આદિત્યતેજઃ સમતેજસાં ગણૈઃ પ્રભાતિ વૈ રશ્મિભિર્જાતરૂપઃ। પુષ્પૈઃ ફલૈઃ કામગુણોપપન્નઃ કલ્પદ્રુમો નંદનકાનનેપિ
નંદનવનમાં કલ્પવૃક્ષ, સૂર્યની જેમ તેજસ્વી, સમાન તેજવાળા ગણી વચ્ચે, સોનાની ઝાંખી, ફૂલો અને ફળોથી શોભાયમાન, ઇચ્છિત ગુણોથી ભરપૂર છે.
એવંવિધં પાદપરાજમેવ સંવીક્ષ્ય દેવી ચ શિવં બભાષે। અસ્યાભિધાનં કથયસ્વ નાથ સર્વસ્ય પુણ્યસ્ય નગસ્ય પુણ્યમ્
એવું સુંદર વૃક્ષ જોઈને, દેવી શિવને બોલી: 'હે નાથ, આ વૃક્ષનું નામ અને આ પવિત્ર પર્વતનું મહાત્મ્ય કહો.'
તેજસ્વિનાં સૂર્યવરઃ સમંતાત્સ દેવ દેવીં ચ શિવો બભાષે । શિવ ઉવાચ- અસ્ય પ્રતિષ્ઠા મહતી શુભાખ્યા દેવેષુ મુખ્યો મધુસૂદનશ્ચ
પ્રભાતી તેજવાળાઓથી ઘેરાયેલા, સૂર્યમાં શ્રેષ્ઠ, શિવે દેવીને કહ્યું: 'આની સ્થાપના મહાન છે અને શુભ કહેવાય છે; દેવોમાં મધુસૂદન મુખ્ય છે.'
નદીષુ મુખ્યા સુરનિમ્નગાપિ વિસૃષ્ટિકર્ત્તાપિ યથૈવ ધાતા । સુખાવહાનાં ચ યથા સુચંદ્રો ભૂતેષુ મુખ્યા ચ યથૈવ પૃથ્વી
નદીઓમાં મુખ્ય દેવનદી, સર્જનહારોમાં ધાતા, સુખ આપનારાઓમાં ચંદ્ર, અને ભુતોમાં પૃથ્વી જેમ શ્રેષ્ઠ છે,
નગેંદ્રરાજો હિ યથા નગાનાં જલાશયેષ્વેવ યથા સમુદ્રઃ । મહૌષધીનામિવ દેવિ ચાન્નં મહીધરાણાં હિમવાન્યથૈવ
પર્વતોમાં પર્વતરાજ, જળાશયોમાં સમુદ્ર, મહાન ઔષધોમાં અન્ન, અને પર્વતોમાં હિમવત, હે દેવી, તેમ શ્રેષ્ઠ છે.
વિદ્યાસુ મધ્યે ચ યથાત્મવિદ્યા લોકેષુ સર્વેષુ યથા નરેંદ્રઃ। તથૈવ મુખ્યસ્તરુરાજ એષ સર્વાતિથિર્દેવપતેઃ પ્રિયોયમ્
વિદ્યાઓમાં આત્મવિદ્યા, લોકોમાં રાજા, તેમ જ આ વૃક્ષરાજ સર્વમાં શ્રેષ્ઠ છે, દેવપતિનો પ્રિય અતિથિ છે.
શ્રીપાર્વત્યુવાચ- ગુણાન્નુ શંભો મમ કીર્ત્તયસ્વ વૃક્ષાધિપસ્યાસ્ય શુભાન્સુપુણ્યાન્ । આકર્ણ્ય દેવો વચનં બભાષે દેવ્યાસ્તુ સર્વં સુતરોર્હિ તસ્ય
શ્રી પાર્વતી બોલી: 'હે શંભુ, આ વૃક્ષાધિપતિના શુભ અને પુણ્ય ગુણો મને કહો.' દેવીના શબ્દો સાંભળીને, દેવએ કહ્યું: 'આ વૃક્ષમાં સર્વ ગુણો છે.'
યં યં કલ્પયંતિ સુપુણ્યદેવા દેવોપમા દેવવરાશ્ચ કાંતે । તં તં હિ તેભ્યઃ પ્રદદાતિ વૃક્ષઃ કલ્પદ્રુમો નામ વરિષ્ઠ એષઃ
જે જે શ્રેષ્ઠ દેવો, દેવસમાન અને દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, હે કાંતે, જે કંઈ ઇચ્છે છે, એ કલ્પદ્રુમ એ બધું આપે છે; એ સર્વમાં શ્રેષ્ઠ છે.
અસ્માચ્ચ સર્વે પ્રભવંતિ પુણ્યા દુઃપ્રાપ્યમત્રૈવ તપોધિકાસ્તે। જીવાધિકં રત્નમયં સુદિવ્યં દેવાસ્તુ ભુંજંતિ મહાપ્રધાનાઃ
આમાંથી સર્વ પુણ્ય વસ્તુઓ ઉત્પન્ન થાય છે, જે મેળવવી અઘરી છે અને તપસ્વિતાથી વધુ છે; મુખ્ય દેવો અહીં જ જીવંત, રત્નમય અને દિવ્ય ભોગો માણે છે.
શુશ્રાવ દેવી વચનં શિવસ્ય આશ્ચર્યભૂતં મનસા વિચિંત્ય । તસ્યાનુમત્યા પરિકલ્પિતં ચ સ્ત્રીરત્નમેકં સુગુણં સુરૂપમ્
દેવી શિવના આશ્ચર્યજનક શબ્દો સાંભળીને મનમાં વિચારી, તેની અનુમતિથી એક ગુણવાન અને સુંદર સ્ત્રીરત્ન રચાયું.
સર્વાંગરૂપાં સગુણાં સુરૂપાં તસ્માત્સુવૃક્ષાદ્ગિરિજા પ્રલેભે। વિશ્વસ્ય મોહાય યથોપવિષ્ટા સાહાય્યરૂપા મકરધ્વજસ્ય
ગિરિજાએ એ સુંદર વૃક્ષમાંથી સર્વાંગ સુંદર, ગુણવાન અને રૂપવતી સ્ત્રી મેળવી; જે વિશ્વને મોહમાં મૂકવા અને મકરધ્વજના સહાયરૂપે બેઠી છે.
ક્રીડાનિધાનં સુખસિદ્ધિરૂપં સર્વોપપન્ના કમલાયતાક્ષી । પદ્માનના પદ્મકરા સુપદ્મા ચામીકરસ્યાપિ યથા સુમૂર્તિઃ
કમળની આંખોવાળી, રમણીઓનો ખજાનો, સુખ અને સિદ્ધિનું સ્વરૂપ, સર્વ ગુણોથી યુક્ત, કમળમુખી, કમળહસ્તી અને સોનાની જેમ સુંદર છે.
પ્રભાસુ તદ્વદ્વિમલા સુતેજા લીલા સુતેજાશ્ચ સુકુંચિતાસ્તે । પ્રલંબકેશાઃ પરિસૂક્ષ્મબદ્ધાઃ પુષ્પૈઃ સુગંધૈઃ પરિલેપિતાશ્ચ
એની તેજસ્વી કિરણો, શુદ્ધ અને ઝળહળતી, એના રમણીઓ પણ તેજસ્વી છે; એના વાળ નરમ અને વળાંકવાળા, લાંબા અને સૂક્ષ્મ રીતે બંધાયેલા, સુગંધિત ફૂલો વડે શોભાયમાન છે.
પ્રબદ્ધકુંતા દૃઢકેશબંધૈર્વિભાતિ સા રૂપવરેણ બાલા। સીમંતમાર્ગે ચ મુક્તાફલાનાં માલા વિભાત્યેવ યથા તરૂણામ્
એના વાળ મજબૂત ગાંઠથી બાંધેલા છે, એ સુંદરતા વડે ઝળહળે છે; વાળની સીમાંતે મુક્તાની માળા ઝળહળે છે, જેમ વૃક્ષો પર માળા શોભે છે.
સીમંતમૂલે તિલકં સુદેવ્યા યથોદિતો દૈત્યગુરુઃ સતેજાઃ । ભાલેષુ પદ્મે મૃગનાભિપદ્મ સમુત્થતેજઃ પ્રકરૈર્વિભાતિ
કેસની રેખાની મૂળે સુદેવીના તિલકમાં દૈત્યગુરુની તેજસ્વિતા જેમ વર્ણવાઈ છે, એ રીતે ઝળહળે છે; તેના ભાળ પર કસ્તૂરીની સુગંધ અને કમળની કાંતિ ગોઠવાયેલા સમૂહમાં પ્રગટ થાય છે.
સીમંતમૂલે તિલકસ્ય તેજઃ પ્રકાશયેદ્રૂપશ્રિયં સુલોકે । કેશેષુ મુક્તાફલકે ચ ભાલે તસ્યાઃ સુશોભાં વિકરોતિ નિત્યમ્
કેસની રેખાની મૂળે તિલકનું તેજ સ્વર્ગમાં તેના રૂપ અને સૌંદર્યને ઉજાગર કરે છે; તેના વાળમાં અને મોતીમાં, તેમજ ભાળ પર, એ સતત તેની સુંદરતા વધારતું રહે છે.
યથા સુચંદ્રઃ પરિભાતિ ભાસા સા રમ્યચેષ્ટેવ વિભાતિ તદ્વત્। સંપૂર્ણચંદ્રોપિ યથા વિભાતિ જ્યોત્સ્નાવિતાનેન હિમાંશુજાલઃ
જેમ સુંદર ચાંદ્ર પોતાની પ્રકાશથી ઝળહળે છે, તેમ એ પોતાના મનમોહક હાવભાવમાં તેજસ્વી દેખાય છે; અને જેમ પૂર્ણચંદ્ર ચાંદનીના પડછાયામાં ઝળહળે છે, તેમ એ પણ ઝળહળે છે.
તસ્યાસ્તુ વક્ત્રં પરિભાતિ તદ્વચ્છોભાકરં વિશ્વવિશારદં ચ। હિમાંશુરેવાપિ કલંકયુક્તઃ સંક્ષીયતે નિત્યકલાવિહીનઃ
તેનું મુખ પણ એ જ રીતે ઝળહળે છે, વિશ્વમાં સૌંદર્ય અને જ્ઞાન ફેલાવે છે; ચાંદ્રમાં જો કલંક હોય અને પૂર્ણતાની ઓછી હોય, તો એ ઓગળી જાય છે, પણ તેનું તેજ હંમેશા પૂર્ણ રહે છે.
સંપૂર્ણમસ્ત્યેવ સદૈવ હૃષ્ટં તસ્યાસ્તુ વક્ત્રં પરિનિષ્કલંકમ્ । ગંધં વિકાશં કમલે સ્વકીયં તતઃ સમાલોક્ય સુખં ન લેભે
તેનું મુખ હંમેશા પૂર્ણ અને આનંદિત છે, એક પણ દાગ વગર; પોતાનું કમળ અને તેની સુગંધ જોઈને પણ એ સુખ પામી શકી નહીં.
પદ્માનના સર્વગુણોપપન્ના મદીયભાવૈઃપરિનિર્મિતેયમ્। ગંધં સ્વકીયં તુ વિપશ્ય પદ્મં તસ્યા મુખાદ્વાતિ જગત્સમીરઃ
કમળ જેવા મુખવાળી, સર્વ ગુણોથી સજ્જ, મારા ભાવથી રચાયેલી એ છે; તેના કમળની સુગંધ જુઓ, કારણ કે જગતની પવન તેના મુખમાંથી કમળ સુધી સુગંધ લઈ જાય છે.
લજ્જાભિયુક્તઃ સહસા બભૂવ જલં સમાશ્રિત્ય સદૈવ તિષ્ઠતિ । કતિમતિનિયતબુદ્ધ્યાસૌ ધિયો વદંતિ સુમદનનૃપતેઃ કોશં સમુદ્ર કલાભિઃ
લાજથી અચાનક એ હંમેશા પાણી પાસે રહે છે; તીક્ષ્ન અને નિયત બુદ્ધિ ધરાવનાર કહે છે કે સુમદનરાજાના ખજાનામાં સમુદ્રની કલાઓ ભેગી છે.
સુવરદશનરત્નૈર્હાસ્યલીલાભિયુક્તા અરુણઅધરબિંબંશોભમાનસ્તુ આસ્યઃ
તેનું મુખ, તેજસ્વી દાંતના રત્નો અને રમૂજી હાસ્યથી સજ્જ, તેના લાલ લાલ હોઠથી ફળની જેમ શોભા પામે છે.
સુભ્રૂઃ સુનાસિકા તસ્યાઃ સુકર્ણૌ રત્નભૂષિતૌ । હેમકાંતિસમોપેતૌ કપોલૌ દીપ્તિસંયુતૌ
તેની ભમરાં સુંદર છે, નાક નાજુક છે, કાન સુંદર અને રત્નોથી શોભિત છે; ગોલ્ડની કાંતિથી તેના કપોળ તેજસ્વી અને ઝળહળતા છે.
રેખાત્રયં પ્રશોભેત ગ્રીવાયાં પરિસંસ્થિતમ્ । સૌભાગ્યશીલશૃંગારૈસ્તિસ્રો રેખા ઇહૈવ હિ
તેની ગળામાં ત્રણ રેખાઓ સુંદર રીતે ગોઠવાઈ છે; આ ત્રણ રેખાઓ સૌભાગ્ય, સ્વભાવ અને પ્રેમના ચિહ્ન છે.
સુસ્તનૌ કઠિનૌ પીનૌ વર્તુલાકારસન્નિભૌ । તસ્યાઃ કંદર્પકલશાવભિષેકાય કલ્પિતૌ
તેના સ્તન સુંદર, કઠોર, ભરપૂર અને ગોળ આકારના છે; કામદેવના પાત્રના અભિષેક માટે એ રચાયા છે.
અંસાવતીવ શોભેતે સુસમૌ માનસાન્વિતૌ। સુભુજૌ વર્તુલૌ શ્લક્ષ્ણૌ સુવર્ણૌ લક્ષણાન્વિતૌ
તેના ખભા ખૂબ જ શોભા પામે છે, સરખા અને સૌમ્ય છે; હાથ ગોળ, મૃદુ, સુવર્ણ અને શુભ ચિહ્નોથી સજ્જ છે.
સુસમૌ કરપદ્મૌ તુ પદ્મવર્ણૌ સુશીતલૌ । દિવ્યલક્ષણસંપન્નૌ પદ્મસ્વસ્તિકસંયુતૌ
તેના હાથ સુંદર, કમળ રંગના અને ઠંડા છે; દિવ્ય લક્ષણોથી ભરપૂર, કમળ અને સ્વસ્તિકના ચિહ્નોથી શોભિત છે.
સરલાઃ પદ્મસંયુક્તા અંગુલ્યસ્તુ નખાન્વિતાઃ। નખાનિ ચ સુતીક્ષ્ણાનિ જલબિંદુનિભાનિ ચ
તેની આંગળીઓ સીધી અને કમળ સાથે જોડાયેલી છે, નખોથી શોભિત છે; તેના નખ ખૂબ તીક્ષ્ન અને પાણીના બિંદુ જેવા છે.
પદ્મગર્ભપ્રતીકાશો વર્ણસ્તદંગસંભવઃ । પદ્મગંધા ચ સર્વાંગે પદ્મેવ ભાતિ ભામિની
તેના અંગમાંથી ઊપજતો રંગ કમળના ગર્ભ જેવો છે; કમળની સુગંધ આખા શરીરમાં વ્યાપી છે, અને એ કમળ જેવી તેજસ્વી દેખાય છે.
સર્વલક્ષણસંપન્ના નગકન્યા સુશોભના। રક્તોત્પલનિભૌ પાદૌ સુશ્લક્ષ્ણૌ ચાતિશોભનૌ
સર્વ શુભ લક્ષણોથી સજ્જ, પર્વતકન્યા અત્યંત સુંદર છે; તેના પગ લાલ કમળ જેવા, ખૂબ મૃદુ અને અતિશય શોભા પામે છે.