મમૈવં પીડ્યમાનસ્ય ક્ષુધયા હૃદયં પ્રિયે ।। નિર્ગતં ચોત્સુકં કાંતે શાંતિશ્ચિત્તે પ્રવર્તતે
'પ્રિયે, ભૂખથી પીડાતું મારું હૃદય બેકાબૂ અને ઉત્સુક બન્યું હતું, પણ હવે મનમાં શાંતિ આવી છે.'
યાવદસ્ય શ્રુતં વાક્યં સર્વદુઃખસ્ય શાંતિદમ્ ।। તાવચ્ચિત્તે સમાહ્લાદો વર્તતે ચારુહાસિનિ
'જ્યારે મેં એ શાંતિ આપનારા શબ્દો સાંભળ્યા, ત્યારે હે સુંદર સ્મિતવાળી, મારું મન આનંદથી ભરાઈ ગયું.'
કોયં દેવો નુ ગંધર્વઃ સહસ્રાક્ષો ભવિષ્યતિ ।। મુનીનાં સ્યાદ્વચઃ સત્યં યદુક્તં મુનિના પુરા
'આ કોણ છે? શું દેવ છે, કે ગંધર્વ છે, કે ઇન્દ્ર બનશે? કદાચ ઋષિએ પહેલાં જે કહ્યું હતું એ સાચું હશે.'
એવમાભાષિતં શ્રુત્વા પ્રિયસ્યાનંતરં પ્રિયા ।। રાજાનં પ્રત્યુવાચાથ ભાર્યા પતિપરાયણા
પતિના આવા વચન સાંભળીને, પતિપ્રેમી પત્નીએ રાજાને જવાબ આપ્યો.
સત્યમુક્તં ત્વયા નાથ ઇદમાશ્ચર્યમુત્તમમ્ ।। યથા તે વર્તતે કાંત મમ ચિત્તે તથા પુનઃ
'નાથ, તમે સાચું કહ્યું; આ તો અદ્ભુત ઘટના છે. જેમ તમને લાગણી થાય છે, તેમ જ મને પણ મનમાં ફરી અનુભવ થાય છે.'
પક્ષિરૂપધરઃ કોઽયં પૃચ્છતે હિતકારિવત્ ।। એવમાભાષિતં શ્રુત્વા પ્રિયાયાઃ પૃથિવીપતિઃ
'આ કોણ છે, પક્ષીનું રૂપ ધારણ કરીને, આપણું કલ્યાણ ઇચ્છીને પૂછે છે?' પ્રિયાની આવી વાત સાંભળીને રાજાએ,
બદ્ધાંજલિપુટોભૂત્વા પક્ષિણં વાક્યમબ્રવીત્ ।। સુબાહુરુવાચ- સ્વાગતં તે મહાપ્રાજ્ઞ પક્ષિરૂપધરઃ પ્રભો
હાથ જોડીને પક્ષીને કહ્યું: સુબાહુ બોલ્યો, 'મહાજ્ઞાની, પક્ષી રૂપ ધારણ કરનાર પ્રભો, તમારું સ્વાગત છે.'
શિરસા ભાર્યયા સાર્દ્ધં તવ પાદાંબુજદ્વયમ્ ।। નમસ્કરોમ્યહં પુણ્યમસ્તુ નસ્ત્વત્પ્રસાદતઃ
'હું અને મારી પત્ની, બંને, તમારાં કમળ સમાન પગને વંદન કરીએ છીએ. આપની કૃપાથી અમને પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય.'
ભવાન્કઃ પક્ષિરૂપેણ પુણ્યમેવં પ્રભાષતે ।। યાદૃશં ક્રિયતેકર્મ પૂર્વદેહેન સત્તમ
ભવાંક, તું પંખીની રૂપમાં પુણ્યની વાત કરે છે; જેવું કર્મ કોઈએ પેહલા શરીરમાં કર્યું હોય, એ જ મળતું હોય છે, હે શ્રેષ્ઠ.
સુકૃતં દુષ્કૃતં વાપિ તદિહૈવ પ્રભુજ્યતે ।। અથ તેનાત્મકં વૃત્તં તસ્યાગ્રે ચ નિવેદિતમ્
સારા કે ખરાબ કર્મ, એ અહીં જ અનુભવાય છે; અને જેવો સ્વભાવ હોય, એ આગળ જણાવવામાં આવે છે.
યથોક્તં કુંજલેનાપિ પિત્રા પૂર્વં શ્રુતં તથા ।। કથયસ્વાત્મવૃત્તાંતં ભવાન્કો માં પ્રભાષતે
કુંજલાએ પેહલાં પિતાથી જે સાંભળ્યું હતું, એ જ રીતે, ભવાંક, તું તારી જ કથા મને કહે.
સુબાહું પ્રત્યુવાચેદં વાક્યં પક્ષિવરસ્તદા ।। વિજ્વલ ઉવાચ- શુકજાત્યાં સમુત્પન્નઃ કુંજલોનામ મે પિતા
પંખીઓમાં શ્રેષ્ઠ વિજ્વલાએ સુબાહુને કહ્યું: 'મારા પિતા કુંજલા છે, જે શુકના વંશમાં જન્મ્યા છે.'
તસ્યાહં વિજ્વલો નામ તૃતીયસ્તુ સુતેષ્વહમ્ ।। નાહં દેવો ન ગંધર્વો ન ચ સિદ્ધો મહાભુજ
હું વિજ્વલા, તેમનો ત્રીજો પુત્ર છું; હું દેવ નથી, ગંધર્વ નથી, સિદ્ધ પણ નથી, હે મહાબાહુ.
નિત્યમેવ પ્રપશ્યામિ કર્મ ચૈવં સુદારુણમ્ ।। કિયત્કાલં મહત્કર્મ સાહસાકારસંયુતમ્
હંમેશા હું કર્મો જોઈ રહ્યો છું, એ બહુ ભયાનક છે; થોડા સમય માટે, મોટા અને સાહસભર્યા કર્મો પણ થાય છે.
કરિષ્યસિ મહારાજ તન્મે કથય સાંપ્રતમ્ ।। સુબાહુરુવાચ- વાસુદેવાભિધાનં યત્પૂર્વમુક્તં હિ બ્રાહ્મણૈઃ
હે મહારાજ, તું જે મહાન કર્મ કરશે, એ મને હવે કહો. સુબાહુએ કહ્યું: 'બ્રાહ્મણોએ પેહલાં જે વાસુદેવ નામનું કહ્યું હતું,'
શ્રોષ્યામ્યહં યદા ભદ્ર ગતિં સ્વાં પ્રાપ્નુયાં તદા ।। પુણ્યાત્મના ભાષિતં વૈ મુનિના સંયતાત્મના
હે શુભ, જ્યારે હું મારી માર્ગ પ્રાપ્ત કરીશ, ત્યારે એ સાંભળીશ; એ પુણ્યાત્મા અને સંયમિત મુનિએ કહ્યું છે.
તદાહં પાતકાન્મુક્તો ભવિષ્યામિ ન સંશયઃ ।। વિજ્વલ ઉવાચ- તવાર્થે પૃચ્છિતસ્તાતસ્તેન મે કથિતં ચ યત્
ત્યારે હું પાપમાંથી મુક્ત થઈ જઈશ, એમાં કોઈ શંકા નથી. વિજ્વલાએ કહ્યું: 'તારા માટે મારા પિતાને પૂછવામાં આવ્યું હતું, અને તેમણે જે કહ્યું,'
તત્તેદ્યાહં પ્રવક્ષ્યામિ શાશ્વતં શૃણુ સત્તમ
એ જ હું તને કહું છું, એ શાશ્વત છે; હે શ્રેષ્ઠ, સાંભળ.
ૐઅસ્ય શ્રીવાસુદેવાભિધાનસ્ય સ્તોત્રસ્ય નારદઋષિરનુષ્ટુપ્છંદઃ । ૐકારોદેવતા સર્વપાતકનાશનાર્થે ચતુર્વર્ગસાધનાર્થે ચ જપે વિનિયોગઃ । ૐનમો ભગવતે વાસુદેવાય ઇતિ મંત્રઃ । પાવનં પરમં પુણ્યં વેદજ્ઞં વેદમંદિરમ્ ।। વિદ્યાધારં ભવાધારં પ્રણવં વૈ નમામ્યહમ્
'ઓમ'ના આ શ્રીવાસુદેવ સ્તોત્રના ઋષિ નારદ છે, છંદ અનુષ્ટુપ છે; ઓમ એ દેવતા છે. જપ સર્વ પાપ નાશ અને ચાર પુરુષાર્થની પ્રાપ્તિ માટે છે. મંત્ર છે: 'ઓમ નમો ભગવતે વાસુદેવાય.' હું પાવન, શ્રેષ્ઠ, પુણ્ય, વેદજ્ઞ, વેદમંદિર, જ્ઞાનધારી, ભવાધારી, પ્રણવને વંદન કરું છું.
નિરાવાસં નિરાકારં સુપ્રકાશં મહોદયમ્ ।। નિર્ગુણં ગુણસંબદ્ધં નમામિ પ્રણવં પરમ્
હું પ્રણવને વંદન કરું છું, જે નિવાસરહિત, નિરૂપ, તેજસ્વી, મહાન છે; નિર્ગુણ પણ ગુણોથી જોડાયેલો, શ્રેષ્ઠ છે.
મહાકાંતં મહોત્સાહં મહામોહવિનાશનમ્ ।। આચિન્વંતં જગત્સર્વં ગુણાતીતં નમામ્યહમ્
હું પ્રણવને વંદન કરું છું, જે મહાકાંતિ, મહોત્સાહ, મહામોહનો નાશક છે; સમગ્ર જગતને વ્યાપે છે, ગુણથી પર છે.
ભાતિ સર્વત્ર યો ભૂત્વા ભૂતાનાં ભૂતિવર્દ્ધનઃ। । અભયં ભિક્ષુસંબદ્ધં નમામિ પ્રણવં શિવમ્
જે સર્વત્ર પ્રકાશે છે, અને જીવોને વૃદ્ધિ આપે છે; હું એ શુભ પ્રણવને વંદન કરું છું, જે નિર્ભયતા અને ભિક્ષુઓ સાથે જોડાયેલો છે.
ગાયત્રીસામ ગાયંતં ગીતં ગીતપ્રિયં શુભમ્ ।। ગંધર્વગીતભોક્તારં પ્રણવં પ્રણમામ્યહમ્
હું પ્રણવને વંદન કરું છું, જે ગાયત્રી અને સામ ગાયે છે, ગીત અને ગીતપ્રિય છે, શુભ છે; ગંધર્વ ગીતનો ભોગ કરે છે.
વિચારં વેદરૂપં તં યજ્ઞસ્થં ભક્તવત્સલમ્ ।। યોનિં સર્વસ્ય લોકસ્ય ૐકારં પ્રણમામ્યહમ્
હું પ્રણવને વંદન કરું છું, જે વિચાર અને વેદરૂપ છે, યજ્ઞમાં સ્થિત છે, ભક્તોને પ્રેમ કરે છે; સર્વ લોકની યોનિ છે.
તારકં સર્વભૂતાનાં નૌરૂપેણ વિરાજિતમ્ ।। સંસારાર્ણવમગ્નાનાં નમામિ પ્રણવં હરિમ્
હું પ્રણવને વંદન કરું છું, જે સર્વ જીવોની તારો છે, નાવરૂપે પ્રકાશે છે; સંસારના સમુદ્રમાં ડૂબેલા માટે હરિને વંદન કરું છું.
સર્વલોકેષુ વસતે એકરૂપેણ નૈકધા ।। ધામકૈવલ્યરૂપેણ નમામિ પ્રણવં શિવમ્
હું એ શુભ પ્રણવને વંદન કરું છું, જે સર્વ લોકમાં એકરૂપે, અનેક રીતે વસે છે; જેનું સ્વરૂપ મુક્તિના ધામ છે.
સૂક્ષ્મં સૂક્ષ્મતરં શુદ્ધં નિર્ગુણં ગુણનાયકમ્ ।। વર્જિતં પ્રાકૃતૈર્ભાવૈર્વેદસ્થાનં નમામ્યહમ્
હું એને વંદન કરું છું, જે અત્યંત સૂક્ષ્મ, વધુ સૂક્ષ્મ, શુદ્ધ છે, ગુણોથી રહિત છે પણ ગુણોનું મૂળ છે, પ્રાકૃત ભાવોથી મુક્ત છે અને વેદોનું આધાર છે.
દેવદૈત્યવિયોગૈશ્ચ વર્જિતં તુષ્ટિભિઃ સદા ।। દૈવૈશ્ચ યોગિભિર્ધ્યેયં તમોંકારં નમામ્યહમ્
હું એ ઓમને વંદન કરું છું, જે હંમેશા દેવ અને દૈત્યના આનંદ અને વિયોગથી મુક્ત છે, અને યોગીઓ તથા દેવો દ્વારા ધ્યાન કરવામાં આવે છે.
વ્યાપકં વિશ્વવેત્તારં વિજ્ઞાનં પરમં શુભમ્ ।। શિવં શિવગુણં શાંતં વંદે પ્રણવમીશ્વરમ્
હું પ્રણવના ઈશ્વરને વંદન કરું છું, જે સર્વત્ર વ્યાપક છે, જગતને જાણે છે, પરમ શુદ્ધ જ્ઞાન છે, શાંતિમય છે અને શિવના ગુણોથી યુક્ત છે.
યસ્ય માયાં પ્રવિષ્ટાસ્તુ બ્રહ્માદ્યાશ્ચ સુરાસુરાઃ। । ન વિંદંતિ પરં શુદ્ધં મોક્ષદ્વારં નમામ્યહમ્
હું એ શુદ્ધ, પરમ મુક્તિદ્વારને વંદન કરું છું, જેમાં બ્રહ્મા અને અન્ય દેવ-દૈત્ય પણ માયામાં પ્રવેશી ગયા છે, પણ તેને શોધી શકતા નથી.