વિશાલાં ચ મહારાજઃ કંદર્પાકૃષ્ટમાનસઃ । રાજોવાચ- આગતોઽસ્મિ મહાભાગે વિશાલે ચારુલોચને
કામથી આકર્ષાયેલી મનથી રાજાએ વિશાળાને જોયા અને કહ્યું: 'હે ભાગ્યશાળી, વિશાળ નેત્રવાળી, હું તારા પાસે આવ્યો છું.'
જરાત્યાગઃકૃતો ભદ્રે તારુણ્યેન સમન્વિતઃ । યુવા ભૂત્વા સમાયાતો ભવત્વેષા મમાધુના
'હે શુભે, મેં વૃદ્ધાવસ્થાને ત્યજી દીધી છે અને યુવાની પ્રાપ્ત કરી છે; યુવાન બનીને તારી પાસે આવ્યો છું—હવે આ મારું થવું જોઈએ.'
યંયં હિ વાંછતે ચૈષા તંતં દદ્મિ ન સંશયઃ । વિશાલોવાચ- યદા ભવાન્સમાયાતો જરાં દુષ્ટાં વિહાય ચ
'તને જે જોઈએ તે હું નિશ્ચયે આપીશ—કોઈ શંકા નથી.' વિશાલાએ કહ્યું: 'તમે દુષ્ટ વૃદ્ધાવસ્થા ત્યજીને આવ્યા છો—'
દોષેણૈકેનલિપ્તોસિ ભવંતં નૈવ મન્યતે । રાજોવાચ- મમ દોષં વદસ્વ ત્વં યદિ જાનાસિ નિશ્ચિતમ્
'એક દોષથી તું દૂષિત થયો છે, તેથી હું તને સ્વીકારતી નથી.' રાજાએ કહ્યું: 'જો તને ચોક્કસ ખબર હોય તો મારો દોષ કહો.'
તં તુ દોષં પરિત્યક્ષ્યેગુણરૂપંનસંશયઃ
'હું એ દોષ છોડીને, ગુણ અને સુંદરતા ધરાવતો બની જઈશ—કોઈ શંકા નથી.'
ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણેભૂમિખંડેવેનોપાખ્યાનેમાતાપિતૃતીર્થવર્ણને યયાતિચરિતેઽષ્ટસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના ભૂમિકંડમાં માતાપિતા તીર્થ વર્ણન અને યયાતિચરિતના અઠ્ઠોતેરમા અધ્યાયનો અંત આવ્યો.
વિશાલોવાચ- શર્મિષ્ઠા યસ્ય વૈ ભાર્યા દેવયાની વરાનના । સૌભાગ્યં તત્ર વૈ દૃષ્ટમન્યથા નાસ્તિ ભૂપતે
વિશાલાએ કહ્યું: 'જેની પત્ની શર્મિષ્ઠા અને સુંદર મુખવાળી દેવયાની છે, એજ સાચું સૌભાગ્ય ધરાવે છે, હે રાજા; બીજે ક્યાંય નથી.'
તત્કથં ત્વં મહાભાગ અસ્યાઃ કાર્યવશો ભવેઃ । સપત્નજેન ભાવેન ભવાન્ભર્તા પ્રતિષ્ઠિતઃ
'તો પછી, હે મહાભાગ્યશાળી, તમે કેમ એની ઈચ્છા પર ચાલો છો? તમે તો પતિ હોવા છતાં, પત્ની-વૈરીની ભાવનાથી બંધાયેલા છો.'
સસર્પોસિ મહારાજ ભૂતલે ચંદનં યથા । સર્પૈશ્ચ વેષ્ટિતો રાજન્મહાચંદન એવ હિ
'હે રાજા, તમે ધરતી પરના ચંદન જેવા છો, પણ સાપોથી ઘેરાયેલા છો; જેમ મહાન ચંદન આસપાસ સાપો ઘેરી લે છે.'
તથા ત્વં વેષ્ટિતઃ સર્પૈઃ સપત્નીનામસંજ્ઞકૈઃ । વરમગ્નિપ્રવેશશ્ચ શિખાગ્રાત્પતનં વરમ્
'એ જ રીતે, તમે પણ સહપત્નીઓ નામના સાપોથી ઘેરાયેલા છો; એથી અગ્નિમાં પ્રવેશવું કે શિખર પરથી પડવું વધુ સારું.'
રૂપતેજઃ સમાયુક્તં સપત્નીસહિતં પ્રિયમ્ । ન વરં તાદૃશં કાંતં સપત્નીવિષસંયુતમ્
'સુંદરતા અને તેજ ધરાવતો, પણ સહપત્નીઓ સાથે રહેલો પ્રિયજન પસંદ કરવો યોગ્ય નથી—એવો પ્રિયજન, સહપત્નીઓના ઝેર સાથે જોડાયેલો, શ્રેષ્ઠ નથી.'
તસ્માન્ન મન્યતે કાંતં ભવંતં ગુણસાગરમ્ । રાજોવાચ- દેવયાન્યા ન મે કાર્યં શર્મિષ્ઠયા વરાનને
'એથી, ગુણોના સાગર હોવા છતાં, તે તમને પ્રિય માનતી નથી.' રાજાએ કહ્યું: 'મારે દેવયાની કે શર્મિષ્ઠા સાથે કોઈ કામ નથી, હે સુંદર મુખવાળી.'
ઇત્યર્થં પશ્ય મે કોશં સત્વધર્મસમન્વિતમ્ । અશ્રુબિંદુમત્યુવાચ- અહં રાજ્યસ્ય ભોક્ત્રી ચ તવ કાયસ્ય ભૂપતે
'આ માટે, મારો સત્વ અને ધર્મથી ભરેલો ખજાનો જો.' અશ્રુબિંદુમતીએ કહ્યું: 'હું રાજ્ય અને તારા શરીરની પણ ભોગવટ કરનારી છું, હે રાજા.'
યદ્યદ્વદામ્યહં ભૂપ તત્તત્કાર્યં ત્વયા ધ્રુવમ્ । ઇત્યર્થે મમ દેહિ સ્વં કરં ત્વં ધર્મવત્સલ
'હું જે કહું, એ બધું તારે ચોક્કસ કરવું જ પડશે, હે રાજા; આથી, હે ધર્મપ્રેમી, તું તારો હાથ મને આપ.'
બહુધર્મસમોપેતં ચારુલક્ષણસંયુતમ્ । રાજોવાચ- અન્ય ભાર્યાં ન વિંદામિ ત્વાં વિના વરવર્ણિનિ
ઘણા સારા ગુણો અને સુંદર લક્ષણોથી યુક્ત, રાજાએ કહ્યું: હે સુંદર રંગવાળી, તારા સિવાય હું બીજી પત્ની કદી લઉં નહીં.
રાજ્યં ચ સકલામુર્વીં મમ કાયં વરાનને । સકોશં ભુંક્ષ્વ ચાર્વંગિ એષ દત્તઃ કરસ્તવ
હે સુંદર ચહેરાવાળી, તું આખું રાજ્ય, આખી ધરતી અને મારું શરીર પણ ભોગવી શકે છે; તું ત્રેપે, તારો ખજાનો પણ તારો છે—હું તને મારું હાથ આપું છું.
યદેવ ભાષસે ભદ્રે તદેવં તુ કરોમ્યહમ્ । અશ્રુબિંદુમત્યુવાચ- અનેનાપિ મહાભાગ તવ ભાર્યા ભવામ્યહમ્
હે શુભે, તું જે કહેશે એ હું કરું છું. અશ્રુબિંદુમતીએ કહ્યું: હે મહાભાગ્યશાળી, આથી પણ હું તારી પત્ની બની છું.
એવમાકર્ણ્ય રાજેંદ્રો હર્ષવ્યાકુલલોચનઃ । ગાંધર્વેણ વિવાહેન યયાતિઃ પૃથિવીપતિઃ
આ સાંભળીને રાજા યયાતિના આંખોમાં આનંદ છલકાયો અને તેણે ગાંધર્વ વિધિથી તેનો વિવાહ કર્યો.
ઉપયેમે સુતાં પુણ્યાં મન્મથસ્ય નરોત્તમ । તયા સાર્દ્ધં મહાત્મા વૈ રમતે નૃપનંદનઃ
મનમથની પુણ્યવંતી દીકરીને મહાન આત્માવાળા રાજકુમારે પત્ની રૂપે સ્વીકારી અને તેના સાથે આનંદ માણ્યો.
સાગરસ્ય ચ તીરેષુ વનેષૂપવનેષુ ચ । પર્વતેષુ ચ રમ્યેષુ સરિત્સુ ચ તયા સહ
સમુદ્રકાંઠે, વનોમાં, ઉપવનોમાં, સુંદર પર્વતો પર અને નદીઓ કિનારે તેણે તેના સાથે આનંદ કર્યો.
રમતે રાજરાજેંદ્રસ્તારુણ્યેન મહીપતિઃ । એવં વિંશત્સહસ્રાણિ ગતાનિ નિરતસ્ય ચ
રાજાઓના રાજા, મહીપતિએ યુવાનીમાં તેના સાથે આનંદ માણ્યો અને એ રીતે વીસ હજાર વર્ષ વીતી ગયા.
ભૂપસ્ય તસ્ય રાજેંદ્ર યયાતેસ્તુ મહાત્મનઃ । વિષ્ણુરુવાચ- એવં તયા મહારાજો યયાતિર્મોહિતસ્તદા
એ મહાન યયાતિ રાજાને—વિષ્ણુ કહે છે—એ રીતે એ સ્ત્રી સાથે મોહ થયો.
કંદર્પસ્ય પ્રપંચેન ઇંદ્રસ્યાર્થે મહામતે । સુકર્મોવાચ- એવં પિપ્પલ રાજાસૌ યયાતિઃ પૃથિવીપતિઃ
કામદેવની યુક્તિથી અને ઇન્દ્રના હિત માટે—સુકર્માએ કહ્યું: હે પિપ્પલ, એ યયાતિ રાજા—
તસ્યા મોહનકામેન રતેન લલિતેન ચ । ન જાનાતિ દિનં રાત્રિં મુગ્ધઃ કામસ્ય કન્યયા
એના મોહક ઇચ્છા અને રમુજી પ્રેમથી, કામદેવની કન્યાથી મોહિત થઈ, તેણે દિવસ-રાતનો ભાન ગુમાવી દીધો.
એકદા મોહિતં ભૂપં યયાતિં કામનંદિની । ઉવાચ પ્રણતં નમ્રં વશગં ચારુલોચના
એક દિવસ, જ્યારે યયાતિ રાજા એ રીતે મોહમાં હતો, ત્યારે સુંદર આંખવાળી કામનંદિનીએ, નમ્ર અને તેના વશમાં થઈ, તેને કહ્યું.
અશ્રુબિંદુમત્યુવાચ- સંજાતં દોહદં કાંત તન્મે કુરુ મનોરથમ્ । અશ્વમેધમખશ્રેષ્ઠં યજસ્વ પૃથિવીપતે
અશ્રુબિંદુમતીએ કહ્યું: હે પ્રિય, મારા મનમાં એક ઈચ્છા ઉઠી છે, એ પૂરી કર—હે પૃથ્વીનાથ, શ્રેષ્ઠ અશ્વમેઘ યજ્ઞ કર.
રાજોવાચ- એવમસ્તુ મહાભાગે કરોમિ તવ સુપ્રિયમ્ । સમાહૂય સુતશ્રેષ્ઠં રાજ્યભોગે વિનિઃસ્પૃહમ્
રાજાએ કહ્યું: એ જ થાઓ, હે મહાભાગ્યવાળી, હું તને જે સૌથી વધુ પ્રિય છે એ કરું છું; મારા શ્રેષ્ઠ પુત્રને બોલાવીશ, જે રાજ્યના ભોગમાં આસક્ત નથી.
સમાહૂતઃ સમાયાતો ભક્ત્યાનમિતકંધરઃ । બદ્ધાંજલિપુટો ભૂત્વા પ્રણામમકરોત્તદા
બોલાવ્યા પછી, તે ભક્તિપૂર્વક નમ્ર માથું ઝુકાવીને આવ્યો; હાથ જોડીને તેણે વંદન કર્યું.
તસ્યાઃ પાદૌ નનામાથ ભક્ત્યા નમિતકંધરઃ । આદેશો દીયતાં રાજન્યેનાહૂતઃ સમાગતઃ
ભક્તિપૂર્વક માથું ઝુકાવી તેણે તેના પગે વંદન કર્યું; 'હે રાજા, તમે જે માટે બોલાવ્યા છો એ આજ્ઞા આપો, હું આવી ગયો છું.'
કિં કરોમિ મહાભાગ દાસસ્તે પ્રણતોસ્મિ ચ । રાજોવાચ- અશ્વમેધસ્ય યજ્ઞસ્ય સંભારં કુરુ પુત્રક
'હે મહાભાગ્યવાળી, હું તમારો દાસ છું અને તમને વંદન કરું છું, શું કરું?' રાજાએ કહ્યું: 'પુત્ર, અશ્વમેઘ યજ્ઞ માટે તમામ સામગ્રી તૈયાર કર.'