષિભિસ્તત્ત્વવેદિભિઃ
ધ્વનિ, સ્પર્શ, રૂપ, સ્વાદ અને પાંચમો સુગંધ — આ પૃથ્વીના ગુણ છે, જે ઋષિઓએ તત્વજ્ઞાને જણાવ્યું છે.
ચત્વારોપ્સુગુણા વિપ્રા ગંધસ્તત્ર ન વિદ્યતે । શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ તેજસોથ ગુણાસ્ત્રયઃ
હે બ્રાહ્મણો, પાણીમાં ચાર ગુણ છે, પણ સુગંધ નથી; ધ્વનિ, સ્પર્શ અને રૂપ — આ ત્રણ અગ્નિના ગુણ છે.
શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ વાયોસ્તુ આકાશે શબ્દ એવ ચ । એતે પંચ ગુણા વિપ્રા મહાભૂતેષુ પંચસુ
વાયુમાં ધ્વનિ અને સ્પર્શ છે; આકાશમાં માત્ર ધ્વનિ છે. આ પાંચ ગુણ, હે બ્રાહ્મણો, પાંચ મહાભૂતોમાં છે.
વર્તંતે સર્વલોકેષુ યેષુ ભૂતાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ । અન્યોન્યં નાતિવર્તંતે સામ્યં ભવતિ વૈ તદા
આ ગુણો બધા લોકોમાં છે, જેમાં જીવો સ્થિર છે; એ એકબીજાને વટાવે નહીં, તેથી સમતાનો વાસ રહે છે.
યદા તુ વિષમીભાવમાવિશંતિ પરસ્પરમ્ । તદા દેહૈર્દેહવંતો વ્યતિરોહંતિ નાન્યથા
જ્યારે જીવો એકબીજાની વિરુદ્ધતા માં આવે છે, ત્યારે તેઓ એક શરીરમાંથી બીજામાં જાય છે; અન્યથા આવું થતું નથી.
આનુપૂર્વ્યા વિનશ્યંતિ જાયંતે ચાનુપૂર્વશઃ । સર્વાણ્યપરિમેયાણિ તદેષાં રૂપમૈશ્વરમ્
તેઓ ક્રમશઃ નાશ પામે છે અને ફરી જન્મે છે; આ અનગણ્યા રૂપો એ તેમની દિવ્ય સ્વરૂપતા છે.
યત્રયત્ર હિ દૃશ્યંતે ધાવંતિ પાંચભૌતિકાઃ । તેષાં મનુષ્યાસ્તર્કેણ પ્રમાણાનિ પ્રચક્ષતે
જે જગ્યાએ પાંચ તત્વો ચાલતા જોવા મળે છે, ત્યાં મનુષ્યો તર્કથી તેમના માપ નક્કી કરે છે.
અચિંત્યાઃ ખલુ યે ભાવાસ્તાન્ન તર્કેણ સાધયેત્ । સુદર્શનં પ્રવક્ષ્યામિ દ્વીપં તુ મુનિપુંગવાઃ
જે અવસ્થાઓ વિચારથી પકડી શકાય તેવી નથી, તેમને તર્કથી સાબિત કરી શકાય નહીં; હવે હું સુદર્શન દ્વીપનું વર્ણન કરું છું, હે મહાન ઋષિઓ.
પરિમંડલો મહાભાગા દ્વીપોઽસૌ ચક્રસંસ્થિતઃ । નદીજલપરિચ્છિન્નઃ પર્વતૈશ્ચાબ્ધિસન્નિભૈઃ
એ દ્વીપ સંપૂર્ણ ગોળ છે, હે મહાન લોકો, ચક્રની જેમ ગોઠવાયેલો છે, નદીઓ અને જળથી ઘેરાયેલો છે, અને પર્વતો સમુદ્ર જેવા છે.
પુરૈશ્ચ વિવિધાકારૈ રમ્યૈર્જનપદૈસ્તથા । વૃક્ષૈઃ પુષ્પફલોપેતૈઃ સંપન્નો ધનધાન્યવાન્
તે વિવિધ આકારની સુંદર શહેરો, સુખી પ્રદેશો, ફૂલો અને ફળોથી ભરેલા વૃક્ષો, અને ધન-ધાન્યથી સમૃદ્ધ છે.
લવણેન સમુદ્રેણ સમંતાત્પરિવારિતઃ । યથા હિ પુરુષઃ પશ્યેદાદર્શે મુખમાત્મનઃ
તે ચારે બાજુ ખારું સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે, જેમ માણસ દર્પણમાં પોતાનું ચહેરું જુએ છે.
એવં સુદર્શનો દ્વીપો દૃશ્યતે ચક્રમંડલઃ । દ્વિરંશે પિપ્પલસ્તસ્ય દ્વિરંશે ચ શશો મહાન્
એ રીતે સુદર્શન દ્વીપ ચક્રના ગોળ તરીકે દેખાય છે; એના એક ભાગમાં પિપળનું વૃક્ષ છે અને બીજા ભાગમાં મોટો સસલો છે.
સર્વૌષધિં સમાદાય સર્વતઃ પરિવારિતઃ । આપસ્તતોન્યા વિજ્ઞેયાઃ શેષઃ સંક્ષેપ ઉચ્યતે
બધી ઔષધિઓ એકત્ર કરીને એ ચારે બાજુથી ઘેરાયેલો છે; અન્ય જળો સમજવા માટે છે, બાકી સંક્ષિપ્તમાં કહેવામાં આવ્યું છે.
ઋષય ઊચુઃ-। ઉક્તો યસ્ય ચ સંક્ષેપો બુદ્ધિમન્વિધિવત્ત્વયા । તત્ત્વજ્ઞશ્ચાસિ સર્વસ્ય વિસ્તરં સૂત નો વદ
ઋષિઓએ કહ્યું: તમે જે સંક્ષિપ્ત વર્ણન કર્યું તે બુદ્ધિપૂર્વક અને નિયમ પ્રમાણે છે; તમે બધું તત્વ જાણો છો, તો હવે વિગતવાર કહો, સૂતજી.
યાવાન્ભૂમ્યવકાશોયં દૃશ્યતે શશલક્ષણે । તસ્ય પ્રમાણં પ્રબ્રૂહિ તતો વક્ષ્યસિ પિપ્પલમ્
જે જેટલું ભૂમિનું સ્થાન સસલાની નિશાનીવાળા ભાગમાં દેખાય છે, એનું માપ જણાવો, અને પછી પિપળનું વર્ણન કરશો.
એવં તૈઃ કિલ પૃષ્ટઃ સ સૂતો વાક્યમથાબ્રવીત્ । સૂત ઉવાચ-। પ્રાગાયતા મહાપ્રાજ્ઞાઃ ષડેતે રત્નપર્વતાઃ
એ રીતે જ્યારે તેઓએ પૂછ્યું, ત્યારે સૂતજી બોલ્યા: પૂર્વ તરફ આ છ રત્નમય પર્વતો ફેલાયેલા છે, હે વિદ્વાન લોકો.
અવગાઢા હ્યુભયતઃ સમુદ્રૌ પૂર્વપશ્ચિમૌ । હિમવાન્હિમકૂટશ્ચ નિષધશ્ચ નગોત્તમઃ
પૂર્વ અને પશ્ચિમના સમુદ્ર બંને બાજુથી ઘેરાયેલા છે; હિમવત, હિમકૂટ અને નિષધ એ ઉત્તમ પર્વતો છે.
નીલશ્ચ વૈડૂર્યમયઃ શ્વેતશ્ચ શશિસન્નિભઃ । સર્વધાતુપિનદ્ધશ્ચ શૃંગવાન્નામપર્વતઃ
નિલાચલ વૈડૂર્યમય છે, શ્વેત પર્વત ચાંદની જેવો છે; સર્વ ધાતુઓથી બંધાયેલો, એ પર્વતનું નામ શ્રૃંગવત છે.
એતે વૈ પર્વતા વિપ્રાઃ સિદ્ધચારણસેવિતાઃ । તેષામંતરવિષ્કુંભૌ યોજનાનિ સહસ્રશઃ
આ પર્વતો, હે બ્રાહ્મણો, સિદ્ધો અને ચારણો દ્વારા સેવિત છે; તેમના વચ્ચેના અંતર હજારો યોજન છે.
તત્ર પુણ્યા જનપદાસ્તાનિ વર્ષાણિ સત્તમાઃ । વસંતિ તેષાં સત્ત્વાનિ નાનાજાતીનિ સર્વશઃ
ત્યાં પવિત્ર પ્રદેશો છે, એ શ્રેષ્ઠ ભૂમિઓ છે; ત્યાંના જીવ વિવિધ જાતિના અને સર્વ પ્રકારના છે.
ઇદં તુ ભારતં વર્ષં તતો હૈમવતં પરમ્ । હેમકૂટાત્પરં ચૈવ હરિવર્ષં પ્રચક્ષતે
આ ભૂમિ ભારતવર્ષ છે, અને એના પછી હિમવત પ્રદેશ આવે છે; હેમકૂટ પછીનું પ્રદેશ હરિવર્ષ કહેવાય છે.
દક્ષિણેન તુ નીલસ્ય નિષધસ્યોત્તરેણ ચ । પ્રાગાયતો મહાભાગા માલ્યવાન્નામ પર્વતઃ
નિલાચલના દક્ષિણમાં અને નિષધના ઉત્તર તરફ, મહાન માલ્યવત પર્વત પૂર્વ દિશામાં ફેલાયેલો છે.
તતઃ પરં માલ્યવતઃ પર્વતો ગંધમાદનઃ । પરિમંડલસ્તયોર્મધ્યે મેરુઃ કનકપર્વતઃ
માલ્યવત પર્વતથી ઉત્તર તરફ ગંધમાદન પર્વત આવેલ છે; આ બંને પર્વતોની વચ્ચે ગોળાકાર, સુવર્ણથી બનેલો મેરુ પર્વત ઊભો છે.
આદિત્યતરુણાભાસો વિધૂમ ઇવ પાવકઃ । યોજનાનાં સહસ્રાણિ ચતુરશીતિરુચ્છ્રિતઃ
મેરુ પર્વત ઉગતા સૂર્યની જેમ તેજસ્વી છે, ધૂમરહિત અગ્નિ જેવો ઝળહળે છે, અને ચોર્યાસી હજાર યોજન ઊંચાઈ સુધી ફેલાયેલો છે.
અધસ્તાચ્ચતુરશીતિર્યોજનાનાં દ્વિજોત્તમાઃ । ઊર્ધ્વમધશ્ચ તિર્યક્ચ લોકાનાવૃત્ય તિષ્ઠતિ
દ્વિજ શ્રેષ્ઠો, એ પર્વત નીચે પણ ચોર્યાસી હજાર યોજન સુધી વિસ્તરેલો છે; ઉપર, નીચે અને આડેઆડે, એ પર્વત દુનિયાને ઘેરીને ઊભો છે.
તસ્ય પાર્શ્વેષ્વમી દ્વીપાશ્ચત્વારઃ સંસ્થિતા દ્વિજાઃ । ભદ્રાશ્વઃ કેતુમાલશ્ચ જંબૂદ્વીપશ્ચ સત્તમાઃ
મેરુ પર્વતના કાંઠે, બ્રાહ્મણો, ચાર ઉત્તમ દ્વીપો સ્થિત છે: ભદ્રાશ્વ, કેતુમાલ, અને જાંબુદ્વીપ.
ઉત્તરાશ્ચૈવ કુરુવઃ કૃતપુણ્ય પ્રતિશ્રયાઃ । વિહંગસુમુખો યસ્તુ સુપાર્શ્વસ્યાત્મજઃ કિલ
ઉત્તર તરફ, કુરુઓ છે, જે પુણ્ય કરનારાઓ માટે આશ્રયસ્થાન છે; ત્યાં વિહંગસુમુખ, સુપાર્શ્વનો પુત્ર, વસે છે.
સ વૈ વિચિંતયામાસ સૌવર્ણાન્પ્રેક્ષ્ય વાયસાન્ । મેરુરુત્તમમધ્યાનામધમાનાં ચ પક્ષિણામ્
તે વિહંગસુમુખે સુવર્ણ કાગડાઓને જોઈને, મેરુ પર્વતને પક્ષીઓમાં શ્રેષ્ઠ, મધ્યમ અને નીચા તરીકે વિચારવાનું શરૂ કર્યું.
અવિશેષકરો યસ્માત્તસ્માદેનં ત્યજામ્યહમ્ । તમાદિત્યોનુપર્યેતિ સતતં જ્યોતિષાં વરઃ
કારણ કે એ પર્વત ભેદભાવ નથી રાખતો, તેથી હું તેને ત્યજી દઉં છું; પ્રકાશમાં શ્રેષ્ઠ, સૂર્ય હંમેશા તેની પાછળ ચાલે છે.
ચંદ્રમાશ્ચ સનક્ષત્રો વાયુશ્ચૈવ પ્રદક્ષિણઃ । સ પર્વતો મહાપ્રાજ્ઞા દિવ્યપુષ્પસમન્વિતઃ
ચંદ્ર અને તેના નક્ષત્રો, તેમજ પવન પણ એ પર્વતની પરિક્રમા કરે છે; એ મહાપ્રજ્ઞ પર્વત દિવ્ય ફૂલો થી સજ્જ છે.