ભાગીરથ્યાઃ પ્રવાહસ્તુ તસ્માત્સ્થાનાદ્વિનિર્ગતઃ । કૈલાસશિખરં પ્રાપ્ય રત્નાખ્યં ચારુકંદરમ્
ભાગીરથીની ધારા એ સ્થાનથી નીકળી, કૈલાસના શિખર અને રત્ન નામના સુંદર ગુફા સુધી પહોંચે છે.
વર્તતે તોયપૂર્ણસ્તુ યોજનદ્વયવિસ્તૃતઃ । હંસવૃંદસમાકીર્ણો જલપક્ષિ સમાકુલઃ
ત્યાં પાણીથી ભરેલું સરોવર વહે છે, જે બે યોજન જેટલું પહોળું છે, હંસોના જૂથો અને જળપક્ષીઓથી ભરેલું છે.
નાનાવર્ણવિશેષાણિ સંતિ પદ્માનિ તત્ર ચ । પ્રવાહે નિર્મલે તાત મુનિવૃંદનિષેવિતે
ત્યાં વિવિધ રંગના અને વિશેષ કમળો મળે છે, પ્રિય, શુદ્ધ ધારા અને મુનિઓના સમૂહથી પાવન થયેલા.
અશ્રુભ્યો યાનિ જાતાનિ પ્રભાતે કમલાનિ તુ । ગંગોદકપ્લુતાન્યેવ સૌરભાણિ મહાંતિ ચ
સવારે એના આંસુઓમાંથી ઉગેલા કમળો ગંગાના જળથી ધોઈને સુગંધિત અને વિશાળ બને છે.
પ્રતરંતિ પ્રવાહે તુ નિર્મલે જલપૂરિતે । મધ્યે મધ્યે સુહંસૈશ્ચ જલપક્ષિનિનાદિતે
એ કમળો શુદ્ધ અને પાણીથી ભરેલી ધારા પર તરતા રહે છે, અને વચ્ચે-વચ્ચે મીઠા અવાજવાળા હંસો અને જળપક્ષીઓ સાથે હોય છે.
સૂત ઉવાચ- રત્નાખ્યે તુ ગિરૌ તસ્મિન્રત્નેશ્વરમહેશ્વરઃ । દેવદૈત્યસુપૂજ્યોપિ તિષ્ઠતે તાત સર્વદા
સૂત કહે છે: એ રત્ન નામના પર્વત પર રત્નેશ્વર મહેશ્વર, દેવો અને દૈત્યો દ્વારા પૂજિત, હંમેશા રહે છે, પ્રિય.
તત્ર દૃષ્ટો મયા તાત કશ્ચિત્પુણ્યમયો મુનિઃ । જટાભારસમાક્રાંતો નિર્વાસા દંડધારકઃ
ત્યાં મેં એક પુણ્યમય મુનિ જોયો, પ્રિય, જે જટાનો ભાર ધરાવે છે, ફક્ત કૂપીન પહેર્યો છે અને દંડ પકડીને બેઠો છે.
નિરાધારો નિરાહારસ્તપસાતીવ દુર્બલઃ । કૃશાંગોઽપ્યસ્થિસંઘાતસ્ત્વચામાત્રેણ વેષ્ટિતઃ
જેને આધાર નથી, જે અનાહારી છે, તપથી ખૂબ જ દુર્બળ છે; એનું શરીર પાતળું, ફક્ત હાડકાં અને ચામડીથી બનેલું છે.
ભસ્મોદ્ધૂલિતમાત્રાણિ સર્વાંગાનિ મહાત્મનઃ । શુષ્કપત્રાણિ ભક્ષેત શીર્ણાનિ પતિતાનિ ચ
મહાન આત્માની આખી અંગો ફક્ત ભસ્મથી ઢંકાયેલ છે; એ સુકાં, ઝાંખા અને પડેલા પાંદાં ખાય છે.
શિવભક્તિસમાસીનો દુરાધારો મહાતપાઃ । અશ્રુભ્યો યાનિ જાતાનિ પદ્માનિ સુરભીણિ ચ
શિવભક્તિમાં સ્થિત, દુર્લભ અને મહાતપસ્વી, એના આંસુઓમાંથી ઉગેલા કમળો સુગંધિત છે.
ગંગાતોયાત્સમાનીય દેવદેવં પ્રપૂજયેત્ । રત્નેશ્વરં મહાભાગો ગીતનૃત્યવિશારદઃ
ગંગાના પાણી લાવીને, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ રત્નેશ્વર ભગવાનની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવી જોઈએ, અને ગીત-નૃત્યમાં નિપુણતા સાથે આરાધના કરવી જોઈએ.
ગાયતે નૃત્યતે તસ્ય દ્વારસ્થસ્ત્રિપુરદ્વિષઃ । મઠમાગત્ય ધર્માત્મા રોદતે સુસ્વરૈરપિ
ત્રિપુરના દુશ્મનના દ્વાર પર તે ગીત ગાય છે અને નૃત્ય કરે છે; અને જ્યારે તે ધર્મસ્થળમાં આવે છે, ત્યારે એ ધર્મપરાયણ આત્મા—even મીઠા સ્વરમાં પણ—રડતો રહે છે.
એતદ્દૃષ્ટં મયા તાત અપૂર્વં વદતાંવર । કથયસ્વ પ્રસાદાન્મે યદિ ત્વં વેત્સિ કારણમ્
પુત્ર, મેં આ અજોડ ઘટના જોઈ છે—કોઈક અનોખી વાત. જો તને કારણ ખબર હોય તો કૃપા કરીને મને એ કહો.
સા કા નારી મહાભાગા કસ્માત્તાત પ્રરોદિતિ । કસ્માત્સ દેવપુરુષો દેવમર્ચેન્મહેશ્વરમ્
પુત્ર, એ મહાન સ્ત્રી કોણ છે અને એ કેમ રડે છે? અને એ દેવમૂર્તિ મહેશ્વર ભગવાનની પૂજા કેમ કરે છે?
તન્મે ત્વં વિસ્તરાદ્બ્રૂહિ સર્વસંદેહકારણમ્ । એવમુક્તો મહાપ્રાજ્ઞઃ કુંજલોપિ સુતેન હિ
મારા બધા સંશયોના કારણો તું વિગતે કહે, એમ પુત્રે પૂછતાં, વિદ્વાન કુંજલાએ જવાબ આપ્યો.
કપિંજલેન પ્રોવાચ વિસ્તરાચ્છૃણ્વતો મુનેઃ
કપિંજલાએ પછી, મુનિ સાંભળે છે ત્યારે, બધું વિગતે કહ્યું.
ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ભૂમિખંડે વેનોપાખ્યાને ગુરુતીર્થમાહાત્મ્યે ચ્યવનચરિત્રે એકાધિકશતતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના ભૂમિખંડમાં વેનોપાખ્યાન, ગુરુ તીર્થના મહાત્મ્ય અને ચ્યવનની કથા, એકસો એકમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
કુઞ્જલ ઉવાચ- સર્વં વત્સ પ્રવક્ષ્યામિ યત્ત્વયોક્તં મમાધુના। ઉભયોર્દેવનં યત્તુ યસ્માજ્જાતં દ્વિજોત્તમ
કુંજલાએ કહ્યું: પુત્ર, તું જે પૂછ્યું છે તે બધું હું તને કહું છું, અને બંને દેવોની પૂજાનું કારણ પણ, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ.
એકદા તુ મહાદેવી પાર્વતી પ્રમદોત્તમા। ક્રીડમાના મહાત્માનમીશ્વરં વાક્યમબ્રવીત્
એક વખત, મહાદેવી પાર્વતી, સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ, રમતાં રમતાં મહાત્મા ઈશ્વરને કહ્યું.
મમોરસિ મહાદેવ જાતં મહત્સુ દોહદમ્। દર્શયસ્વ મમાગ્રે ત્વં કાનનં કાનનોત્તમમ્
હે મહાદેવ, મારા હૃદયમાં એક ઈચ્છા ઉગેલી છે; તું મને શ્રેષ્ઠ વન, મારા સામે, બતાવ.
શ્રીમહાદેવઉવાચ-★ એવમસ્તુ મહાદેવિ નન્દનં દેવસઙ્કુલમ્ । દર્શયિષ્યામિ તે પુણ્યં દ્વિજસિદ્ધનિષેવિતમ્
શ્રીમહાદેવએ કહ્યું: એવાં જ હોય, હે મહાદેવી! હું તને દેવોથી ભરેલું, પુણ્ય નંદન વન, બ્રાહ્મણ અને સિદ્ધો દ્વારા પૂજિત, બતાવું.
એવમાભાષ્ય તાં દેવીં તયા સહ ગણૈસ્તતઃ । સ ગન્તુમુત્સુકો દેવો નન્દનં વનમેવ તુ
આ રીતે દેવીને કહીને, ભગવાન, તેના અને પોતાના ગણો સાથે, નંદન વનમાં જવા ઉત્સુક થયો.
સર્વગં સુન્દરં દિવ્યપૃષ્ઠમાભરણૈર્યુતમ્। ઘંટામાલાભિસંયુક્તં કિઙ્કિણીજાલમાલિનમ્
સર્વત્ર વ્યાપક, સુંદર, દિવ્ય પીઠ પર આભૂષણોથી સજ્જ, ઘંટાની માળા અને કિંકિણીની જાળથી શોભિત,
ચામરૈઃ પટ્ટસૂત્રૈશ્ચ મુક્તામાલાસુશોભિતમ્। હંસચંદ્રપ્રતીકાશં વૃષભં ચારુલક્ષણમ્
ચામર અને રેશમી દોરાથી, મુક્તાની માળાથી ઝળહળતો, હંસ અને ચંદ્ર જેવો દેખાતો, એ વૃષભમાં શુભ લક્ષણો હતા.
સમારૂઢો મહાદેવો ગણકોટિસમાવૃતઃ। નન્દિભૃઙ્ગિમહાકાલસ્કન્દચણ્ડમનોહરાઃ
મહાદેવ એ પર ચઢી, અનેક ગણો—નંદી, ભૃંગી, મહાકાળ, સ્કંદ, ચંડ અને મનોહર—સાથે ઘેરાયેલા,
વીરભદ્રો ગણેશશ્ચ પુષ્પદન્તો મણીશ્વરઃ । અતિબલઃસુબલો નામ મેઘનાદો ઘટાવહઃ
વીરભદ્ર, ગણેશ, પુષ્પદંત, મણીશ્વર, અતિબલ, સુબલ નામે, મેઘનાદ, ઘટાવહ,
ઘણ્ટાકર્ણશ્ચ કાલિન્દઃ પુલિન્દો વીરબાહુકઃ। કેશરી કિંકરો નામ ચણ્ડહાસઃ પ્રજાપતિઃ
ઘંટાકર્ણ, કાલિન્દ, પુલિન્દ, વીરબાહુક, કેશરી, કિંકર નામે, ચંડહાસ, પ્રજાપતિ—
એતે ચાન્યે ચ બહવઃ સનકાદ્યાસ્તપોબલાઃ। ગણૈશ્ચ કોટિસંખ્યાતૈઃ સશિવઃ પરિવારિતઃ
આ અને અન્ય ઘણા, સનકથી શરૂ કરીને, તપશક્તિથી પરાક્રમી, કરોડો ગણો સાથે, શિવને ઘેરી રહ્યા.
નન્દનં વનમેવાપિ સેવિતં દેવકિન્નરૈઃ। પ્રવિવેશ મહાદેવો ગણૈર્દેવ્યાસમન્વિતઃ
નંદન વન, દેવો અને કિનરાઓ દ્વારા સેવા થયેલું, મહાદેવ પોતાના ગણા અને દેવી સાથે પ્રવેશ્યા.
દર્શયામાસ દેવેશો ગિરિજાયૈ સુશોભનમ્ । નાનાપાદપસમ્પન્નં બહુપુષ્પસમાકુલમ્
દેવોના સ્વામી શિવે ગિરિજાને એ સુંદર વન બતાવ્યું, જ્યાં અનેક વૃક્ષો અને અનેક ફૂલોની ભીડ હતી.