વિદ્યાધરેતિ વિખ્યાતઃ કુલશીલગુણૈર્યુતઃ । રાજમાનઃ શ્રિયા વિપ્ર આચારૈસ્તપસા તદા
તે વિદ્યા ધર તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો, કુળ, શીલ અને ગુણોથી યુક્ત, તેજથી ચમકતો, હે બ્રાહ્મણ, આચરણ અને તપસ્યાથી.
સંબભૂવુઃ સુતાસ્તસ્ય વિદ્યાધરસ્ય તે ત્રયઃ । વસુશર્મા નામશર્મા ધર્મશર્મા ચ તે ત્રયઃ
તે વિદ્યા ધરને ત્રણ પુત્રો થયા: વસુશર્મા, નામશર્મા અને ધર્મશર્મા—એ ત્રણ.
તેષામહં ધર્મશર્મા કનિષ્ઠો ગુણવર્જિતઃ । વસુશર્મા મમ ભ્રાતા વેદશાસ્ત્રાર્થકોવિદઃ
એમાં હું ધર્મશર્મા છું, સૌથી નાનો અને ગુણથી રહિત. વસુશર્મા, મારા ભાઈ, વેદ અને શાસ્ત્રના અર્થમાં નિપુણ છે.
આચારેણ સુસંપન્નો વિદ્યાદિસુગુણૈઃ પુનઃ । નામશર્મા મહાપ્રાજ્ઞસ્તદ્વચ્ચાસીદ્ગુણાધિકઃ
નામશર્મા ઉત્તમ આચરણ અને અનેક ગુણોથી ભરપૂર છે, ખૂબ જ બુદ્ધિશાળી છે; એ પણ ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ હતો.
અહમેકો મહામૂર્ખઃ સંજાતઃ શૃણુ સત્તમ । વિદ્યાનામુત્તમં વિપ્ર ભાવમર્થં શુભં કદા
હું એકલો મોટો મૂર્ખ થયો, સાંભળ, હે શ્રેષ્ઠ. ક્યારે હું વિદ્યા, તેનું સાર અને શુભતા પ્રાપ્ત કરીશ, હે બ્રાહ્મણ?
ન શૃણોમિ ન વૈ યામિ ગુરુગેહમનુત્તમમ્ । તતસ્તુ જનકો મે તુ મામેવં પરિચિંતયેત્
હું ના સાંભળું, ના જાઉં ગુરુના ઉત્તમ ઘેર. તેથી, મારા પિતા મને આવું વિચારે.
ધર્મશર્મેતિ પુત્રસ્ય નામાસ્ય તુ નિરર્થકમ્ । સંજાતઃ ક્ષિતિમધ્યે તુ ન વિદ્વાન્મે ગુણાકરઃ
પુત્રનું નામ ધર્મશર્મા નિરર્થક હતું; ધરા પર જન્મેલો, હું neither વિદ્વાન nor ગુણોથી ભરપૂર હતો.
ઇતિ સંચિંત્ય ધર્માત્મા મામુવાચ સુદુઃખિતઃ । વ્રજ પુત્ર ગુરોર્ગેહં વિદ્યાર્થં પરિસાધય
આ રીતે વિચારી, ધર્મમય પિતા ખૂબ દુઃખી થઈને મને કહ્યું: 'પુત્ર, ગુરુના ઘેર જા અને વિદ્યા પ્રાપ્ત કર.'
એવમાકર્ણ્ય તત્તસ્ય પિતુર્વાક્યં મયાશુભમ્ । નાહં તાત ગમિષ્યામિ ગુરોર્ગેહં સુદુઃખદમ્
પિતાના એ વચન સાંભળીને, મેં અશુભ જવાબ આપ્યો: 'તાતા, હું ગુરુના ઘેર નહીં જાઉં, જે દુઃખથી ભરેલું છે.'
યત્ર વૈ તાડનં નિત્યં ભ્રૂભંગાદિ ચ ક્રોશનમ્ । અન્નં ન દૃશ્યતે તત્ર કર્મણા શૃણુસત્તમ
જે ત્યાં રોજ માર, ભ્રૂભંગ અને ચીસા છે, અને ખોરાક પણ દેખાતો નથી—એ કામ છે, સાંભળ, હે શ્રેષ્ઠ.
દિવારાત્રૌ ન નિદ્રાસ્તિ નાસ્તિ સુખસ્ય સાધનમ્ । તસ્માદ્દુઃખમયં તાત ન યાસ્યે ગુરુમંદિરમ્
દિવસે કે રાતે મને ઊંઘ નથી, સુખ મેળવવાનો કોઈ રસ્તો નથી; એટલે, પિતા, હું ગુરુના ઘરે, જે દુઃખથી ભરેલું છે, ત્યાં જવાનું નથી.
વિદ્યાકાર્યં કરિષ્યે ન ક્રીડાર્થમહમુત્સુકઃ । ભોક્ષ્યે સ્વપ્સ્યે પ્રસાદાત્તે કરિષ્યે ક્રીડનં પિતઃ
હું શીખવાની કામ કરીશ, રમવા માટે ઉત્સુક નથી; ખાવું, ઊંઘવું અને રમવું પણ તમારી મંજૂરીથી જ કરીશ, પિતા.
ડિંભૈઃ સાર્દ્ધં સુખેનાપિ દિવારાત્રમતંદ્રિતઃ । મામુવાચ સ ધર્માત્મા મૂઢં જ્ઞાત્વા સુદુઃખિતઃ
બીજા બાળકો સાથે ખુશીથી, દિવસ-રાતે, થાક્યા વિના રહેતો હતો; ત્યારે એ ધર્મપ્રિય વ્યક્તિએ, મને મૂર્ખ અને ખૂબ દુઃખી જાણીને, મને કહ્યું.
વિદ્યાધર ઉવાચ- મા પુત્ર સાહસં કાર્ષીર્વિદ્યાર્થમુદ્યમં કુરુ । વિદ્યયા પ્રાપ્યતે સૌખ્યં યશઃ કીર્તિસ્તથાતુલા
વિદ્યાધર બોલ્યા: પુત્ર, તું ઉતાવળ ન કર; શીખવા માટે મહેનત કર. જ્ઞાનથી સુખ, યશ અને અનન્ય કીર્તિ મળે છે.
જ્ઞાનં સ્વર્ગશ્ચ મોક્ષશ્ચ તસ્માદ્વિદ્યાં પ્રસાધય । પૂર્વં સુદુઃખમૂલા તુ પશ્ચાદ્વિદ્યા સુખપ્રદા
જ્ઞાન, સ્વર્ગ અને મોક્ષ એ જ્ઞાનથી મળે છે; એટલે, શીખવાની મહેનત કર. શરૂઆતમાં એમાં ઘણું દુઃખ હોય છે, પણ પછી જ્ઞાનથી સુખ મળે છે.
તસ્માત્સાધય પુત્ર ત્વં વિદ્યાં ગુરુગૃહં વ્રજ । પિતુર્વાક્યમકુર્વાણો અહમેવં દિનદિને
એટલે, પુત્ર, તું જ્ઞાન મેળવ અને ગુરુના ઘરે જા. પિતાની વાત ન સાંભળી, હું રોજે રોજ—
યત્રયત્ર સ્થિતો નિત્યમર્થહાનિં કરોમ્યહમ્ । ઉપહાસઃ કૃતો લોકૈર્મમવિપ્ર પ્રકુત્સનમ્
જે જ્યાં રહ્યો, ત્યાં હું હંમેશા ધનનો નુકસાન કરતો; લોકો મને હસતા, બ્રાહ્મણ, અને અપમાન કરતા.
મમ લજ્જા સમુત્પન્ના જીવનાશકરી તદા । વિદ્યાર્થમુદ્યતો વિપ્ર કં ગુરું પ્રાર્થયામ્યહમ્
મને એવી શરમ આવી કે જીવવું મુશ્કેલ થઈ ગયું; શીખવા માટે, બ્રાહ્મણ, હું વિચારતો હતો કે કયો ગુરુ શોધું.
ઇતિ ચિંતાપરો જાતો દુઃખશોકસમાકુલઃ । કથં વિદ્યામહં જાને કથં વિંદામ્યહં ગુણાન્
હું વિચારોમાં ડૂબેલો, દુઃખ અને શોકથી ગભરાયેલો હતો; કેવી રીતે જ્ઞાન મેળવું? કેવી રીતે ગુણો મેળવો?
કથં મે જાયતે સ્વર્ગઃ કથં મોક્ષં વ્રજામ્યહમ્ । ઇત્યેવં ચિંતયન્વિપ્ર વાર્દ્ધક્યમગમં પુનઃ
કેવી રીતે મને સ્વર્ગ મળશે? કેવી રીતે હું મોક્ષ પામીશ? આવું વિચારીને, બ્રાહ્મણ, હું ફરી વૃદ્ધાવસ્થામાં પહોંચ્યો.
દેવતાયતને દુઃખી ઉપવિષ્ટસ્ત્વહં કદા । મદ્ભાગ્યૈઃ પ્રેરિતઃ કશ્ચિત્સિદ્ધ એકઃ સમાગતઃ
એક વખત, જ્યારે હું મંદિરમાં દુઃખી બેઠો હતો, મારી કિસ્મતથી, એક સિદ્ધ પુરુષ મારા પાસે આવ્યો.
નિરાશ્રયો જિતાહારઃ સદાનંદસ્તુ નિઃસ્પૃહઃ । એકાંતમાસ્થિતો વિપ્ર યોગયુક્તો જિતેંદ્રિયઃ
તે કોઈ આધાર વિના, ખોરાકમાં સંયમિત, હંમેશા આનંદમાં, ઈચ્છા વિના, એકાંતમાં બેઠો, બ્રાહ્મણ, યોગમાં જોડાયેલો અને ઇન્દ્રિયોને જીતેલો હતો.
પરબ્રહ્મણિ સંલીનો જ્ઞાનધ્યાનસમાધિમાન્ । તમહં સંશ્રિતો વિપ્ર જ્ઞાનરૂપં મહામતિમ્
તે પરબ્રહ્મમાં લીન, જ્ઞાન, ધ્યાન અને સમાધિમાં સ્થિર; હું એ મહાન જ્ઞાની, જ્ઞાનરૂપ વ્યક્તિમાં આશ્રય લીધો, બ્રાહ્મણ.
અહં શુદ્ધેન ભાવેન ભક્ત્યા નમિતકંધરઃ । નમસ્કૃત્ય મહાત્માનં પુરતસ્તસ્ય સંસ્થિતઃ
હું શુદ્ધ ભાવ અને ભક્તિથી, ઝુકેલી گردન સાથે, એ મહાત્માને વંદન કરી, તેના સામે ઊભો રહ્યો.
દીનરૂપો હ્યહં જાતો મંદભાગ્યસ્તથા પુનઃ । તેનાહં પૃચ્છિતો વિપ્ર કસ્માદ્ભવાન્પ્રશોચતિ
હું ફરીથી દયાળુ અને દુર્ભાગ્યશાળી દેખાતો હતો; ત્યારે એણે મને પૂછ્યું, બ્રાહ્મણ, 'તમે શા માટે દુઃખી છો?'
કેનાભિપ્રાયભાવેન દુઃખમેવ ભુનક્તિ વૈ । તેનેત્યુક્તોસ્મિ વિપ્રેંદ્ર જ્ઞાનિના યોગિના તદા
'કયા ઈરાદાથી તું એટલું દુઃખ સહન કરે છે?' એમ એ જ્ઞાની યોગી એ મને પૂછ્યું, બ્રાહ્મણ.
સુમૂઢેન મયા તસ્ય પૂર્વવૃત્તાંતમેવ હિ । તમેવં શ્રાવિતં સર્વં સર્વજ્ઞત્વં કથં વ્રજેત્
મને ખૂબ ભ્રમિત થઈ, મેં એને મારી પેહલી વાત બધું કહી; બધું જણાવી, પૂછ્યું કે સર્વજ્ઞતા કેવી રીતે મળે.
એતદર્થં મહાદુઃખી ભવાન્મમ ગતિઃ સદા । સ ચોવાચ મહાત્મા મે સર્વં જ્ઞાનસ્ય કારણમ્
આ કારણથી, હું ખૂબ દુઃખી રહીને, હંમેશા તમારી પાસે આવ્યો છું; અને એ મહાન આત્માએ મને કહ્યું, 'આ બધું જ્ઞાનનું કારણ છે.'
ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ભૂમિખંડે વેનોપાખ્યાને ગુરુતીર્થમાહાત્મ્યે ચ્યવનચરિત્રે દ્વાવિંશત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના ભૂમિકંડમાં વેનની વાર્તા, ગુરુ તીર્થના મહિમા અને ચ્યવનના ચરિત્રનું એકસો બાવીસમું અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
સિદ્ધ ઉવાચ- શ્રૂયતામભિધાસ્યામિ જ્ઞાનરૂપં તવાગ્રતઃ । જ્ઞાનસ્ય નાસ્તિ વૈ દેહો હસ્તૌ પાદૌ ચ ચક્ષુષી
સિદ્ધ કહે છે: સાંભળો, હું તને જ્ઞાનનું સ્વરૂપ સમજાવું છું. જ્ઞાનને શરીર, હાથ, પગ કે આંખો નથી.