ગંગાતોયાત્સમાનીય દેવદેવં પ્રપૂજયેત્ । રત્નેશ્વરં મહાભાગો ગીતનૃત્યવિશારદઃ
ગંગાના પાણી લાવીને, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ રત્નેશ્વર ભગવાનની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવી જોઈએ, અને ગીત-નૃત્યમાં નિપુણતા સાથે આરાધના કરવી જોઈએ.
ગાયતે નૃત્યતે તસ્ય દ્વારસ્થસ્ત્રિપુરદ્વિષઃ । મઠમાગત્ય ધર્માત્મા રોદતે સુસ્વરૈરપિ
ત્રિપુરના દુશ્મનના દ્વાર પર તે ગીત ગાય છે અને નૃત્ય કરે છે; અને જ્યારે તે ધર્મસ્થળમાં આવે છે, ત્યારે એ ધર્મપરાયણ આત્મા—even મીઠા સ્વરમાં પણ—રડતો રહે છે.
એતદ્દૃષ્ટં મયા તાત અપૂર્વં વદતાંવર । કથયસ્વ પ્રસાદાન્મે યદિ ત્વં વેત્સિ કારણમ્
પુત્ર, મેં આ અજોડ ઘટના જોઈ છે—કોઈક અનોખી વાત. જો તને કારણ ખબર હોય તો કૃપા કરીને મને એ કહો.
સા કા નારી મહાભાગા કસ્માત્તાત પ્રરોદિતિ । કસ્માત્સ દેવપુરુષો દેવમર્ચેન્મહેશ્વરમ્
પુત્ર, એ મહાન સ્ત્રી કોણ છે અને એ કેમ રડે છે? અને એ દેવમૂર્તિ મહેશ્વર ભગવાનની પૂજા કેમ કરે છે?
તન્મે ત્વં વિસ્તરાદ્બ્રૂહિ સર્વસંદેહકારણમ્ । એવમુક્તો મહાપ્રાજ્ઞઃ કુંજલોપિ સુતેન હિ
મારા બધા સંશયોના કારણો તું વિગતે કહે, એમ પુત્રે પૂછતાં, વિદ્વાન કુંજલાએ જવાબ આપ્યો.
કપિંજલેન પ્રોવાચ વિસ્તરાચ્છૃણ્વતો મુનેઃ
કપિંજલાએ પછી, મુનિ સાંભળે છે ત્યારે, બધું વિગતે કહ્યું.
ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ભૂમિખંડે વેનોપાખ્યાને ગુરુતીર્થમાહાત્મ્યે ચ્યવનચરિત્રે એકાધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના ભૂમિખંડમાં વેનોપાખ્યાન, ગુરુ તીર્થના મહાત્મ્ય અને ચ્યવનની કથા, એકસો એકમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
કુઞ્જલ ઉવાચ- સર્વં વત્સ પ્રવક્ષ્યામિ યત્ત્વયોક્તં મમાધુના। ઉભયોર્દેવનં યત્તુ યસ્માજ્જાતં દ્વિજોત્તમ
કુંજલાએ કહ્યું: પુત્ર, તું જે પૂછ્યું છે તે બધું હું તને કહું છું, અને બંને દેવોની પૂજાનું કારણ પણ, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ.
એકદા તુ મહાદેવી પાર્વતી પ્રમદોત્તમા। ક્રીડમાના મહાત્માનમીશ્વરં વાક્યમબ્રવીત્
એક વખત, મહાદેવી પાર્વતી, સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ, રમતાં રમતાં મહાત્મા ઈશ્વરને કહ્યું.
મમોરસિ મહાદેવ જાતં મહત્સુ દોહદમ્। દર્શયસ્વ મમાગ્રે ત્વં કાનનં કાનનોત્તમમ્
હે મહાદેવ, મારા હૃદયમાં એક ઈચ્છા ઉગેલી છે; તું મને શ્રેષ્ઠ વન, મારા સામે, બતાવ.
શ્રીમહાદેવઉવાચ-★ એવમસ્તુ મહાદેવિ નન્દનં દેવસઙ્કુલમ્ । દર્શયિષ્યામિ તે પુણ્યં દ્વિજસિદ્ધનિષેવિતમ્
શ્રીમહાદેવએ કહ્યું: એવાં જ હોય, હે મહાદેવી! હું તને દેવોથી ભરેલું, પુણ્ય નંદન વન, બ્રાહ્મણ અને સિદ્ધો દ્વારા પૂજિત, બતાવું.
એવમાભાષ્ય તાં દેવીં તયા સહ ગણૈસ્તતઃ । સ ગન્તુમુત્સુકો દેવો નન્દનં વનમેવ તુ
આ રીતે દેવીને કહીને, ભગવાન, તેના અને પોતાના ગણો સાથે, નંદન વનમાં જવા ઉત્સુક થયો.
સર્વગં સુન્દરં દિવ્યપૃષ્ઠમાભરણૈર્યુતમ્। ઘંટામાલાભિસંયુક્તં કિઙ્કિણીજાલમાલિનમ્
સર્વત્ર વ્યાપક, સુંદર, દિવ્ય પીઠ પર આભૂષણોથી સજ્જ, ઘંટાની માળા અને કિંકિણીની જાળથી શોભિત,
ચામરૈઃ પટ્ટસૂત્રૈશ્ચ મુક્તામાલાસુશોભિતમ્। હંસચંદ્રપ્રતીકાશં વૃષભં ચારુલક્ષણમ્
ચામર અને રેશમી દોરાથી, મુક્તાની માળાથી ઝળહળતો, હંસ અને ચંદ્ર જેવો દેખાતો, એ વૃષભમાં શુભ લક્ષણો હતા.
સમારૂઢો મહાદેવો ગણકોટિસમાવૃતઃ। નન્દિભૃઙ્ગિમહાકાલસ્કન્દચણ્ડમનોહરાઃ
મહાદેવ એ પર ચઢી, અનેક ગણો—નંદી, ભૃંગી, મહાકાળ, સ્કંદ, ચંડ અને મનોહર—સાથે ઘેરાયેલા,
વીરભદ્રો ગણેશશ્ચ પુષ્પદન્તો મણીશ્વરઃ । અતિબલઃસુબલો નામ મેઘનાદો ઘટાવહઃ
વીરભદ્ર, ગણેશ, પુષ્પદંત, મણીશ્વર, અતિબલ, સુબલ નામે, મેઘનાદ, ઘટાવહ,
ઘણ્ટાકર્ણશ્ચ કાલિન્દઃ પુલિન્દો વીરબાહુકઃ। કેશરી કિંકરો નામ ચણ્ડહાસઃ પ્રજાપતિઃ
ઘંટાકર્ણ, કાલિન્દ, પુલિન્દ, વીરબાહુક, કેશરી, કિંકર નામે, ચંડહાસ, પ્રજાપતિ—
એતે ચાન્યે ચ બહવઃ સનકાદ્યાસ્તપોબલાઃ। ગણૈશ્ચ કોટિસંખ્યાતૈઃ સશિવઃ પરિવારિતઃ
આ અને અન્ય ઘણા, સનકથી શરૂ કરીને, તપશક્તિથી પરાક્રમી, કરોડો ગણો સાથે, શિવને ઘેરી રહ્યા.
નન્દનં વનમેવાપિ સેવિતં દેવકિન્નરૈઃ। પ્રવિવેશ મહાદેવો ગણૈર્દેવ્યાસમન્વિતઃ
નંદન વન, દેવો અને કિનરાઓ દ્વારા સેવા થયેલું, મહાદેવ પોતાના ગણા અને દેવી સાથે પ્રવેશ્યા.
દર્શયામાસ દેવેશો ગિરિજાયૈ સુશોભનમ્ । નાનાપાદપસમ્પન્નં બહુપુષ્પસમાકુલમ્
દેવોના સ્વામી શિવે ગિરિજાને એ સુંદર વન બતાવ્યું, જ્યાં અનેક વૃક્ષો અને અનેક ફૂલોની ભીડ હતી.
દિવ્યં રમ્ભાવનાકીર્ણં પુષ્પવદ્ભિસ્તુ ચમ્પકૈઃ । મલ્લિકાભિઃ સુપુષ્પાભિર્માલતીજાલસંકુલમ્
એ વન દૈવી રંભાના વૃક્ષોથી ભરેલું હતું, ચંપકના ફૂલો, સુગંધિત મલ્લિકા અને માળતીની લતાવલીઓથી શોભિત હતું.
નિત્યં પુષ્પિતશાખાભિઃ પાટલાનાં વનોત્તમૈઃ। રાજમાનં મહાવૃક્ષૈશ્ચંદનૈશ્ચારુગંધિભિઃ
સदैવ ફૂલતી પાટલાના શ્રેષ્ઠ વૃક્ષોની શાખાઓથી, મોટા વૃક્ષો અને સુંદર સુગંધવાળા ચંદનથી એ વન શોભિત હતું.
દેવદારુવનૈર્જુષ્ટં તુંગવૃક્ષૈઃ સમાકુલમ્। સરલૈર્નાલિકેરૈશ્ચ તદ્વત્પૂગીફલદ્રુમૈઃ
દેવદારુના વન, ઊંચા વૃક્ષો, સરલ, નાળિયેર અને પૂગફળના વૃક્ષોથી એ વન ભરેલું હતું.
ખર્જૂરપનસૈર્દિવ્યૈઃ ફલભારાવનામિતૈઃ। પરિમલોદ્ગારસંયુક્તૈર્ગુરુવૃક્ષસમાકુલમ્
દૈવી ખજુર અને પનસના વૃક્ષો ફળોથી વળગી ગયા હતા, સુગંધ ફેલાવતા અને મોટા વૃક્ષોથી એ વન ભરેલું હતું.
અગ્નિતેજઃ સમાભાસૈઃ સપ્તપર્ણૈઃ સુશોભિતમ્ । રાજવૃક્ષૈઃ કદંબૈશ્ચ પુષ્પશોભાન્વિતં સદા
અગ્નિ જેવી તેજવાળા સાતપર્ણના વૃક્ષોથી, રાજવૃક્ષો અને કદંબના ફૂલોની શોભાથી એ વન સદાય શોભિત હતું.
જંબૂનિંબમહાવૃક્ષૈર્માતુલિગૈઃ સમાકુલમ્ । નારંગૈઃ સિંધુવારૈશ્ચ પ્રિયાલૈઃ શાલતિંદુકૈઃ
જાંબુ, નીમ, માટુલિ, નારંગી, સિંધુવાર, પ્રિયાળ, શાલ અને તિંડુકના મોટા વૃક્ષોથી એ વન ભરેલું હતું.
ઉદુંબરૈઃ કપિત્થૈશ્ચ જંબૂપાદપશોભિતમ્ । લકુચૈઃ પુષ્પસૌગંધૈઃ સ્ફુટનાગૈઃ સમાકુલમ્
ઉદુંબર અને કપિત્થના વૃક્ષો, જાંબુના વૃક્ષોથી શોભિત, લકુચના ફૂલોની સુગંધ અને ફૂટેલા નાગના વૃક્ષોથી એ વન ભરેલું હતું.
ચૂતૈશ્ચ ફલરાજાદ્યૈર્નીલૈશ્ચૈવ ઘનોપમૈઃ । નીલૈઃ શાલવનૈર્દિવ્યૈર્જાલાનાં તુ વનૈસ્તતઃ
ફળોના રાજા આમના વૃક્ષો, ઘન વાદળ જેવા નીલાં વૃક્ષો, દૈવી શાલના વન અને લતાવલીઓના જાળથી એ વન શોભિત હતું.
તમાલૈસ્તુ વિશાલૈશ્ચ સેવિતં તપનોપમૈઃ । શોભિતં નંદનં પુણ્યં શિવેન પરિદર્શિતમ્
વિશાળ અને તપન જેવા તેજવાળા તમાલના વૃક્ષોથી એ વન સેવા થયેલું, શિવે દર્શાવેલું પવિત્ર નંદન વન શોભિત હતું.
શોભિતં ચ દ્રુમૈશ્ચાન્યૈઃ સર્વૈર્નીલવનોપમૈઃ । સર્વકામફલોપેતૈઃ કલ્યાણફલદાયકૈઃ
બીજા અનેક વૃક્ષો, બધા નીલાં વન જેવા, તમામ ઇચ્છિત ફળો અને શુભ ફળ આપનારા, એ વનને શોભા આપતા હતા.