તતસ્તુ જાયતે જ્ઞાનં સર્વતત્ત્વાર્થદર્શકમ્ । તત્ત્વમૂલમિદં જ્ઞાનં નિર્મલં સર્વદર્શકમ્
પછી જ્ઞાન જન્મે છે, જે સર્વ તત્વોના અર્થને જાણે છે. આ જ્ઞાન તત્વમાં સ્થિર, નિર્મળ અને સર્વને જોનાર છે.
તસ્માચ્છાંતિં કુરુષ્વ ત્વં સર્વસૌખ્યપ્રવર્દ્ધિનીમ્ । સમઃ શત્રૌ ચ મિત્રે ચ યથાત્મનિ તથાપરે
એથી, તું એવી શાંતિ પાળ, જે સર્વ સુખને વધારતી હોય. શત્રુ અને મિત્રમાં, પોતામાં અને અન્યમાં સમભાવ રાખ.
ભવ સ્વનિયતો નિત્યં જિતાહારો જિતેંદ્રિયઃ । મૈત્રં નૈવ પ્રકર્તવ્યં વૈરં દૂરે પરિત્યજેત્
હંમેશા સ્વનિયંત્રિત, મર્યાદિત ખોરાક અને ઇન્દ્રિયોને જીતનાર રહો. મિત્રતા ન કરવી અને વૈર દૂર રાખવું.
નિઃસંગો નિઃસ્પૃહો ભૂત્વા એકાંતસ્થાનમાશ્રિતઃ । સર્વપ્રકાશકો જ્ઞાની સર્વદર્શી ભવિષ્યસિ
સંબંધ અને ઇચ્છાથી મુક્ત રહી, એકાંત સ્થાનમાં આશ્રય લે. તું સર્વને પ્રકાશ આપનાર અને સર્વને જોનાર જ્ઞાની બનશે.
એકસ્થાનસ્થિતો વત્સ ત્રૈલોક્યે યદ્ભવિષ્યતિ । વૃત્તાંતં વેત્સ્યસિ ત્વં તુ મત્પ્રસાદાન્ન સંશયઃ
એક જ જગ્યાએ રહીને, વત્સ, ત્રણેય લોકમાં જે કંઈ થાય છે, તે તું મારા આશીર્વાદથી જાણશે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.
કુંજલ ઉવાચ- સિદ્ધેન તેન મે વિપ્ર જ્ઞાનરૂપં પ્રકાશિતમ્ । તસ્ય વાક્યે સ્થિતો નિત્યં તદ્ભાવેનાપિ ભાવિતઃ
કુંજલ કહે છે: બ્રાહ્મણ, એ સિદ્ધ દ્વારા મને જ્ઞાનનું સ્વરૂપ દર્શાવવામાં આવ્યું. હું હંમેશા તેના વચનમાં સ્થિર છું અને તેના ભાવથી ભવિત છું.
ત્રૈલોક્યે વર્ત્તતે યદ્યદેકસ્થાને સ્થિતો હ્યહમ્ । તત્તદેવ પ્રજાનામિ પ્રસાદાત્તસ્ય સદ્ગુરોઃ
ત્રણે લોકમાં જે કંઈ છે, હું એક જગ્યાએ બેઠો હોઉં તો પણ, એ બધું જ મને મારા સદ્ગુરુની કૃપાથી જાણવું છે.
એતત્તે સર્વમાખ્યાતમાત્મવૃત્તાંતમેવ હિ । અન્યત્કિં તે પ્રવક્ષ્યામિ તદ્બ્રૂહિ દ્વિજસત્તમ
મારી જીવનકથા હું તને આખી કહી દીધી છે; હવે બીજું શું કહું? હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, તું જ કહેજે શું પૂછવું છે.
ચ્યવન ઉવાચ- કીરયોનિં કથં પ્રાપ્તો ભવાઞ્જ્ઞાનવતાં વરઃ । તન્મે ત્વં કારણં બ્રૂહિ સર્વસંદેહનાશનમ્
ચ્યવન બોલ્યા: હે જ્ઞાનીઓમાં શ્રેષ્ઠ, તમે પંખીની યોનિમાં કેમ જન્મ્યા? એ કારણ મને કહો, જે બધા સંશય દૂર કરે.
કુંજલ ઉવાચ- સંસર્ગાજ્જાયતે પાપં સંસર્ગાત્પુણ્યમેવ હિ । તસ્માદ્વિવર્જયેચ્છુદ્ધો ભવ્યં વિરુદ્ધમેવ ચ
કુંજલ બોલ્યા: સંગથી પાપ થાય છે, સંગથી પુણ્ય પણ થાય છે; તેથી શુદ્ધ વ્યક્તિએ અનિચ્છનીય અને વિરુદ્ધ વસ્તુઓથી દૂર રહેવું જોઈએ.
લુબ્ધકેનાપિ પાપેન કેનાપ્યેકઃ શુકઃ શિશુઃ । બંધયિત્વા સમાનીતો વિક્રયાર્થં સમુદ્યતઃ
લોભી પાપી માણસે એક નાનકડા શુકને પકડીને વેચવા માટે લાવ્યો હતો.
ચાટુકાંર સુરૂપં તં પટુવાક્યં સમીક્ષ્ય ચ । ગૃહીતો બ્રાહ્મણૈકેન મમ પ્રીત્યા સમર્પિતઃ
એ સુંદર, મોહક અને બોલતા શુકને જોઈને, એક બ્રાહ્મણે તેને લઈ મને પ્રેમથી અર્પણ કર્યો.
જ્ઞાનધ્યાનસ્થિતો નિત્યમહમેવ દ્વિજોત્તમ । સમે બાલસ્વભાવેન કૌતુકાત્કરસંસ્થિતઃ
હંમેશા જ્ઞાન અને ધ્યાનમાં સ્થિત, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, હું બાળસ્વભાવથી કૌતુકવશે એ શુકને હાથમાં રાખ્યો.
તસ્ય કૌતુકવાક્યૈર્વા મુગ્ધોઽહં દ્વિજસત્તમ । શુકસ્ય પુત્રરૂપસ્ય નિત્યં તત્પરમાનસઃ
એના રસપ્રદ વચનોથી હું મોહી ગયો, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, મારા મનમાં એ શુક, પુત્રરૂપે, હંમેશા વસેલો હતો.
મામેવં વદતે સોપિ તાતતાતેતિ આસ્યતામ્ । સ્નાતું ગચ્છ મહાભાગ દેવમર્ચય સાંપ્રતમ્
એ મને વારંવાર કહેતો: 'પિતા, પિતા, બેસો, હે ભાગ્યશાળી, જલદી સ્નાન કરો અને દેવોની પૂજા કરો.'
ઇત્યાદિચાટુકૈર્વાક્યૈર્મામેવં પરિભાષયેત્ । તસ્યવાક્યવિનોદેન વિસ્મૃતં જ્ઞાનમુત્તમમ્
એના મોહક વચનોથી એ મને આમ બોલતો; એના વચનના આનંદથી મારું ઉત્તમ જ્ઞાન ભૂલી પડ્યો.
પુષ્પાર્થં ફલભોગાર્થં ગતોહં વનમેવ ચ । નીતઃ શુકો બિડાલેન મમ દુઃખસ્ય હેતવે
ફૂલ અને ફળની મજા માટે હું જંગલ ગયો; ત્યાં એક બિલાડી એ શુકને લઈ ગઈ, જે મારા દુઃખનું કારણ બન્યું.
મમ સંસર્ગિભિઃ સર્વૈર્વયસ્યૈઃ સાધુચારિભિઃ । બિડાલેન હતઃ પક્ષી તેનૈવ ભક્ષિતો હિ સઃ
મારા બધા સારા મિત્રો વચ્ચે, એ બિલાડીએ એ પંખીને મારી નાખ્યો અને ખાઈ પણ લીધો.
શ્રુત્વા મૃત્યું ગતં વિપ્ર શુકં તં ચાટુકારકમ્ । મહતા દુઃખભાવેન અસુખેનાતિદુઃખિતઃ
હે બ્રાહ્મણ, એ મોહક બોલતા શુકના મૃત્યુની ખબર સાંભળીને, હું ખૂબ જ દુઃખ અને અસહ્ય દુઃખમાં ગરકાવ થયો.
તસ્ય દુઃખેન મુગ્ધોસ્મિ તીવ્રેણાપિ સુપીડિતઃ । મહતા મોહજાલેન બદ્ધોઽહં દ્વિજપુંગવ
એના દુઃખથી હું મોહી ગયો, ભારે પીડામાં હતો; હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, મહા મોહના જાળમાં બંધાઈ ગયો.
પ્રાલપં રામચંદ્રેતિ શુકરાજેતિ પંડિત । શ્લોકરાજેતિ તં વિપ્ર મોહાચ્ચલિતમાનસઃ
હું 'રામ', 'શુક', 'પંડિત', 'શ્લોકોના રાજા' એમ બોલતો રહ્યો, હે બ્રાહ્મણ, મોહથી મારું મન અસ્થિર થઈ ગયું.
તતોઽહં દુઃખસંતપ્તઃ સંજાતઃ સ્વેનકર્મણા । વિયોગેનાપિ વિપ્રેંદ્ર શુકસ્ય શૃણુ સાંપ્રતમ્
પછી, દુઃખથી પીડિત, હું મારા જ કર્મથી જન્મ્યો; શુકના વિયોગથી પણ, હે બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ, હવે એ શુક વિશે સાંભળો.
વિસ્મૃતં તન્મયા જ્ઞાનં સિદ્ધેનાપિ પ્રકાશિતમ્ । સંસ્મરઞ્છોકસંતપ્તસ્તં શુકં ચાટુકારકમ્
સિદ્ધ પુરુષે આપેલું જ્ઞાન પણ હું ભૂલી ગયો; એ મોહક શુકને યાદ કરીને, હું દુઃખથી બળી રહ્યો.
વત્સવત્સેતિ નિત્યં વૈ પ્રલપઞ્છૃણુ ભાર્ગવ । ગદ્યપદ્યમયૈર્વાક્યૈઃ સંસ્કૃતાક્ષરસંયુતૈઃ
હંમેશા 'વત્સ, વત્સ' એમ બોલતો, હે ભારગવ, ગદ્ય અને પદ્યમાં, સંસ્કૃત અક્ષરોથી સજેલા વચનોથી.
ત્વાં વિના કશ્ચ માં વત્સ બોધયિષ્યતિ સાંપ્રતમ્ । કથાભિસ્તુ વિચિત્રાભિઃ પક્ષિરાજપ્રસાદ્ય મામ્
તારા વિના, બાલક, હવે મને કોણ સમજાવશે? પંખીઓના રાજાની કૃપાથી અને તારી રસપ્રદ વાર્તાઓથી મને મોહી લઈ, મને માર્ગદર્શન આપનાર તું જ હતો.
અસ્મિન્સુનિર્જનોદ્યાને વિહાય ક્વ ગતો ભવાન્ । કેન દોષેણ લિપ્તોસ્મિ તન્મે કથય સાંપ્રતમ્
આ એકલાં અને નિર્જન બગીચામાં, તું મને છોડી ક્યાં ગયો? કઈ ભૂલથી હું દૂષિત થયો છું? એ વાત મને હવે કહી દે.
એવંવિધૈરહં વાક્યૈઃ કરુણૈસ્તૈસ્તુ મોહિતઃ । એવમાદિ પ્રલપ્યાહં શોકેનાપિ સુપીડિતઃ
એવા દુ:ખભર્યા શબ્દોથી હું ગૂંચવી ગયો; આવું બોલી અને વધુ કહેતા, દુ:ખમાં હું સંપૂર્ણ રીતે ડૂબી ગયો.
મૃતોહં તેન મોહેન તદ્ભાવેનાપિ મોહિતઃ । મરણે યાદૃશો ભાવો મતિશ્ચાસીચ્ચ યાદૃશી
એ મોહમાં હું મરી ગયો, એ જ ભાવથી મોહિત થયો; મૃત્યુ સમયે જે ભાવ અને જે વિચાર હતો—
તાદૃશેનાપિ ભાવેન જાતોઽહં દ્વિજસત્તમ । ગર્ભવાસો મયા પ્રાપ્તો જ્ઞાનસ્મૃતિવિધાયકઃ
એ જ ભાવથી, દ્વિજશ્રેષ્ઠ, હું ફરી જન્મ્યો; હું ગર્ભમાં ગયો, જ્ઞાન અને સ્મૃતિની શક્તિ સાથે.
સ્મૃતં પૂર્વકૃતં કર્મ સ્વયમેવ વિચેષ્ટિતમ્ । મયા પાપેન મૂઢેન કિં કૃતં હ્યકૃતાત્મના
મને મારા પૂર્વકૃત કર્મો યાદ આવ્યા, જે મેં પોતે ભુલમાં કરી લીધા હતા; શું પાપ કામ મેં કર્યું, જ્યારે હું અવિચારી અને અશાંત હતો?