ભોજયિત્વા સુદૈત્યેંદ્રો હુંડો હૃષ્ટોભવત્તદા । શાપમશોકસુંદર્યા મોઘં મેને તદાસુરઃ
હરણના માંસથી દૈત્યરાજ હુંડાને ખવડાવ્યા પછી, તે ખૂબ ખુશ થયો; દૈત્યે આશોકસુંદરીના શાપને વ્યર્થ માન્યો.
હર્ષેણ મહતાવિષ્ટઃ સ હુંડો દાનવેશ્વરઃ । કુંજલ ઉવાચ- પ્રભાતે વિમલે જાતે વશિષ્ઠો મુનિસત્તમઃ
મોટા આનંદથી ભરાયેલા દાનવોના સ્વામી હુંડાએ કહ્યું— કુંજલાએ કહ્યું: જ્યારે શુદ્ધ સવાર આવી, ત્યારે મહાન ઋષિ વશિષ્ઠ,
બહિર્ગતો હિ ધર્માત્મા કુટીદ્વારાત્પ્રપશ્યતિ । સંપૂર્ણં બાલકં દૃષ્ટ્વા દિવ્યલક્ષણસંયુતમ્
ધર્મમય ઋષિ કૂટીના દ્વારેથી બહાર ગયા; અને દિવ્ય લક્ષણો ધરાવતો સંપૂર્ણ બાળક જોઈને,
સંપૂર્ણેંદુપ્રતીકાશં સુંદરં ચારુલોચનમ્ । વશિષ્ઠ ઉવાચ- પશ્યંતુ મુનયઃ સર્વે યૂયમાગત્ય બાલકમ્
પૂર્ણ ચંદ્ર જેવો, સુંદર, અને મોહક આંખો ધરાવતો બાળક— વશિષ્ઠે કહ્યું: બધા ઋષિઓ આવીને આ બાળકને જુઓ.
કસ્ય કેન સમાનીતં રાત્રૌ દ્વારાંગણે મમ । દેવગંધર્વગર્ભાભં રાજલક્ષણસંયુતમ્
આ બાળક કોનું છે, અને કોણે રાત્રે મારા દ્વાર પર લાવ્યું? દેવ અને ગંધર્વના સંતાન જેવું, રાજલક્ષણો ધરાવતું.
કંદર્પકોટિસંકાશં પશ્યંતુ મુનયોઽમલમ્ । મહાકૌતુકસંયુક્તા હૃષ્ટા દ્વિજવરાસ્તતઃ
કામદેવના કરોડો જેવો તેજ ધરાવતો, નિર્મળ બાળક ઋષિઓ જોઈ શકે; પછી શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો મોટા આશ્ચર્ય અને આનંદથી,
સમપશ્યન્સુતં તે તુ આયોશ્ચૈવ મહાત્મનઃ । વશિષ્ઠઃ સ તુ ધર્માત્મા જ્ઞાનેનાલોક્ય બાલકમ્
તેઓએ મહાન આત્મા આયુના પુત્રને જોયો; અને ધર્મમય વશિષ્ઠે જ્ઞાનથી બાળકને ઓળખી લીધો,
આયુપુત્રં સમાજ્ઞાતં ચરિત્રેણ સમન્વિતમ્ । વૃત્તાંતં તસ્ય દુષ્ટસ્ય હુણ્ડસ્યાપિ દુરાત્મનઃ
આયુનો પુત્ર છે, સારા સ્વભાવથી ભરેલો છે, અને એ દુષ્ટ હુંડાના કાર્યો પણ જાણ્યા.
કૃપયા બ્રહ્મપુત્રસ્તુ સમુત્થાય સુબાલકમ્ । કરાભ્યામથ ગૃહ્ણાતિ યાવદ્દ્વિજો વરોત્તમઃ
પછી, દયાથી બ્રહ્માના પુત્ર ઊભા થયા અને સુંદર બાળકને હાથથી ઉઠાવ્યો, એ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ.
તાવત્પુષ્પસુવૃષ્ટિં ચ ચક્રુર્દેવાઃ સુતોપરિ । લલિતં સુસ્વરં ગીતં જગુર્ગંધર્વકિન્નરાઃ
એ સમયે દેવોએ બાળક પર ફૂલની વરસાદ કરી; ગંધર્વ અને કિનરોએ મીઠા અને સુમધુર ગીતો ગાયા.
ઋષયો વેદમંત્રૈસ્તુ સ્તુવંતિ નૃપનંદનમ્ । વશિષ્ઠસ્તં સમાલોક્ય વરં વૈ દત્તવાંસ્તદા
ઋષિઓએ રાજાના આનંદને વૈદિક મંત્રોથી વખાણ્યો; વશિષ્ઠે તેને જોઈને પછી આશીર્વાદ આપ્યો.
નહુષેત્યેવ તે નામ ખ્યાતં લોકે ભવિષ્યતિ । હુષિતો નૈવ તેનાપિ બાલભાવૈર્નરાધિપ
તારું નામ નહુષ હશે અને દુનિયામાં પ્રસિદ્ધ થશે; એ દૈત્ય તને બાળપણમાં પણ નુકસાન નહીં પહોંચાડે, રાજા.
તસ્માન્નહુષ તે નામ દેવપૂજ્યો ભવિષ્યસિ। જાતકર્માદિકં કર્મ તસ્ય ચક્રે દ્વિજોત્તમઃ
એથી, તું નહુષ નામે ઓળખાશે અને દેવો તને પૂજશે; શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે જન્મકર્મ અને અન્ય વિધિઓ કર્યા.
વ્રતદાનં વિસર્ગં ચ ગુરુશિષ્યાદિલક્ષણમ્। વેદં ચાધીત્ય સંપૂર્ણં ષડંગં સપદક્રમમ્
વ્રત, દાન, ઉપનયન અને ગુરુ-શિષ્યના લક્ષણો કર્યા; તેણે આખો વેદ, છ અંગો અને પદ-ક્રમ સાથે ભણ્યો.
સર્વાણ્યેવ ચ શાસ્ત્રાણિ અધીત્ય દ્વિજસત્તમાત્। વશિષ્ઠાચ્ચ ધનુર્વેદં સરહસ્યં મહામતિઃ
બધા શાસ્ત્રો ભણ્યા, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ; અને વશિષ્ઠ પાસેથી ધનુર્વેદ તથા તેના બધા રહસ્યો, મહાન બુદ્ધિથી શીખ્યા.
શસ્ત્રાણ્યસ્ત્રાણિ દિવ્યાનિ ગ્રાહમોક્ષયુતાનિ ચ। જ્ઞાનશાસ્ત્રાદિકં ન્યાય રાજનીતિગુણાદિકાન્
દિવ્ય શસ્ત્રો અને અસ્ત્રો, પકડવા અને છોડવા વાળાં પણ શીખ્યા; જ્ઞાન, તર્ક, રાજનીતિ અને અન્ય ગુણોના શાસ્ત્રો પણ ભણ્યા.
વશિષ્ઠાદાયુપુત્રશ્ચ શિષ્યરૂપેણ ભક્તિમાન્। એવં સ સર્વનિષ્પન્નો નાહુષશ્ચાતિસુંદરઃ
વશિષ્ઠના શિષ્ય રૂપે આયુનો પુત્ર, ભક્તિભર્યો, સર્વ રીતે સિદ્ધ થયો—નાહુષ, અત્યંત સુંદર.
વશિષ્ઠસ્ય પ્રસાદાચ્ચ ચાપબાણધરોભવત્
વશિષ્ઠની કૃપાથી, તે ધનુષ અને બાણ ધારણ કરનાર બન્યો.
ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ભૂમિખંડે વેનોપાખ્યાને ગુરુતીર્થમાહાત્મ્યે ચ્યવનચરિત્રે પંચોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના ભૂમિખંડમાં વેનોપાખ્યાન, ગુરુતીર્થના મહાત્મ્ય અને ચ્યવનના કથામાં પાંછોતેરમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
કુંજલ ઉવાચ- આયુભાર્યા મહાભાગા સ્વર્ભાનોસ્તનયા સુતમ્ । અપશ્યંતી સુબાલં તં દેવોપમમનૌપમમ્
કુંજલાએ કહ્યું: આયુની મહાન ભાગ્યશાળી પત્ની, સ્વર્ભાનુની દીકરી, પોતાના દીકરા—દેવ સમાન અને અનન્ય—ને બાળ અવસ્થામાં જોઈ રહી હતી.
હાહાકારં મહત્કૃત્વા રુરોદ વરવર્ણિની । કેન મે લક્ષણોપેતો હૃતો બાલઃ સુલક્ષણઃ
તે સુંદર સ્ત્રીએ મોટો હાહાકાર કરી રડી ઉઠી: 'મારા શુભ લક્ષણોવાળા, ગુણવાન દીકરાને કોણ લઈ ગયું?'
તપસા દાનયજ્ઞૈશ્ચ નિયમૈર્દુષ્કરૈઃ સુતઃ । સંપ્રાપ્તો હિ મયા વત્સ કષ્ટૈશ્ચ દારુણૈઃ પુનઃ
'તપ, દાન, યજ્ઞ અને કઠિન નિયમો દ્વારા, વત્સ, મેં આ દીકરો બહુ જ દુઃખદ અને કઠોર પ્રયત્નોથી મેળવ્યો છે.'
દત્તાત્રેયેણ પુણ્યેન સંતુષ્ટેન મહાત્મના । દત્તઃ પુત્રો હૃતઃ કેન રુરોદ કરુણાન્વિતા
'પુણ્યશાળી અને સંતોષી દત્તાત્રેયે આપેલો પુત્ર, કોણ લઈ ગયું? તે દયાભર્યા હૃદયથી રડી ઉઠી.'
હા પુત્ર વત્સ મે તાત હા બાલગુણમંદિર । ક્વાસિ કેનાપનીતોસિ મમ શબ્દઃ પ્રદીયતામ્
'હા પુત્ર, મારા વત્સ, મારા તાતા, હા બાળ ગુણોના ખજાના! ક્યાં છે? કોણ તને લઈ ગયું? મારા અવાજે તને પહોંચવું જોઈએ.'
સોમવંશસ્ય સર્વસ્ય ભૂષણોસિ ન સંશયઃ । કેન ત્વમપનીતોસિ મમ પ્રાણૈઃ સમન્વિતઃ
'તું સોમવંશના બધાના ગૌરવ છે, એમાં કોઈ શંકા નથી. કોણ તને લઈ ગયું, તું તો મારા પ્રાણથી પણ વધુ પ્રિય છે.'
રાજસુલક્ષણૈર્દિવ્યૈઃ સંપૂર્ણઃ કમલેક્ષણઃ । કેનાદ્યાપહૃતો વત્સઃ કિં કરોમિ ક્વ યામ્યહમ્
'રાજવી અને દિવ્ય લક્ષણોથી ભરપૂર, કમળ જેવી આંખોવાળો, આજે તને કોણ લઈ ગયું, વત્સ? હું શું કરું? ક્યાં જાઉં?'
સ્ફુટં જાનામ્યહં કર્મ હ્યન્યજન્મનિ યત્કૃતમ્ । ન્યાસનાશઃ કૃતઃ કસ્ય તસ્માત્પુત્રો હૃતો મમ
'મને સ્પષ્ટ ખબર છે કે આ કોઈ પછલા જન્મના કર્મનું પરિણામ છે. કોણે મને વિશ્વાસ આપ્યો હતો જેનો હું ભંગ કર્યો, એથી મારા પુત્રને લઈ ગયા.'
કિં વા છલં કૃતં કસ્ય પૂર્વજન્મનિ પાપયા । કર્મણસ્તસ્ય વૈ દુઃખમનુભુંજામિ નાન્યથા
'અથવા, પછલા જન્મમાં મેં કોઈ સાથે છેતરપિંડી કરી હશે? એ કર્મથી મળતું દુઃખ હું ભોગવી રહી છું—બીજું કોઈ કારણ નથી.'
રત્નાપહારિણી જાતા પુત્રરત્નં હૃતં મમ । તસ્માદ્દૈવેન મે દિવ્ય અનૌપમ્ય ગુણાકરઃ
'હવે હું રત્નચોર બની ગઈ, મારા પુત્ર-રત્નને લઈ ગયા. તેથી, દૈવથી, મારા દિવ્ય, અનન્ય ગુણોના ખજાનાને ગુમાવ્યું છે.'
કિં વા વિતર્કિતો વિપ્રઃ કર્મણસ્તસ્ય વૈ ફલમ્ । પ્રાપ્તં મયા ન સંદેહઃ પુત્રશોકાન્વિતં ભૃશમ્
'અથવા, કોઈ બ્રાહ્મણને દુઃખ પહોંચાડ્યું હશે—એ કર્મનું ફળ મળ્યું છે. પુત્રના શોકથી હું ખૂબ જ પીડાઈ છું.'