ગર્ભયોગસમારૂઢઃ પુનસ્તં ચિંતયામ્યહમ્ । તેન મે નિર્મલં જ્ઞાનં જાતં વૈ સર્વદર્શકમ્
ગર્ભયોગમાં પ્રવેશી, હું ફરી એ વિચારતો રહ્યો; એથી મને શુદ્ધ અને સર્વજ્ઞ જ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું.
ગુરોસ્તસ્ય પ્રસાદાચ્ચ પ્રાપ્તં વૈ જ્ઞાનમુત્તમમ્ । તસ્યવાક્યોદકૈઃ સ્વચ્છૈઃ કાયસ્ય મલમેવ ચ
એ ગુરુની કૃપાથી મને શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન મળ્યું; તેના શુદ્ધ અને સ્વચ્છ શબ્દોના જળથી મારા શરીરનું મલ ધોઈ ગયું.
સબાહ્યાભ્યંતરં વિપ્ર ક્ષાલિતં નિર્મલં કૃતમ્ । તિર્યક્ત્વં ચ મયા પ્રાપ્તં શુકજાતિસમુદ્ભવમ્
બાહ્ય અને આંતરિક રીતે, બ્રાહ્મણ, હું શુદ્ધ અને નિર્મલ થયો; મેં પંખીઓની જાતિમાં, શુકના વંશમાં જન્મ લીધો.
શુકસ્ય ધ્યાનભાવેન મરણે સમુપસ્થિતે । તસ્મિન્કાલે મૃતો વિપ્ર તદ્ભાવેનાપિ ભાવિતઃ
શુકની ધ્યાનભર્યા ભાવથી, જ્યારે મૃત્યુ નજીક આવ્યું, બ્રાહ્મણ, ત્યારે હું એ જ ભાવમાં મરી ગયો.
તાદૃશોઽસ્મિ પુનર્જાતઃ શુકરૂપો મહીતલે । મરણે યાદૃશો ભાવઃ પ્રાણિનાં પરિજાયતે
એ રીતે હું ફરી પૃથ્વી પર શુકરૂપે જન્મ્યો; મૃત્યુ સમયે જે ભાવ પ્રાણીઓમાં થાય—
તાદૃશાઃ સ્યુસ્તુ સત્વાસ્તે તદ્રૂપાસ્તત્પરાયણાઃ । તદ્ગુણાસ્તત્સ્વરૂપાસ્તે ભાવભૂતા ભવંતિ હિ
એ જ રીતે એ જીવો એ રૂપમાં, એ ભાવમાં, એ ગુણો અને સ્વરૂપમાં, એ ભાવના embodiment બની જાય છે.
મૃત્યકાલસ્ય વિપ્રેંદ્ર ભાવેનાપિ ન સંશયઃ । અતુલં પ્રાપ્તવાઞ્જ્ઞાનમહમત્ર મહામતે
મૃત્યુ સમયે, બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, એ ભાવથી કોઈ સંશય નથી; એથી હું અહીં અદ્વિતીય જ્ઞાનને પ્રાપ્ત થયો, મહામતિ.
તેન સર્વં વિપશ્યામિ યદ્ભૂતં યદ્ભવિષ્યતિ । વર્તમાનં મહાપ્રાજ્ઞ જ્ઞાનેનાપિ મહામતે
એ જ્ઞાનથી હું બધું જોઈ શકું છું—ભૂતકાળ, ભવિષ્ય અને વર્તમાન, મહાપંડિત, એ જ્ઞાનથી, મહામતિ.
સર્વં વિદામ્યહં હ્યત્ર સંસ્થિતોપિ ન સંશયઃ । તારણાય મનુષ્યાણાં સંસારે પરિવર્તતામ્
હું અહીં બધું જાણું છું, કોઈ સંશય નથી, એ રીતે રહેતા; સંસારમાં ફરતા મનુષ્યોની મુક્તિ માટે.
નાસ્તિ તીર્થં ગુરુસમં બંધચ્છેદકરં દ્વિજ । એતત્તે સર્વમાખ્યાતં શૃણુ ભાર્ગવનંદન
ગુરુ જેટલું પવિત્ર સ્થાન નથી, જે બંધન તોડે છે, બ્રાહ્મણ; આ બધું મેં તને કહ્યું—શ્રુણ, ભૃગુવંશના આનંદ.
યત્ત્વયા પૃચ્છિતં વિપ્ર તત્તે સર્વં પ્રકાશિતમ્ । સ્થલજાચ્ચોદકાત્સર્વં બાહ્યં મલં પ્રણશ્યતિ
જે તું પૂછ્યું, બ્રાહ્મણ, તે બધું તને જણાવી દીધું; જમીન અને પાણીથી બાહ્ય મલ સંપૂર્ણ નાશ પામે છે.
જન્માંતરકૃતાન્પાપાન્ગુરુતીર્થં પ્રણાશયેત્ । સંસારતારણાયૈવ જંગમં તીર્થમુત્તમમ્
ગુરુ-તીથે પૂર્વ જન્મના પાપો નાશ પામે છે; સંસાર પાર કરવા માટે જ શ્રેષ્ઠ જંગમ તીર્થ છે.
વિષ્ણુરુવાચ- શુક એવં મહાપ્રાજ્ઞશ્ચ્યવનાય મહાત્મને । તત્ત્વં પ્રકાશયિત્વા તુ વિરરામ નૃપોત્તમ
વિષ્ણુએ કહ્યું: શુકે મહાપ્રજ્ઞા સાથે મહાત્મા ચ્યવનને તત્વ સમજાવીને, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, પછી શાંત થયો.
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં જંગમં તીર્થમુત્તમમ્ । વરં વરય ભદ્રં તે યત્તે મનસિ વર્ત્તતે
આ સર્વ ઉત્તમ ચાલતા તીર્થનું વર્ણન તને કરી દીધું છે; હવે, તારા મનમાં જે ઈચ્છા હોય તે વર માંગ, શુભ રહે.
વેન ઉવાચ- નાહં રાજ્યસ્ય કામાર્થી નાન્યત્કિંચિત્પ્રકામયે । સદેહો ગંતુમિચ્છામિ તવ કાયં જનાર્દન
વેને કહ્યું: મને રાજ્યની ઈચ્છા નથી, ને બીજું કંઈ પણ માંગતો નથી; હું આ શરીરમાંથી તારા શરીર સુધી જવા માગું છું, જનાર્દન.
એવં વરમહં મન્યે યદિ દાતુમિહેચ્છસિ । વિષ્ણુરુવાચ- યજ ત્વમશ્વમેધેન રાજસૂયેન ભૂપતે
જો તું આવો વર આપવા ઈચ્છે છે, તો હું સ્વીકારું છું; વિષ્ણુએ કહ્યું: રાજા, તું અશ્વમેધ અને રાજસૂય યજ્ઞ કર.
ગો ભૂ સ્વર્ણામ્બુધાન્યાનાં કુરુ દાનં મહામતે । દાનાન્નશ્યતિ વૈ પાપં બ્રહ્મવધ્યાદિઘોરકમ્
ગૌ, ભૂમિ, સોનાં અને પાણીનું દાન કર, મહામતિ; દાનથી બ્રાહ્મણહત્યાની જેવી ભયાનક પાપ પણ નાશ પામે છે.
ચતુર્વર્ગસ્તુ દાનેન સિદ્ધ્યત્યેવ ન સંશયઃ । તસ્માદ્દાનં પ્રકર્તવ્યં મામુદ્દિશ્ય ચ ભૂપતે
ચારે પુરુષાર્થ દાનથી જ પ્રાપ્ત થાય છે, એમાં કોઈ શંકા નથી; તેથી, રાજા, મારો ઉદ્દેશ રાખીને દાન કરવું જોઈએ.
યાદૃશેનાપિ ભાવેન મામુદ્દિશ્ય દદાતિ યઃ । તાદૃશં તસ્ય વૈ ભાવં સત્યમેવં કરોમ્યહમ્
જે ભાવથી કોઈ મારો ઉદ્દેશ રાખીને દાન આપે છે, એ જ ભાવને હું સાચો કરી આપું છું.
ઋષીણાં દર્શનાત્સ્પર્શાદ્ભ્રષ્ટસ્તે પાપસંચયઃ । આગમિષ્યસિ યજ્ઞાંતે મમ દેહં ન સંશયઃ
ઋષિઓના દર્શન અને સ્પર્શથી તારા પાપનો સંગ્રહ નાશ પામે છે; યજ્ઞના અંતે તું મારા શરીર સુધી આવશે, એમાં શંકા નથી.
એવમાભાષ્ય તં વેનમંતર્દ્ધાનં ગતો હરિઃ
હરીએ વેનને આવું કહીને અદૃશ્ય થઈ ગયો.
ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ભૂમિખંડે વેનોપાખ્યાને ગુરુતીર્થમાહાત્મ્યસંપૂર્તિવર્ણને। ચ્યવનચરિત્રસમાપ્તૌ ચ ત્રયોવિંશત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
શ્રીપદ્મપુરાણના ભૂમિકંડમાં વેનની કથા, ગુરુ તીર્થના મહાત્મ્યના પૂર્ણ વર્ણન અને ચ્યવનની કથાના અંતે, આ એકસો ત્રેવીસમો અધ્યાય છે.
સૂત ઉવાચ- અંતર્દ્ધાનં ગતે વિષ્ણૌ વેનો રાજા મહામતિઃ । ક્વ ગતો દેવદેવેશ ઇતિ ચિંતાપરોઽભવત્
સૂતએ કહ્યું: વિષ્ણુ અદૃશ્ય થયા પછી, મહામતિ વેન રાજા વિચારમાં પડ્યો કે દેવોના સ્વામી ક્યાં ગયા હશે.
હર્ષેણ મહતાવિષ્ટશ્ચિંતયિત્વા નૃપોત્તમઃ । સમાહૂય નૃપશ્રેષ્ઠં તં પૃથું મધુરાક્ષરૈઃ
મોટા આનંદથી ભરાઈ, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ એ વિચાર કરીને, પૃથુને મીઠા શબ્દોથી બોલાવી લીધો.
તમુવાચ મહાત્માનં હર્ષેણ મહતા તદા । ત્વયા પુત્રેણ ભૂર્લોકે તારિતોસ્મિ સુપાતકાત્
પછી, મહાન આનંદથી, એ મહાત્માને કહ્યું: પુત્ર, તારા કારણે હું ભૂલોકમાં મોટા પાપમાંથી મુક્ત થયો છું.
નીત ઉજ્જ્વલતાં વત્સ વંશો મે સાંપ્રતં પૃથો । મયા વિનાશિતો દોષૈસ્ત્વયા ગુણૈઃ પ્રકાશિતઃ
પૃથુ, હવે મારી વંશ ઉજ્જવલ બની છે; મારા દોષથી નાશ પામ્યો હતો, પણ તારા ગુણોથી પ્રકાશિત થયો છે.
યજેહમશ્વમેધેન દાસ્યે દાનાન્યનેકશઃ । વિષ્ણુલોકં વ્રજામ્યદ્ય સકાયસ્તે પ્રસાદતઃ
હું અશ્વમેધ યજ્ઞ કરું અને અનેક દાન આપું; આજે, તારી કૃપાથી, હું શરીર સાથે વિષ્ણુના લોકમાં જઈશ.
સંભરસ્વ મહાભાગ સંભારાંસ્ત્વં નૃપોત્તમ । આમંત્રય મહાભાગ બ્રાહ્મણાન્વેદપારગાન્
મહાભાગ, તું યજ્ઞના સામાન તૈયાર કર, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ; મહાભાગ, વેદમાં પારંગત બ્રાહ્મણોને બોલાવ.
એવં પૃથુઃ સમાદિષ્ટો વેનેનાપિ મહાત્મના । પ્રત્યુવાચ મહાત્મા સ વેનં પિતરમાદરાત્
મહાત્મા વેનના આદેશથી પૃથુએ, મહાત્મા પિતાને આદરપૂર્વક જવાબ આપ્યો.
કુરુ રાજ્યં મહારાજ ભુંક્ષ્વ ભોગાન્મનોનુગાન્ । દિવ્યાન્વા માનુષાન્પુણ્યાન્યજ્ઞૈર્યજ જનાર્દનમ્
મહારાજા, રાજ્ય કર, મનગમતા ભોગ ભોગવી; દૈવી અને માનવ પુણ્ય યજ્ઞથી જનાર્દનનું પૂજન કર.