ચત્વારઃ કૃષ્ણહંસાશ્ચ તેષાં નામાનિ મે શૃણુ । પ્રયાગઃ પુષ્કરશ્ચૈવ અર્ઘતીર્થમનુત્તમમ્
એમાં ચાર કાળા હંસ છે, તેમના નામ સાંભળ: પ્રયાગ, પુષ્કર અને શ્રેષ્ઠ અર્ઘતીર્થ.
વારાણસી ચતુર્થી ચ ચત્વારઃ પાપનાશનાઃ । બ્રહ્મહત્યાભિભૂતાનિ ચત્વારિ પરિબભ્રમુઃ
ચોથું વારાણસી છે; આ ચાર પાપનાશક છે. બ્રાહ્મણહત્યાના પાપથી પીડાઈને એ ચાર તીર્થોમાં ભટક્યા.
તીર્થાન્યેતાનિ દુઃખેન તીર્થેષુ ચ મહામતે । ન ગતં પાતકં ઘોરં તેષાં તુ ભ્રમતાં સુત
મહામતિ, આ તીર્થો દુઃખ સાથે બીજા તીર્થોમાં ફર્યા, છતાં તેમના ઉપરનું ભયાનક પાપ દૂર થયું નહીં, પુત્ર.
કુબ્જાયાઃ સંગમે શુદ્ધા વિમુક્તાઃ કિલ્બિષાત્કિલ । તીર્થાનામેવ સર્વેષાં પુણ્યાનામિહ સંમતઃ
કુબ્જા સંગમ પર તેઓ શુદ્ધ અને પાપમુક્ત થયા; બધા તીર્થોમાં આ તીર્થને સર્વોત્તમ માનવામાં આવે છે.
રાજા પ્રયાગઃ સંજાત ઇંદ્રસ્ય પુરતઃ કિલ । તાવદ્ગર્જંતુ તીર્થાનિ યાવદ્રેવા ન દૃશ્યતે
પ્રયાગ રાજા ઈન્દ્રના જન્મ પહેલા સર્જાયો હતો એવું કહેવામાં આવે છે; રેવા દેખાય ત્યાં સુધી તીર્થો ગર્જના કરે.
બ્રહ્મહત્યાદિ પાપાનાં વિનાશાય પ્રતિષ્ઠિતા । કપિલાસંગમે પુણ્યે રેવાયાઃ સંગમે તથા
બ્રાહ્મણહત્યા વગેરે પાપોના વિનાશ માટે, કપિલા સંગમ અને રેવા સંગમ જેવા પવિત્ર સ્થળે સ્થાપિત થયેલા છે.
મેઘનાદસમાયોગે તથા ચૈવોરુસંગમે । મહાપુણ્યા મહાધન્યા રેવા સર્વત્રદુર્લભા
મેઘનાદ અને અન્ય મહાન સંગમ પર રેવા નદી અત્યંત પવિત્ર છે, બહુ ધન્ય છે અને સર્વત્ર દુર્લભ છે.
સા ચ ૐકારે ભૃગુક્ષેત્રે નર્મદાકુબ્જસંગમે । દુઃપ્રાપ્યા માનવૈ રેવા માહિષ્મત્યાં સુરોત્તમૈઃ
ઑંકાર ખાતે, ભૃગુક્ષેત્રમાં, નર્મદા અને કુબ્જાના સંગમ પર રેવા મનુષ્યો માટે બહુ જ દુર્લભ છે, મહિષ્મતીમાં તો ઉત્તમ દેવતાઓ માટે પણ.
વિટંકાસંગમે પુણ્યા શ્રીકંઠે મંગલેશ્વરે । સર્વત્ર દુર્લભા રેવા સુરપુણ્યસમાકુલા
વિટંકા સંગમ, શ્રીકંઠ અને મંગલેશ્વર ખાતે રેવા પવિત્ર છે અને સર્વત્ર દુર્લભ છે, દેવતાઓના પુણ્યથી ભરપૂર છે.
તીર્થમાતા મહાદેવી અઘરાશિવિનાશિની । ઉભયોઃ કૂલયોર્મધ્યે યત્ર તત્ર સુખી નરઃ
તીર્થમાતા, મહાદેવી, પાપ અને દુઃખનો નાશ કરતી, બંને કાંઠાઓ વચ્ચે જ્યાં પણ હોય, ત્યાં મનુષ્ય સુખી રહે છે.
અશ્વમેધફલં ભુંક્તે સ્નાનેનૈકેન માનવઃ । એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યત્ત્વયા પરિપૃચ્છિતમ્
એક જ સ્નાનથી મનુષ્ય અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મેળવે છે; તું જે પૂછ્યું તે બધું હું કહી દીધું.
સર્વપાપાપહં પુણ્યં ગતિદં ચાપિશૃણ્વતામ્ । એવમુક્ત્વા મહાપ્રાજ્ઞ તૃતીયં પુત્રમબ્રવીત્
આ સાંભળવાથી બધા પાપો નાશ પામે છે, પુણ્ય મળે છે અને મોક્ષ મળે છે; આમ કહીને, હે વિદ્વાન, તેણે પોતાના ત્રીજા પુત્રને કહ્યું.
ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ભૂમિખંડે વેનોપાખ્યાને ગુરુતીર્થે ચ્યવનચરિત્રે દ્વિનવતિતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના ભૂમિખંડમાં વેનોપાખ્યાનના ગુરુતીર્થમાં ચ્યવનચરિત્રનું બાવ્નું અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
કુંજલ ઉવાચ- કિં વિજ્વલ ત્વયા દૃષ્ટમપૂર્વં ભ્રમતા મહીમ્ । આશ્ચર્યેણ સમાયુક્તં તન્મે કથય સુવ્રત
કુંજલાએ કહ્યું: વિજ્વલ, તું પૃથ્વી પર ફરતો ફરતો કયું અજોડ આશ્ચર્ય જોયું? હે ધર્મનિષ્ઠ, એ અદભુત વાત મને કહો.
ઇતઃ પ્રયાસિ કં દેશમાહારાર્થં તુ સોદ્યમી । યદ્ય દૃષ્ટં ત્વયા ચિત્રં સમાખ્યાહિ સુતોત્તમ
તું હવે કયા પ્રદેશમાં અન્ન મેળવવા પ્રયાણ કરે છે? જો તારે કંઈ અનોખું જોયું હોય તો, મને કહો, હે પ્રિય પુત્ર.
વિજ્વલ ઉવાચ- અસ્તિ મેરુગિરેઃ પૃષ્ઠે આનંદં નામ કાનનમ્ । દિવ્યવૃક્ષૈઃ સમાકીર્ણંફ લપુષ્પમયૈઃ સદા
વિજ્વલએ કહ્યું: મેરુ પર્વતની ઢાળ પર આનંદ નામનું એક વન છે, જ્યાં હંમેશા દિવ્ય વૃક્ષો ફળ અને ફૂલો સાથે ભરેલા છે.
દેવવૃંદૈઃ સમાકીર્ણં મુનિસિદ્ધસમન્વિતમ્ । અપ્સરોભિઃ સુરૂપાભિર્ગંધર્વૈઃ કિન્નરોરગૈઃ
તે વન દેવતાઓના સમૂહોથી, ઋષિ અને સિદ્ધો સાથે, સુંદર અપ્સરાઓ, ગંધર્વો, કિન્નરો અને નાગોથી શોભાયમાન છે.
વાપીકૂપતડાગૈશ્ચ નદીપ્રસ્રવણૈસ્તથા । આનંદકાનનં પુણ્યં દિવ્યભાવૈઃ પ્રભાસતે
ત્યાં તળાવો, કૂવો, સરોવર અને નદીઓના સ્ત્રોતો છે; એ પવિત્ર આનંદવન દિવ્ય ગુણોથી ઝગમગે છે.
વિમાનૈઃ કોટિસંખ્યાભિર્હંસકુંદેંદુસન્નિભૈઃ । ગીતકોલાહલૈઃ રમ્યૈર્મેઘધ્વનિનિનાદિતમ્
લાખો વિમાનો છે, જે હંસ, કુન્દ અને ચાંદની જેવાં સફેદ છે, અને સુંદર ગીતો તથા મેઘના ગર્જનાથી ગૂંજતા રહે છે.
ષટ્પદાનાં નિનાદેન સર્વત્ર મધુરાયતે । ચંદનૈશ્ચૂતવૃક્ષૈશ્ચ ચંપકૈઃ પુષ્પિતૈર્વૃતમ્
બધે જ મધમાખીઓના ગુંજનથી મીઠાશ છે, ચંદન, કેરી અને ફૂલેલા ચંપકના વૃક્ષોથી વન શોભાયમાન છે.
નાનાવૃક્ષૈઃ પ્રભાત્યેવમાનંદવનમુત્તમમ્ । નાનાપક્ષિનિનાદેન બહુકોલાહલાન્વિતમ્
વિભિન્ન વૃક્ષોથી એ ઉત્તમ આનંદવન ઝગમગે છે, અનેક પક્ષીઓના અવાજથી અને અનેક પ્રકારના કલરવથી ભરેલું છે.
એવમાનંદનં દૃષ્ટં મયા તત્ર સુશોભનમ્ । વિમલં ચ સરસ્તાત શોભતે સાગરોપમમ્
એ રીતે મેં ત્યાં એ સુંદર આનંદવન જોયું, અને એક નિર્મળ સરોવર, હે પિતા, જે સાગર જેવું તેજસ્વી લાગે છે.
સંપૂર્ણં પુણ્યતોયેન પદ્મસૌગંધિકૈઃ શુભૈઃ । જલજૈસ્તુ સમાકીર્ણં હંસકારંડવાન્વિતમ્
એ સરોવર પવિત્ર જળથી ભરેલું છે, શુભ કમળ અને સુગંધિત સાગાંધિકોથી શોભાયમાન છે, જળચરોથી ભરપૂર છે અને હંસ-કરંડાવથી શોભાયમાન છે.
એવમાસીત્સરસ્તસ્ય સુમધ્યે કાનનસ્ય હિ । દેવગંધર્વસંબાધૈર્મુનિવૃંદૈરલંકૃતમ્
એ સરોવર વનના મધ્યમાં હતું, જ્યાં દેવ, ગંધર્વ અને ઋષિગણોથી શોભા પામી હતી.
કિંનરોરગગંધર્વૈશ્ચારણૈશ્ચ સુશોભતે । તત્રાશ્ચર્યં મયા દૃષ્ટં વક્તું તાત ન શક્યતે
કિંનર, નાગ, ગંધર્વ અને ચારણોથી એ જગ્યા ખુબ જ શોભાયમાન છે. ત્યાં મેં જે અદ્ભુત વસ્તુ જોઈ, એ કહવી પણ મુશ્કેલ છે, પિતા.
વિમાનેનાપિ દિવ્યેન કલશૈરુપશોભતે । છત્રદંડપતાકાભીરાજમાનેન સત્તમ
દિવ્ય વિમાનથી પણ એ સ્થળે કલશોથી શોભા વધે છે. છત્રી, દંડ અને ધ્વજોથી પણ એ જગ્યા, હે શ્રેષ્ઠ, ખુબ જ રોશન લાગે છે.
સર્વભોગાવિલેનાપિ ગીયમાનેથ કિન્નરૈઃ । ગંધર્વૈરપ્સરોભિશ્ચ શોભમાનોથ સુવ્રત
ત્યાં સર્વ પ્રકારના ભોગ મળેલા છે અને કિંનરો ગીત ગાય છે. ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ પણ તેની શોભા વધારે છે, હે સુવ્રત.
સ્તૂયમાનો મહાસિદ્ધઋષિભિસ્તત્ત્વવેદિભિઃ । રૂપેણાપ્રતિમો લોકે ન દૃષ્ટસ્તાદૃશઃ ક્વચિત્
મહાન સિદ્ધો અને તત્વજ્ઞાની ઋષિઓ એનું સ્તુતિ કરે છે. એનું રૂપ દુનિયામાં બેનમૂન છે, આવું રૂપ ક્યાંયે જોયું નથી.
સર્વાભરણશોભાંગો દિવ્યમાલાવિશોભિતઃ । મહારત્નકૃતામાલા યસ્યોરસિ વિરાજતે
એના અંગો સર્વ આભૂષણોથી શોભે છે અને દિવ્ય માળાઓથી સજ્જ છે. એના છાતી પર મહામૂલ્ય રત્નોની માળા તેજ આપે છે.
તત્સમીપે સ્થિતા ચૈકા નારી દૃષ્ટા વરાનના । હેમહારૈશ્ચ મુક્તાનાં વલયૈઃ કંકણૈર્યુતા
એના નજીક એક સુંદર મુખવાળી સ્ત્રી ઊભી હતી, જે સોનાના અને મુક્તાની વળય તથા કંકણોથી શોભિત હતી.