કલ્પદ્રુમૈર્મહાપુણ્યૈઃ શોભિતં નંદનં વનમ્ । નાનાપક્ષિનિનાદૈશ્ચ સંકુલં મધુરસ્વરૈઃ
મહાપુણ્યવાળા કલ્પવૃક્ષોથી નંદન વન શોભિત હતું, અને અનેક પક્ષીઓના મધુર અવાજોથી એ વન ભરેલું હતું.
કોકિલાનાં રુતૈઃ પુણ્યૈરુદ્ઘુષ્ટં મધુકારિભિઃ । મકરંદવિલુબ્ધાનાં પક્ષિણાં રુતનાદિતમ્
કોકિલના પવિત્ર રવ, મધુકર蜂ની ગુંજ અને અમૃતમાં મસ્ત થયેલા પક્ષીઓના અવાજોથી એ વન ગુંજી ઉઠ્યું હતું.
નાનવૃક્ષૈઃ સમાકીર્ણં નાનામૃગગણાયુતમ્ । વૃક્ષેભ્યો વિવિધૈઃ પુષ્પૈસ્સૌગંધૈઃ પતિતૈર્ભુવિ
અનેક પ્રકારના વૃક્ષો અને વિવિધ પ્રાણીઓથી એ વન ભરેલું હતું, અને જમીન પર અનેક સુગંધિત ફૂલો પડેલા હતા.
સા ચ ભૂ રાજતે પુત્ર પૂજિતે વસુગંધિભિઃ । તત્ર વાપ્યો મહાપુણ્યાઃ પદ્મસૌગંધનિર્મલાઃ
પુત્ર, એ ભૂમિ સુગંધિત ઔષધિઓથી પૂજિત અને તેજસ્વી હતી; ત્યાં મહાપુણ્યવાળી, કમળની સુગંધથી શુદ્ધ તળાવો હતા.
તોયૈસ્તાઃ પૂરિતાઃ પુત્ર હંસકારંડસેવિતાઃ। તડાગૈઃ સાગરપ્રખ્યૈસ્તોયસૌગંધપૂજિતૈઃ
પુત્ર, એ તળાવો પાણીથી ભરેલા, હંસ અને કારંડા દ્વારા સેવા થયેલા, સાગર જેવા વિશાળ અને પાણીની સુગંધથી પૂજિત હતા.
નંદનં ભાતિ સર્વત્ર ગણૈરપ્સરસાં મહત્। વિમાનૈઃ કલશૈઃ શુભ્રૈર્હેમદંડૈઃ સુશોભનૈઃ
નંદન વન સર્વત્ર તેજસ્વી હતું, મહાન અપ્સરાઓના ગણા અને સુંદર, તેજવાળા સોનાના દંડથી શોભિત વિમાનો સાથે ભરેલું હતું.
નંદનો વનરાજસ્તુ પ્રાસાદૈસ્તુ સુધાન્વિતૈઃ। યત્ર તત્ર પ્રભાત્યેવ કિન્નરાણાં મહાગણૈઃ
નંદનવન સુંદર મહલોથી શોભાયમાન છે, જ્યાં કિન્નરોનાં મોટા સમૂહો બધે જ તેજથી ઝળહળે છે.
ગંધર્વૈરપ્સરોભિશ્ચ સુરૂપાભિર્દ્વિજોત્તમ । દેવતાનાં વિનોદૈશ્ચ મુનિવૃંદૈઃ સુયોગિભિઃ
દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ, ત્યાં ગંધર્વો અને સુંદર રૂપવાળી અપ્સરાઓ, દેવતાઓનાં રમણીઓ અને સુયોગી મુનિગણોથી તે સ્થળ ચમકતું રહે છે.
સર્વત્ર શુશુભે પુણ્યસંસ્થાનં નંદનસ્ય ચ
નંદનનું પવિત્ર નિવાસસ્થાન સર્વત્ર શુભતાથી ઝળહળતું છે.
એવં સમાલોક્ય મહાનુભાવો ભવઃ સુદેવ્યાસહિતો મહાત્મા। શ્રીનંદનં પુણ્યવતાં નિવાસં સુખાકરં શાંતિગુણોપપન્નમ્
મહાનુભાવી ભવ, સુદેવી સાથે, મહાત્મા, એ બધું જોઈને, પવિત્ર લોકોનું સુખદ અને શાંતિથી ભરેલું શ્રીનંદન સ્થાન નિહાળ્યું.
આદિત્યતેજઃ સમતેજસાં ગણૈઃ પ્રભાતિ વૈ રશ્મિભિર્જાતરૂપઃ। પુષ્પૈઃ ફલૈઃ કામગુણોપપન્નઃ કલ્પદ્રુમો નંદનકાનનેપિ
નંદનવનમાં કલ્પવૃક્ષ, સૂર્યની જેમ તેજસ્વી, સમાન તેજવાળા ગણી વચ્ચે, સોનાની ઝાંખી, ફૂલો અને ફળોથી શોભાયમાન, ઇચ્છિત ગુણોથી ભરપૂર છે.
એવંવિધં પાદપરાજમેવ સંવીક્ષ્ય દેવી ચ શિવં બભાષે। અસ્યાભિધાનં કથયસ્વ નાથ સર્વસ્ય પુણ્યસ્ય નગસ્ય પુણ્યમ્
એવું સુંદર વૃક્ષ જોઈને, દેવી શિવને બોલી: 'હે નાથ, આ વૃક્ષનું નામ અને આ પવિત્ર પર્વતનું મહાત્મ્ય કહો.'
તેજસ્વિનાં સૂર્યવરઃ સમંતાત્સ દેવ દેવીં ચ શિવો બભાષે । શિવ ઉવાચ- અસ્ય પ્રતિષ્ઠા મહતી શુભાખ્યા દેવેષુ મુખ્યો મધુસૂદનશ્ચ
પ્રભાતી તેજવાળાઓથી ઘેરાયેલા, સૂર્યમાં શ્રેષ્ઠ, શિવે દેવીને કહ્યું: 'આની સ્થાપના મહાન છે અને શુભ કહેવાય છે; દેવોમાં મધુસૂદન મુખ્ય છે.'
નદીષુ મુખ્યા સુરનિમ્નગાપિ વિસૃષ્ટિકર્ત્તાપિ યથૈવ ધાતા । સુખાવહાનાં ચ યથા સુચંદ્રો ભૂતેષુ મુખ્યા ચ યથૈવ પૃથ્વી
નદીઓમાં મુખ્ય દેવનદી, સર્જનહારોમાં ધાતા, સુખ આપનારાઓમાં ચંદ્ર, અને ભુતોમાં પૃથ્વી જેમ શ્રેષ્ઠ છે,
નગેંદ્રરાજો હિ યથા નગાનાં જલાશયેષ્વેવ યથા સમુદ્રઃ । મહૌષધીનામિવ દેવિ ચાન્નં મહીધરાણાં હિમવાન્યથૈવ
પર્વતોમાં પર્વતરાજ, જળાશયોમાં સમુદ્ર, મહાન ઔષધોમાં અન્ન, અને પર્વતોમાં હિમવત, હે દેવી, તેમ શ્રેષ્ઠ છે.
વિદ્યાસુ મધ્યે ચ યથાત્મવિદ્યા લોકેષુ સર્વેષુ યથા નરેંદ્રઃ। તથૈવ મુખ્યસ્તરુરાજ એષ સર્વાતિથિર્દેવપતેઃ પ્રિયોયમ્
વિદ્યાઓમાં આત્મવિદ્યા, લોકોમાં રાજા, તેમ જ આ વૃક્ષરાજ સર્વમાં શ્રેષ્ઠ છે, દેવપતિનો પ્રિય અતિથિ છે.
શ્રીપાર્વત્યુવાચ- ગુણાન્નુ શંભો મમ કીર્ત્તયસ્વ વૃક્ષાધિપસ્યાસ્ય શુભાન્સુપુણ્યાન્ । આકર્ણ્ય દેવો વચનં બભાષે દેવ્યાસ્તુ સર્વં સુતરોર્હિ તસ્ય
શ્રી પાર્વતી બોલી: 'હે શંભુ, આ વૃક્ષાધિપતિના શુભ અને પુણ્ય ગુણો મને કહો.' દેવીના શબ્દો સાંભળીને, દેવએ કહ્યું: 'આ વૃક્ષમાં સર્વ ગુણો છે.'
યં યં કલ્પયંતિ સુપુણ્યદેવા દેવોપમા દેવવરાશ્ચ કાંતે । તં તં હિ તેભ્યઃ પ્રદદાતિ વૃક્ષઃ કલ્પદ્રુમો નામ વરિષ્ઠ એષઃ
જે જે શ્રેષ્ઠ દેવો, દેવસમાન અને દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, હે કાંતે, જે કંઈ ઇચ્છે છે, એ કલ્પદ્રુમ એ બધું આપે છે; એ સર્વમાં શ્રેષ્ઠ છે.
અસ્માચ્ચ સર્વે પ્રભવંતિ પુણ્યા દુઃપ્રાપ્યમત્રૈવ તપોધિકાસ્તે। જીવાધિકં રત્નમયં સુદિવ્યં દેવાસ્તુ ભુંજંતિ મહાપ્રધાનાઃ
આમાંથી સર્વ પુણ્ય વસ્તુઓ ઉત્પન્ન થાય છે, જે મેળવવી અઘરી છે અને તપસ્વિતાથી વધુ છે; મુખ્ય દેવો અહીં જ જીવંત, રત્નમય અને દિવ્ય ભોગો માણે છે.
શુશ્રાવ દેવી વચનં શિવસ્ય આશ્ચર્યભૂતં મનસા વિચિંત્ય । તસ્યાનુમત્યા પરિકલ્પિતં ચ સ્ત્રીરત્નમેકં સુગુણં સુરૂપમ્
દેવી શિવના આશ્ચર્યજનક શબ્દો સાંભળીને મનમાં વિચારી, તેની અનુમતિથી એક ગુણવાન અને સુંદર સ્ત્રીરત્ન રચાયું.
સર્વાંગરૂપાં સગુણાં સુરૂપાં તસ્માત્સુવૃક્ષાદ્ગિરિજા પ્રલેભે। વિશ્વસ્ય મોહાય યથોપવિષ્ટા સાહાય્યરૂપા મકરધ્વજસ્ય
ગિરિજાએ એ સુંદર વૃક્ષમાંથી સર્વાંગ સુંદર, ગુણવાન અને રૂપવતી સ્ત્રી મેળવી; જે વિશ્વને મોહમાં મૂકવા અને મકરધ્વજના સહાયરૂપે બેઠી છે.
ક્રીડાનિધાનં સુખસિદ્ધિરૂપં સર્વોપપન્ના કમલાયતાક્ષી । પદ્માનના પદ્મકરા સુપદ્મા ચામીકરસ્યાપિ યથા સુમૂર્તિઃ
કમળની આંખોવાળી, રમણીઓનો ખજાનો, સુખ અને સિદ્ધિનું સ્વરૂપ, સર્વ ગુણોથી યુક્ત, કમળમુખી, કમળહસ્તી અને સોનાની જેમ સુંદર છે.
પ્રભાસુ તદ્વદ્વિમલા સુતેજા લીલા સુતેજાશ્ચ સુકુંચિતાસ્તે । પ્રલંબકેશાઃ પરિસૂક્ષ્મબદ્ધાઃ પુષ્પૈઃ સુગંધૈઃ પરિલેપિતાશ્ચ
એની તેજસ્વી કિરણો, શુદ્ધ અને ઝળહળતી, એના રમણીઓ પણ તેજસ્વી છે; એના વાળ નરમ અને વળાંકવાળા, લાંબા અને સૂક્ષ્મ રીતે બંધાયેલા, સુગંધિત ફૂલો વડે શોભાયમાન છે.
પ્રબદ્ધકુંતા દૃઢકેશબંધૈર્વિભાતિ સા રૂપવરેણ બાલા। સીમંતમાર્ગે ચ મુક્તાફલાનાં માલા વિભાત્યેવ યથા તરૂણામ્
એના વાળ મજબૂત ગાંઠથી બાંધેલા છે, એ સુંદરતા વડે ઝળહળે છે; વાળની સીમાંતે મુક્તાની માળા ઝળહળે છે, જેમ વૃક્ષો પર માળા શોભે છે.
સીમંતમૂલે તિલકં સુદેવ્યા યથોદિતો દૈત્યગુરુઃ સતેજાઃ । ભાલેષુ પદ્મે મૃગનાભિપદ્મ સમુત્થતેજઃ પ્રકરૈર્વિભાતિ
કેસની રેખાની મૂળે સુદેવીના તિલકમાં દૈત્યગુરુની તેજસ્વિતા જેમ વર્ણવાઈ છે, એ રીતે ઝળહળે છે; તેના ભાળ પર કસ્તૂરીની સુગંધ અને કમળની કાંતિ ગોઠવાયેલા સમૂહમાં પ્રગટ થાય છે.
સીમંતમૂલે તિલકસ્ય તેજઃ પ્રકાશયેદ્રૂપશ્રિયં સુલોકે । કેશેષુ મુક્તાફલકે ચ ભાલે તસ્યાઃ સુશોભાં વિકરોતિ નિત્યમ્
કેસની રેખાની મૂળે તિલકનું તેજ સ્વર્ગમાં તેના રૂપ અને સૌંદર્યને ઉજાગર કરે છે; તેના વાળમાં અને મોતીમાં, તેમજ ભાળ પર, એ સતત તેની સુંદરતા વધારતું રહે છે.
યથા સુચંદ્રઃ પરિભાતિ ભાસા સા રમ્યચેષ્ટેવ વિભાતિ તદ્વત્। સંપૂર્ણચંદ્રોપિ યથા વિભાતિ જ્યોત્સ્નાવિતાનેન હિમાંશુજાલઃ
જેમ સુંદર ચાંદ્ર પોતાની પ્રકાશથી ઝળહળે છે, તેમ એ પોતાના મનમોહક હાવભાવમાં તેજસ્વી દેખાય છે; અને જેમ પૂર્ણચંદ્ર ચાંદનીના પડછાયામાં ઝળહળે છે, તેમ એ પણ ઝળહળે છે.
તસ્યાસ્તુ વક્ત્રં પરિભાતિ તદ્વચ્છોભાકરં વિશ્વવિશારદં ચ। હિમાંશુરેવાપિ કલંકયુક્તઃ સંક્ષીયતે નિત્યકલાવિહીનઃ
તેનું મુખ પણ એ જ રીતે ઝળહળે છે, વિશ્વમાં સૌંદર્ય અને જ્ઞાન ફેલાવે છે; ચાંદ્રમાં જો કલંક હોય અને પૂર્ણતાની ઓછી હોય, તો એ ઓગળી જાય છે, પણ તેનું તેજ હંમેશા પૂર્ણ રહે છે.
સંપૂર્ણમસ્ત્યેવ સદૈવ હૃષ્ટં તસ્યાસ્તુ વક્ત્રં પરિનિષ્કલંકમ્ । ગંધં વિકાશં કમલે સ્વકીયં તતઃ સમાલોક્ય સુખં ન લેભે
તેનું મુખ હંમેશા પૂર્ણ અને આનંદિત છે, એક પણ દાગ વગર; પોતાનું કમળ અને તેની સુગંધ જોઈને પણ એ સુખ પામી શકી નહીં.
પદ્માનના સર્વગુણોપપન્ના મદીયભાવૈઃપરિનિર્મિતેયમ્। ગંધં સ્વકીયં તુ વિપશ્ય પદ્મં તસ્યા મુખાદ્વાતિ જગત્સમીરઃ
કમળ જેવા મુખવાળી, સર્વ ગુણોથી સજ્જ, મારા ભાવથી રચાયેલી એ છે; તેના કમળની સુગંધ જુઓ, કારણ કે જગતની પવન તેના મુખમાંથી કમળ સુધી સુગંધ લઈ જાય છે.