ગંગામધ્યે નિમજ્જંતિ ભવંતિ કમલાનિ ચ । પુષ્પાણિ દિવ્યરૂપાણિ સૌગંધાનિ મહાંતિ ચ
ગંગાના મધ્યમાં એ ટીપાં ડૂબી જાય છે અને ત્યાં કમળો ઊગે છે—દિવ્ય સ્વરૂપના, સુગંધિત અને મોટા ફૂલો.
તસ્યાસ્તાત સુનેત્રાભ્યાં કિમર્થં પ્રપતંતિ ચ । ગંગોદકે મહાભાગ નિર્મલા અશ્રુબિંદવઃ
હે મહાભાગ્યશાળી, એ સુંદર આંખોમાંથી શુદ્ધ આંસુના ટીપાં ગંગાજળમાં શા માટે પડે છે?
અસ્થિચર્માવશેષસ્તુ જટાચીરધરઃ પુનઃ । તાનિ સૌગંધયુક્તાનિ પદ્માનિ વિચિનોતિ સઃ
એક હાડકાં અને ચામડી જેટલો બચેલો, જટાવાળું અને વાઘાનાં કપડાં પહેરેલો પુરુષ એ સુગંધિત કમળો ભેગા કરે છે.
હેમવર્ણાનિ દિવ્યાનિ નીત્વા શિવં સમર્ચયેત્ । સા કા નારી સમાચક્ષ્વ સ વા કો હિ મહામતે
એ સુવર્ણવર્ણના દિવ્ય કમળો લઈ, તે પુરુષ શિવજીની પૂજા કરે છે; એ સ્ત્રી કોણ છે અને એ પુરુષ કોણ છે, હે વિદ્વાન, મને કહો.
અર્ચયિત્વા શિવં સોથ કસ્માત્પશ્ચાત્પ્રદેવતિ । એતન્મે સર્વમાચક્ષ્વ યદ્યહં વલ્લભસ્તવ
શિવજીની પૂજા કર્યા પછી એ સ્ત્રી ફરી કેમ રડે છે? જો હું તને પ્રિય હોઉં તો મને આ બધું કહો.
કુંજલ ઉવાચ- શૃણુ વત્સ પ્રવક્ષ્યામિ વૃત્તાંતં દેવનિર્મિતમ્ । ચરિત્રં સર્વપાપઘ્નં વિષ્ણોશ્ચૈવ મહાત્મનઃ
કુંજલ બોલ્યા: વત્સ, સાંભળ, હું તને દેવો દ્વારા રચાયેલી એક કથા કહું છું—જે સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે અને મહાત્મા વિષ્ણુની પણ છે.
યોસૌ હુંડો મહાવીર્યો નહુષેણ હતો રણે । તસ્ય પુત્રસ્તુ વિખ્યાતો વિહુંડસ્તપ આસ્થિતઃ
જે મહાવીર હુંડને નહુષે યુદ્ધમાં મારો હતો, તેનો પુત્ર વિહુંડ નામે પ્રસિદ્ધ થયો અને તેણે તપ કર્યું.
નિહતં પિતરં શ્રુત્વા સામાત્યં સપરિચ્છદમ્ । આયુપુત્રેણ વીરેણ નહુષેણ બલીયસા
પિતાનું નહુષે, આયુના પુત્રે, પોતાના મંત્રીઓ અને સેવકો સાથે માર્યા છે એવું સાંભળી વિહુંડ દુઃખી થયો.
તપસ્તપતિ સક્રોધાદ્દેવાન્હંતું સમુદ્યતઃ । પૌરુષં તસ્ય દુષ્ટસ્ય તપસા વર્દ્ધિતસ્ય ચ
તે ક્રોધથી તપ કરે છે અને દેવતાઓને નાશ કરવા માટે તત્પર છે; એ દુષ્ટનો બળ તપથી વધ્યો છે.
જાનંતિ દેવતાઃ સર્વા દુઃસહં સમરાંગણે । હુંડાત્મજો વિહુંડસ્તુ ત્રૈલોક્યં હંતુમુદ્યતઃ
બધા દેવતાઓ જાણે છે કે યુદ્ધમાં તે અસહ્ય છે; હુંડનો પુત્ર વિહુંડ ત્રણેય લોકને નાશ કરવા તત્પર છે.
પિતુર્વૈરં કરિષ્યામિ હનિષ્યે માનવાન્સુરાન્ । એવં સમુદ્યતઃ પાપી દેવબ્રાહ્મણકંટકઃ
'હું પિતાનું વેર લઉં છું, માનવો અને દેવતાઓને મારી નાખીશ'—એવી પ્રતિજ્ઞા કરીને એ પાપી, દેવો અને બ્રાહ્મણો માટે કાંટો બન્યો છે.
ઉપદ્રવં સમારેભે પ્રજાઃ પીડયતે ચ સઃ । તસ્યૈવ તેજસા દગ્ધા દેવાશ્ચેંદ્રપુરોગમાઃ
એ લોકોએ ઉપદ્રવ કર્યો અને પ્રજાને પીડા આપી; તેના તેજ downstairs, ઇન્દ્ર સહિતના દેવતાઓ દાઝી ગયા.
શરણં દેવદેવસ્ય જગ્મુર્વિષ્ણોર્મહાત્મનઃ । દેવદેવં જગન્નાથં શંખચક્રગદાધરમ્
દેવદેવ શ્રીવિષ્ણુ, જે મહાન આત્મા છે, શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરે છે, એ જગતના સ્વામી છે — તેઓના આશ્રયમાં બધા ગયા.
ઊચુશ્ચ પાહિ નો નિત્યં વિહુંડસ્ય મહાભયાત્ । શ્રીવિષ્ણુરુવાચ- વર્દ્ધંતુ દેવતાઃ સર્વાઃ સુસુખેન મહેશ્વરાઃ
બધાએ કહ્યું: 'વિહુંડના મોટા ભયથી અમને હંમેશા બચાવો.' શ્રીવિષ્ણુ બોલ્યા: 'મહેશ્વરો, બધાં દેવતાઓ સુખથી વધે.'
વિહુંડં નાશયિષ્યામિ પાપિષ્ઠં દેવકંટકમ્ । એવમાભાષ્ય તાન્દેવાન્માયાં કૃત્વા જનાર્દનઃ
હું પાપી અને દેવો માટે કાંટા સમાન વિહુંડને નાશ કરીશ. એમ કહીને જનાર્દન દેવોને માયા રચી.
સ્વયમેવસ્થિતસ્તત્ર નંદને સુમહાયશાઃ । માયામયં ચકારાથ સ્ત્રીરૂપં ચ ગુણાન્વિતમ્
સ્વયં નંદનવનમાં ઊભા રહી, મહાન યશ ધરાવતા, તેમણે ગુણોથી ભરેલી સ્ત્રીરૂપ માયા બનાવી.
વિષ્ણુમાયા મહાભાગા સર્વવિશ્વપ્રમોહિની । ચકાર રૂપમતુલં વિષ્ણોર્માયાપ્રમોહિની
વિષ્ણુની માયા, જે બહુ ભાગ્યશાળી અને આખા વિશ્વને ભટકાવી શકે છે, તેણે અતુલ્ય રૂપ બનાવ્યું — વિષ્ણુની ભટકાવનારી માયા.
વિહુંડસ્ય વધાર્થાય રૂપલાવણ્યશાલિની । કુંજલ ઉવાચ- સ દેવાનાં વધાર્થાય દિવ્યમાર્ગં જગામ હ
વિહુંડના વિનાશ માટે, તે રૂપ અને લાવણ્યથી ચમકતી હતી. કુંજલાએ કહ્યું: 'દેવોના વિનાશ માટે, તે દિવ્ય માર્ગે ગઈ.'
નંદનાંતે તતો માયામપશ્યદ્દિતિજેશ્વરઃ । તયા વિમોહિતો દૈત્યઃ કામબાણકૃતાંતરઃ
નંદનવનના અંતે, દિતિજીનો સ્વામી માયાને જોયા; તે માયાથી દૈત્યો ભટકાઈ ગયા, કામના બાણોથી ઘાયલ થયા.
આત્મનાશં ન જાનાતિ કાલરૂપાં વરસ્ત્રિયમ્ । તાં દૃષ્ટ્વા નવહેમાભાં રૂપદ્રવિણશાલિનીમ્
તે સ્ત્રી, જે સમયનું રૂપ ધારણ કરતી હતી, તેને જોઈને, પોતાનું વિનાશ જાણ્યો નહીં; તે નવી સોનાની જેમ તેજસ્વી, રૂપ અને સંપત્તિથી ભરેલી હતી.
લુબ્ધો વિહુંડઃ પાપાત્મા તામુવાચ વરાંગનામ્ । કાસિ કસ્ય વરારોહે મમચિત્તપ્રમાથિનિ
લોભી અને પાપી વિહુંડએ તે શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીને પૂછ્યું: 'તમે કોણ છો, કોની છો, સુંદર, મારા મનને ઉથલાવી દીધું છે.'
સંગમં દેહિ મે ભદ્રે રક્ષરક્ષ વરાનને । સંગમાત્તવ દેવેશિ યદ્યદિચ્છસિ સાંપ્રતમ્
'મને સંગ આપો, શુભે, બચાવો, બચાવો, સુંદર મુખવાળી. દેવેશ્વરી, તમારી સાથે સંગથી, જે તમે આ સમયે ઈચ્છો —'
તત્તદ્દદ્મિ મહાભાગે દુર્લભં દેવદાનવૈઃ । માયોવાચ- મામેવ ભોક્તુમિચ્છા ચેદ્દાયં મે દેહિ દાનવ
'મહાભાગ્યવતી, જે દેવો અને દૈત્યો માટે દુર્લભ છે, એ પણ હું આપું.' માયાએ કહ્યું: 'જો તમે મને ભોગવવા ઇચ્છો, તો મને મારી માંગ આપો, દૈત્ય.'
સપ્તકોટિમિતૈશ્ચૈવ પુષ્પૈઃ પૂજય શંકરમ્ । કામોદસંભવૈર્દિવ્યૈઃ સૌગંધૈર્દેવદુર્લભૈઃ
'સપ્ત કરોડ જેટલા દિવ્ય, સુગંધિત, દેવો માટે દુર્લભ, કામોદકના પાણીમાંથી ઉગેલા ફૂલો વડે શંકરજીની પૂજા કરો.'
તેષાં પુષ્પકૃતાં માલાં મમ કંઠે તુ દાનવ । આરોપય મહાભાગ એતદ્દાયં પ્રદેહિ મે
'એ ફૂલોની માળા બનાવી, મારા ગળામાં પહેરાવો, મહાભાગ્યવતી દૈત્ય, મને આ માંગ આપો.'
તદાહં સુપ્રિયા ભાર્યા ભવિષ્યામિ ન સંશયઃ । વિહુંડ ઉવાચ- એવં દેવિ કરિષ્યામિ વરં દદ્મિ પ્રયાચિતમ્
'પછી હું તમારી પ્રિય પત્ની બની જઈશ, કોઈ શંકા નથી.' વિહુંડએ કહ્યું: 'દેવી, એમ જ કરું, તમે જે માંગ્યા તે વર આપું.'
વનાનિ યાનિ પુણ્યાનિ દિવ્યાનિ દિતિજેશ્વરઃ । બભ્રામમન્મથાવિષ્ટો ન ચ પશ્યતિ તં દ્રુમમ્
દિતિજીનો સ્વામી, પ્રેમથી ઘાયલ, પવિત્ર અને દિવ્ય વનોમાં ફર્યા, પણ એ વૃક્ષ કયાંય દેખાયું નહીં.
કામોદકાખ્યં પપ્રચ્છ યત્રતત્ર ગતઃ સ્વયમ્ । કામોદાખ્યદ્રુમો નાસ્તિ વદંત્યેવં મહાજનાઃ
જ્યાં ગયો ત્યાં કામોદક નામના વૃક્ષ વિશે પૂછ્યું; મહાન લોકો કહેતા: 'કામોદક નામનું વૃક્ષ નથી.'
પૃચ્છમાનઃ સ દુષ્ટાત્મા કામબાણૈઃ પ્રપીડિતઃ । પપ્રચ્છ ભાર્ગવં ગત્વા ભક્ત્યા નમિત કંધરઃ
પાપી, કામના બાણોથી પીડિત, સતત પૂછતો રહ્યો; ભક્તિથી ભર્ગવ પાસે ગયો, ગળું ઝુકાવ્યું અને પ્રશ્ન કર્યો.
કામોદકં દ્રુમં બ્રૂહિ કાંતં પુષ્પસમન્વિતમ્ । શુક્ર ઉવાચ- કામોદઃ પાદપો નાસ્તિ યોષિદેવાસ્તિ દાનવ
'કામોદક વૃક્ષ વિશે કહો, જે સુંદર અને ફૂલો વડે શોભે છે.' શુક્રે કહ્યું: 'કામોદક નામનો પાદપ નથી, એ તો દેવોની સ્ત્રીઓમાં છે, દૈત્ય.'