ભર્તુર્વાક્યં નિશમ્યૈવં રાજ્ઞી ઇંદુમતી તતઃ । હર્ષેણાપિ સમાવિષ્ટા પુત્રસ્યાગમનં પ્રતિ
પતિના શબ્દો સાંભળીને, રાણી ઇંદુમતી પુત્રના પાછા આવવાના સમાચારથી આનંદિત થઈ ગઈ.
યથોક્તં દેવઋષિણા તત્તથૈવ ભવિષ્યતિ । દત્તાત્રેયેણ મે દત્તસ્તનપો હ્યજરામરઃ
દેવર્ષિએ જે કહ્યું, એ જ રીતે થશે; દત્તાત્રેયે મને જે પુત્ર આપ્યો છે, એ ખરેખર અજર-અમર છે.
ભવિષ્યતિ ન સંદેહઃ પ્રતિભાત્યેનમેવ હિ । ઇત્યેવં ચિંતયિત્વા તુ નનામ દ્વિજપુંગવમ્
મને તો સ્પષ્ટ દેખાય છે કે આગળ શું બનશે, એમાં કોઈ શંકા નથી. આવું વિચારીને તેણે એ મહાન બ્રાહ્મણને નમસ્કાર કર્યો.
નમોસ્તુ તસ્મૈ પરિસિદ્ધિદાય અત્રેઃ સુપુત્રાય મહાત્મને ચ । યસ્ય પ્રસાદેન મયા સુપુત્રઃ પ્રાપ્તઃ સુધીરઃ સુગુણઃ સુપુણ્યઃ
અત્રિજીના પુત્ર, મહાન આત્મા અને સર્વસિદ્ધિ આપનાર એવા મહાત્માને નમસ્કાર છે, જેમની કૃપાથી મને ધીરજવાળો, સારા ગુણોવાળો અને પુણ્યશાળી પુત્ર મળ્યો છે.
એવમુક્ત્વા તુ સા દેવી વિરરામ સુદુઃખિતા । આગમિષ્યંતમાજ્ઞાય નહુષં તનયં પુનઃ
આવી રીતે બોલીને, એ દેવી ખૂબ દુઃખી થઈને ચૂપ રહી ગઈ, કારણ કે તેને ખબર હતી કે તેનો પુત્ર નહુષ ફરીથી આવશે.
ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ભૂમિખંડે વેનોપાખ્યાને ગુરુતીર્થમાહાત્મ્યે ચ્યવનચરિત્રે નાહુષાખ્યાને સપ્તોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના ભૂમિકંડમાં વેનની કથા, ગુરુતીર્થમાહાત્મ્ય અને ચ્યવનની વાર્તામાં નહુષની કથાવાળો સત્તરમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
કુંજલ ઉવાચ- બ્રહ્મપુત્રો મહાતેજા વશિષ્ઠસ્તપતાં વરઃ । નહુષં તં સમાહૂય ઇદં વચનમબ્રવીત્
કુંજલાએ કહ્યું: બ્રહ્માજીના પુત્ર, તેજસ્વી અને તપસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા વશિષ્ઠજીએ નહુષને બોલાવીને આ રીતે કહ્યું.
વનં ગચ્છ સ્વશીઘ્રેણ વન્યમાનય પુષ્કલમ્ । સમાકર્ણ્ય મુનેર્વાક્યં નહુષો વનમાયયૌ
તુ જલદી જંગલમાં જા અને ઘણું વનઉપજ લાવીને આવ. મુનિનું આ વચન સાંભળી નહુષ વનમાં ગયો.
તત્ર કિંચિત્સુવૃત્તાંતં શુશ્રાવ નહુષો બલઃ । અયમેષ સ ધર્માત્મા નહુષો નામ વીર્યવાન્
ત્યાં નહુષે એક અનોખી વાત સાંભળી: 'આ છે એ ધર્મનિષ્ઠ નહુષ, જે બળવાન અને સારા ગુણો ધરાવે છે.'
આયોઃ પુત્રો મહાપ્રાજ્ઞો બાલ્યાન્માત્રા વિયોજિતઃ । અસ્યૈવાતિવિયોગેન આયુભાર્યા પ્રરોદિતિ
આયુનો પુત્ર, જે બહુ બુદ્ધિશાળી છે, બાળપણથી જ માતાથી વિભક્ત થયો હતો; આ ભારે વિયોગને કારણે આયુની પત્ની સતત રડતી રહે છે.
અશોકસુંદરી તેપે તપઃ પરમદુષ્કરમ્ । કદા પશ્યતિ સા દેવી પુત્રમિંદુમતી શુભા
અશોકસુંદરીએ અત્યંત કઠિન તપ કર્યું; એ શુભ દેવી ઇંદુમતી ક્યારે પોતાના પુત્રને જોશે?
નાહુષં નામ ધર્મજ્ઞં હૃતં પૂર્વં તુ દાનવૈઃ । તપસ્તેપે નિરાલંબા શિવસ્ય તનયા વરા
નહુષ નામે ધર્મને જાણનાર, પહેલાં દાનવો દ્વારા અપહૃત થયો હતો; શિવજીની પુત્રી, નિર્વલંબ અને ઉત્તમ, તપમાં લીન રહી.
અશોકસુંદરી બાલા આયુપુત્રસ્ય કારણાત્ । અનેનાપિ કદા સા હિ સંગતા તુ ભવિષ્યતિ
અશોકસુંદરી, હજુ બાળાવસ્થા ધરાવતી, પોતાના પુત્ર આયુના કારણે; એ ક્યારે અને કેવી રીતે પુનઃ મળશે?
એવં સાંસારિકં વાક્યં દિવિ ચારણભાષિતમ્ । શુશ્રાવ સ હિ ધર્માત્મા નહુષો વિભ્રમાન્વિતઃ
આ રીતે આ સંસારની વાત, જે દેવલોકના ગાયકોએ કહી હતી, એ ધર્મનિષ્ઠ નહુષે આશ્ચર્યથી સાંભળી.
સ ગત્વા વન્યમાદાય વશિષ્ઠસ્યાશ્રમં પ્રતિ । વન્યં નિવેદ્ય ધર્માત્મા વશિષ્ઠાય મહાત્મને
પછી તેણે વનઉપજ ભેગી કરી અને વશિષ્ઠજીના આશ્રમમાં ગયો; એ બધું વનઉપજ મહાત્મા વશિષ્ઠને અર્પણ કરી.
બદ્ધાંજલિપુટોભૂત્વા ભક્ત્યા નમિતકંધરઃ । તમુવાચ મહાપ્રાજ્ઞં વશિષ્ઠં તપતાં વરમ્
હાથ જોડીને, શ્રદ્ધાથી માથું નમાવી, તેણે મહાપંડિત અને તપસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા વશિષ્ઠજીને સંબોધ્યા.
ભગવઞ્છ્રૂયતાં વાક્યમપૂર્વં ચારણેરિતમ્ । એષ વૈ નહુષો નામ્ના આયુપુત્રો વિયોજિતઃ
ભગવાન, કૃપા કરીને એ અનોખું વચન સાંભળો, જે દેવલોકના ગાયકોએ કહ્યું છે: આ છે નહુષ નામે, આયુનો પુત્ર, જે માતાથી વિભક્ત થયો છે.
માત્રા સહ સુદુઃખૈસ્તુ ઇંદુમત્યા હિ દાનવૈઃ । શિવસ્ય તનયા બાલા તપસ્તેપે સુદુશ્ચરમ્
માતા ઇંદુમતી સાથે, દાનવો દ્વારા ઘણું દુઃખ ભોગવ્યું; શિવજીની પુત્રી, હજુ બાળા, એણે અત્યંત કઠિન તપ કર્યું.
નિમિત્તમસ્ય ધીરસ્ય નહુષસ્યેતિ વૈ ગુરો । એવમાભાષિતં તૈસ્તુ તત્સર્વં હિ મયા શ્રુતમ્
ગુરુજી, આ ધીરજવાળો નહુષ એનું કારણ છે; એમ તેમણે કહ્યું અને આ બધું મેં સાંભળ્યું છે.
કોસાવાયુઃ સ ધર્માત્મા કાસા ત્વિંદુમતી શુભા । અશોકસુંદરી કાસા નહુષેતિ ક ઉચ્યતે
આ આયુ કોણ છે, જે ધર્મનિષ્ઠ છે? આ શુભ ઇંદુમતી કોણ છે? અશોકસુંદરી કોણ છે? અને નહુષ કોણ કહેવાય છે?
એતન્મે સંશયં જાતં તદ્ભવાંશ્છેત્તુમર્હતિ । અન્યઃ કોપિ મહાપ્રાજ્ઞઃ કુત્રાસૌ નહુષેતિ ચ
મને આ શંકા ઉદ્ભવી છે, એ તમે દૂર કરો. મહાપંડિત, આ નહુષ કોણ છે અને ક્યાં છે, એ બીજું કોણ કહી શકે?
તત્સર્વં તાત મે બ્રૂહિ કારણાંતરમેવ હિ । વશિષ્ઠ ઉવાચ- આયુ રાજા સ ધર્માત્મા સપ્તદ્વીપાધિપો બલી
પિતા, આ બધું અને બીજું કારણ પણ મને કહો. વશિષ્ઠ કહે છે: તે રાજા આયુ ધર્મનિષ્ઠ અને શક્તિશાળી હતો, સાત દ્વીપનો સ્વામી હતો.
ભાર્યા ઇંદુમતી તસ્ય સત્યરૂપા યશસ્વિની । તસ્યામુત્પાદિતઃ પુત્રો ભવાન્વૈ ગુણમંદિરમ્
તેની પત્નીનું નામ ઇન્દુમતી હતું, જે સત્ય અને યશથી પ્રસિદ્ધ હતી. એમાંથી તમે જન્મ્યા, સર્વ ગુણોના ભંડાર.
આયુના રાજરાજેન સોમવંશસ્ય ભૂષણમ્ । હરસ્ય કન્યા સુશ્રોણી ગુણરૂપૈરલંકૃતા
રાજાઓના રાજા આયુએ તમને ચંદ્રવંશનું શોભા રૂપે જન્મ આપ્યો. હરાની દીકરી, સુંદર કટિવાળી, ગુણ અને રૂપથી શોભાયમાન હતી.
અશોકસુંદરી નામ્ના સુભગા ચારુહાસિની । તસ્ય હેતોસ્તપસ્તેપે નિરાલંબા તપોવને
તેનું નામ અશોકસુંદરી હતું, ભાગ્યશાળી અને મોહક સ્મિતવાળી. તમારા માટે, એ એકલી જ તપોવનમાં નિર્ભર રહી તપ કરતી હતી.
તસ્યા ભર્તા ભવાન્સૃષ્ટો ધાત્રા યોગેન નિશ્ચિતઃ । ગંગાયાસ્તીરમાશ્રિત્ય ધ્યાનયોગ સમાશ્રિતા
સૃષ્ટિકર્તાએ યોગશક્તિથી ચોક્કસપણે તમને તેના પતિ તરીકે રચ્યા. ગંગાના કિનારે રહી એ ધ્યાન અને યોગમાં લીન રહી.
હુંડશ્ચ દાનવેંદ્રો યો દૃષ્ટ્વા ચૈકાકિનીં સતીમ્ । તપસા પ્રજ્વલંતીં ચ સુભગાં કમલેક્ષણામ્
ત્યાં દાનવોના રાજા હુંડાએ, એને એકલી, સ્થિર અને તપથી તેજસ્વી તથા કમળ જેવી આંખોવાળી જોઈ—
રૂપૌદાર્યગુણોપેતાં કામબાણૈઃ પ્રપીડિતઃ । તાં બભાષેઽન્તિકં ગત્વા મમ ભાર્યા ભવેતિ ચ
સુંદરતા, ઉદારતા અને ગુણોથી યુક્ત એ સ્ત્રીને જોઈ, કામના તીરોને કારણે પીડાયેલી સ્થિતિમાં, એ પાસે જઈ કહ્યું: 'મારી પત્ની બનો.'
એવં સા તદ્વચઃ શ્રુત્વા તમુવાચ તપસ્વિની । મા હુંડ સાહસં કાર્ષીર્મા જલ્પસ્વ પુનઃ પુનઃ
એના શબ્દો સાંભળી, તપસ્વિ સ્ત્રીએ કહ્યું: 'હુંડા, દુશ્મનાવટ ન કર, અને વારંવાર આવી રીતે બોલશો નહીં.'
અપ્રાપ્યાહં ત્વયા વીર પરભાર્યા વિશેષતઃ । દૈવેન મે પુરા સૃષ્ટ આયુપુત્રો મહાબલઃ
'હું તારી માટે અપ્રાપ્ય છું, ખાસ કરીને કારણ કે હું બીજાની પત્ની છું. દૈવથી મને આયુનો શક્તિશાળી પુત્ર મળવાનો પહેલેથી જ નિર્ધારિત છે.'