સ્થિતઃ સરિત્તટે રમ્યે ચ્યવનસ્યોપપશ્યતઃ । એતત્તે સર્વમાખ્યાતં તેષાં વૃત્તં મહાત્મનામ્
સુંદર નદીના કિનારે રહીને ચ્યવનએ આ બધું જોયું; આ રીતે એ મહાન આત્માઓના બધા કાર્યો તને કહેવામાં આવ્યા.
વૈષ્ણવાનાં મહારાજ અન્યત્કિં તે વદામ્યહમ્ । વેન ઉવાચ- અમૃતં શંખપાત્રેણ પાનાર્થં મમ ચાર્પિતમ્
મહારાજા, વૈષ્ણવોના વિષયમાં તને બીજું શું કહું? વેનાએ કહ્યું: શંખપાત્રમાં અમૃત પીવા માટે મને અર્પણ કરવામાં આવ્યું છે.
તસ્માત્કસ્ય ન ચ શ્રદ્ધા પાતું મર્ત્યસ્ય ભૂતલે । ઉત્તમં વૈષ્ણવં જ્ઞાનં પાનાનામિહ સર્વદા
તો પૃથ્વી પર કોણ છે જે તેને પીવા માટે શ્રદ્ધા રાખતો નથી? શ્રેષ્ઠ વૈષ્ણવ જ્ઞાન હંમેશા અહીં પાન કરવું જોઈએ.
ત્વયૈવં કથ્યમાનસ્ય પાને તૃપ્તિર્ન જાયતે । શ્રોતું હિ દેવદેવેશ મમ શ્રદ્ધા વિવર્દ્ધતે
તમે એમ કહો છો, તો પણ મારી પાનની તૃપ્તિ થતી નથી; દેવોના દેવ, મારી શ્રદ્ધા સાંભળવા માટે વધે છે.
કથયસ્વ પ્રસાદાન્મે કુંજલસ્યાપિ ચેષ્ટિતમ્ । મહાત્મના કિમુક્તં ચ ચતુર્થં તનયં પ્રતિ
કૃપાથી મને કુંજલના કાર્યો પણ કહો; અને મહાત્માએ ચોથા પુત્રને શું કહ્યું તે પણ જણાવો.
તત્ત્વં સુવિસ્તરાદેવ કૃપયા કથયસ્વ મે । શ્રીભગવાનુવાચ- શ્રૂયતામભિધાસ્યામિ ચરિત્રં કુંજલસ્ય ચ
સાચી વાત પૂરેપૂરી અને વિગતે કૃપાથી મને કહો. શ્રીભગવાને કહ્યું: સાંભળો, હું કુંજલની કથા કહું છું.
બહુશ્રેયઃ સમાયુક્તં ચરિત્રં ચ્યવનસ્ય ચ । ઇદં પુણ્યં નરશ્રેષ્ઠ આખ્યાનં પાપનાશનમ્
ચ્યવનનું અનેક ગુણોથી ભરપૂર અને ઉત્તમ વર્તનવાળું આ કથાનક, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, પુણ્યદાયી છે અને પાપનો નાશ કરે છે.
યઃ શૃણોતિ નરો ભક્ત્યા ગોસહસ્રફલં લભેત્
જે કોઈ આ કથા ભક્તિપૂર્વક સાંભળે છે, તેને હજાર ગાય દાન કરવાના જેટલું પુણ્ય મળે છે.
ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ભૂમિખંડે વેનોપાખ્યાને ગુરુતીર્થમાહાત્મ્યે ચ્યવનચરિત્રે શતતમોઽધ્યાયઃ
શ્રીપદ્મપુરાણના ભૂમિખંડમાં વેનની કથા અને ગુરુ તીર્થના મહાત્મ્યમાં ચ્યવનની વાર્તાનું શતમો અધ્યાય અહીં પૂર્ણ થાય છે.
સૂત ઉવાચ- દેવદેવો હૃષીકેશસ્ત્વંગપુત્રં નૃપોત્તમમ્ । સમાચષ્ટ મહાશ્રેય આખ્યાનં પાપનાશનમ્
સૂત કહે છે: દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, હૃષીકેશે, ત્વંગના પુત્ર અને શ્રેષ્ઠ રાજાને પાપનો નાશ કરનાર અને મહાપુણ્યદાયી કથા સંભળાવી.
શ્રૂયતામભિધાસ્યામિ ચરિત્રં શ્રેયદાયકમ્ । દ્વિજસ્યાપિ ચ વૃત્તાંતં કુંજલસ્ય મહાત્મનઃ
હવે હું એક શ્રેષ્ઠ કલ્યાણદાયી વાર્તા અને મહાત્મા કુંજલ નામના દ્વિજની કથા કહેવા જઈ રહ્યો છું, સાંભળો.
વિષ્ણુરુવાચ- કુંજલશ્ચાપિ ધર્માત્મા ચતુર્થં પુત્રમેવ ચ । સમાહૂય મુદાયુક્ત ઉવાચૈનં કપિંજલમ્
વિષ્ણુ કહે છે: ધર્મમય કુંજલએ પોતાના ચોથા પુત્ર કપિંજલને બોલાવી આનંદથી તેને કહ્યું.
કિં નુ પુત્ર ત્વયા દૃષ્ટમપૂર્વં કથયસ્વ મે । ભોજનાર્થં તુ યાસિ ત્વમિતઃ કસ્મિન્સુતોત્તમ
પુત્ર, તું શું નવું જોયું છે તે મને કહો; તું અહીંથી ભોજન માટે ક્યાં જાય છે, હે શ્રેષ્ઠ પુત્ર?
તદાચક્ષ્વ મહાભાગ યદિ દૃષ્ટં સુપુણ્યદમ્ । કપિંજલ ઉવાચ- યચ્ચ તાત ત્વયા પૃષ્ટમપૂર્વં પ્રવદામ્યહમ્
હે મહાભાગ્યશાળી, જો તું કંઈ ઉત્તમ અને પુણ્યદાયી જોયું હોય તો કહો. કપિંજલ કહે છે: પિતા, તમે જે નવું પૂછ્યું છે, તે હું કહું છું.
યન્ન દૃષ્ટં શ્રુતં કેન કસ્માન્નૈવ શ્રુતં મયા । તદિહૈવ પ્રવક્ષ્યામિ શ્રૂયતામધુના પિતઃ
જે હું જોયું નથી, સાંભળ્યું નથી, અથવા કેમ સાંભળ્યું નથી, તે હું અહીં જ હવે કહું છું — પિતા, સાંભળો.
શૃણ્વંતુ ભ્રાતરઃ સર્વે માતસ્ત્વં શૃણુ સાંપ્રતમ્ । કૈલાસઃ પર્વતશ્રેષ્ઠો ધવલશ્ચંદ્ર સન્નિભઃ
મારા બધા ભાઈઓ સાંભળો અને માતા, તમે પણ હવે સાંભળો: કૈલાસ પર્વત સર્વમાં શ્રેષ્ઠ છે, ચાંદની જેવો ધવલ છે.
નાનાધાતુસમાકીર્ણો નાનાવૃક્ષોપશોભિતઃ । ગંગાજલૈઃ શુભૈઃ પુણ્યૈઃ ક્ષાલિતઃ સર્વતઃ પિતઃ
તેમાં વિવિધ ધાતુઓ ભરેલા છે, અનેક પ્રકારના વૃક્ષોથી શોભાયમાન છે, અને ગંગાના પવિત્ર અને શુદ્ધ જળથી સર્વત્ર ધોઈ શકાય છે, હે પિતા.
નદીનાં તુ સહસ્રાણિ દિવ્યાનિ વિવિધાનિ ચ । યસ્માત્તાત પ્રસૂતાનિ જલાનિ વિવિધાનિ ચ
હે પિતા, ત્યાંથી હજારો દિવ્ય અને વિવિધ નદીઓ તથા અનેક પ્રકારના જળ ઉત્પન્ન થાય છે.
તડાગાનિ સહસ્રાણિ સોદકાનિ મહાગિરૌ । નદ્યઃ સંતિ વિશાલિન્યો હંસસારસસેવિતાઃ
તે મહાપર્વત પર હજારો જળથી ભરેલા તળાવો છે; વિશાળ નદીઓ છે, જ્યાં હંસ અને સારસ વિહરે છે.
તસ્મિઞ્છિખરિણાં શ્રેષ્ઠે પુણ્યદાઃ પાપનાશનાઃ । વનાનિ વિવિધાન્યેવ પુષ્પિતાનિ ફલાનિ ચ
તે શ્રેષ્ઠ શિખર પર અનેક પ્રકારના ફૂલો અને ફળોથી ભરેલા વન છે, જે પુણ્ય આપે છે અને પાપનો નાશ કરે છે.
નાનાવૃક્ષોપયુક્તાનિ હરિતાનિ શુભાનિ ચ । કિન્નરાણાં ગણૈર્યુક્તશ્ચાપ્સરોભિઃ સમાકુલઃ
તે વન અનેક પ્રકારના વૃક્ષોથી, લીલાં અને શુભ છે, અને કિનરાઓના સમૂહો તથા અપ્સરાઓથી ભરપૂર છે.
ગંધર્વચારણૈઃ સિદ્ધૈર્દેવવૃંદૈઃ સુશોભિતઃ । દિવ્યવૃક્ષવનોપેતો દિવ્યભાવૈઃ સમાકુલઃ
તે સ્થળ ગંધર્વ, ચારણ, સિદ્ધ અને દેવોના સમૂહોથી શોભાયમાન છે; દિવ્ય વૃક્ષો અને વનો તથા દિવ્ય પ્રાણીઓથી ભરેલું છે.
દિવ્યગંધૈઃ સુશોભાઢ્યૈર્નાનારત્નસમન્વિતઃ । શિલાભિઃ સ્ફટિકસ્યાપિ શુક્લાભિસ્તુ સુશોભનઃ
દિવ્ય સુગંધોથી, સુંદરતા અને અનેક રત્નોથી ભરપૂર છે; સફેદ સ્ફટિક પથ્થરો થી પણ તેજસ્વી છે.
સૂર્યતેજોમયો રાજંસ્તેજોભિસ્તુ સમાકુલઃ । ચંદનૈશ્ચારુગંધૈશ્ચ બકુલૈર્નીલપુષ્પકૈઃ
હે રાજા, તે પર્વત સૂર્યના તેજથી ચમકે છે, તેજથી ભરપૂર છે, અને ચંદન, સુગંધિત બકુલ તથા નીલ ફૂલો વડે શોભાયમાન છે.
નાનાપુષ્પમયૈર્વૃક્ષૈઃ સર્વત્ર સમલંકૃતઃ । પક્ષિણાં સુનિનાદૈશ્ચ દિવ્યાનાં મધુરાયતે
ચારે બાજુ વિવિધ ફૂલોવાળા વૃક્ષોથી સજ્જ છે, અને દૈવી પક્ષીઓના મીઠા અવાજોથી આ સ્થળ વધુ મીઠું લાગે છે.
ષટ્પદાનાં નિનાદૈશ્ચ વૃક્ષૌઘૈર્મધુરાયતે । રુતૈશ્ચ કોકિલાનાં તુ શોભતે સ વનો ગિરિઃ
મધમાખીઓના ગુંજ અને વૃક્ષોના ઝૂંપડા સાથે એ પર્વતનું જંગલ મીઠું લાગે છે, અને કોયલના ગીતોથી એ જંગલ ચમકે છે.
ગણકોટિસમાકીર્ણં તત્રાસ્તિ શિવમંદિરમ્ । અંશુભિર્ધવલં પુણ્યં પુણ્યરાશિશિલોચ્ચયમ્
ત્યાં અનગણતાની ભીડથી ભરેલું, કિરણોથી ધવલ અને પવિત્ર, પુણ્યથી ભરપૂર શિવનું મંદિર ઊભું છે.
સિંહૈશ્ચ ગર્જમાનૈશ્ચ સૈરિભૈઃ કુંજરૈસ્તતઃ । દિગ્ગજાનાં સુઘોષૈશ્ચ શબ્દિતં ચ સમંતતઃ
ચારે બાજુ સિંહોની ગર્જના, હાથીઓના ટહુકા, વરાળના અવાજ અને દિશાના રક્ષક હાથીઓના પ્રબળ ટહુકા સાથે એ સ્થળ ગુંજતું રહે છે.
નાનામૃગૈઃ સમાકીર્ણં શાખામૃગગણાકુલમ્ । મયૂરકેકાઘોષૈશ્ચ ગુહાસુ ચ વિનાદિતમ્
વિવિધ પ્રાણીઓથી ભરેલું, વાંદરાની ટોળીઓથી ઘેરાયેલું, અને ગુફાઓમાં મયૂરની ઉંચી ટહુકા ગુંજતી રહે છે.
કંદરૈર્લેપનૈઃ કૂટૈઃ સાનુભિશ્ચ વિરાજિતમ્ । નાનાપ્રસ્રવણોપેતમોષધીભિર્વિરાજિતમ્
ખીણો, ઢાળ, શિખરો અને કાંઠાઓથી એ સ્થળ સુંદર લાગે છે, અને વિવિધ ઝરણા તથા ઔષધીઓથી પણ સજ્જ છે.